2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
56
C++ DASTURLASH TILINING ELEMENTLARI
Shermatova Xilola Mirzayevna
Fargʻona davlat universiteti Axborot texnologiyalari kafedrasi dotsenti
shermatovahilola1978@gmail.com
O‘ktamova Fotima Rustamjon qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15186830
Annotatsiya.
Bu maqolamda hozirgi zamonda eng rivojlangan dasturlash tillaridan biri
bo‘lgan C++ dasturlash tili haqida yozmoqchiman. Bu til tarixi va kelib chiqishi haqida qisqacha
yozib, keyingi maqolalarda bu tilda dasturlar tuzishni asta sekinlik bilan o‘rgatib o‘taman.
Dastlab UNIX operatsion tizimi va С dasturlash tili yaratilgan va С tili asosida C++ tili
yaratildi.Hozirgi kunda juda ko‘p algoritmik tillar mavjud. Bular ichida Java va C++ dasturlash
tillari universal tillar hisoblanib, boshqa tillarga qaraganda imkoniyatlari kengroqdir. So‘ngi
yillarda Java va C++ dasturlash tillari juda takomillashib, tobora ommalashib bormoqda.
Mazkur tillardagi vositalar zamonaviy kompyuter texnologiyasining hamma talablarini o‘z ichiga
olgan va unda dastur tuzuvchi uchun ko‘pgina qulayliklar yaratilgan. C++ 1980 yillar boshida
Bjarne Stroustrup tomonidan C tiliga asoslangan tarzda tuzildi. C++ juda ko’p qo’shimchalarni
o’z ichiga olgan, lekin eng asosiysi u obyektlar bilan dasturlashga imkon beradi. Dasturlarni tez
va sifatli yozish hozirgi kunda katta ahamiyat kasb.
Kalit so‘zi:
CodeBlocks,C++, Graphic interface, kiritish-chiqarish proseduralari, main ()
funksiyasi.
Аннотатция.
В этой статье я хочу написать о языке программирования C++,
одном из самых передовых языков программирования на сегодняшний день. Я кратко
напишу об истории и происхождении этого языка, а в следующих статьях постепенно
научу вас программировать на этом языке. Сначала были созданы операционная система
UNIX и язык программирования C, а на основе языка C был создан язык C++.Если вы
хотите, чтобы вы знали, как это сделать, вы можете использовать C++, чтобы
получить доступ к йозмокчиману. Но тиль тарихи ва келиб чикиши хакида кискача йозиб,
кеинги маколаларда бу тильда дастурлар тузишни аста секинлик билан оргатиб о’таман.
Dastlab UNIX операция tizimi ва С dasturlash тили яратилган ва С тили asosida C++ тили
яратилди
Ключевые слова:
CodeBlocks, C++, Графический интерфейс, процедуры ввода-
вывода, функция main().
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
57
Annotation.
In this article, I want to write about the C++ programming language, which
is one of the most advanced programming languages in our time. I will briefly write about the
history and origin of this language, and in the following articles I will gradually teach you how to
write programs in this language. Initially, the UNIX operating system and the C programming
language were created, and the C++ language was created based on the C language.
Keywords:
CodeBlocks, C++, Graphic interface, input-output procedures, main ()
function.
Kirish:
Insoniyat o‘zining tarixiy taraqqiyoti jarayonida har xil ish qurollarini yaratgan.
Bu ish qurollari uning jismoniy mеhnatini yengillashtirishga xizmat qilgan. Bularga oddiy bolta,
tеsha, arradan tortib hozirgi zamon qudratli mashina va traktorlarini misol sifatida kеltirish
mumkin. Inson bu davrda faqat mеhnat qurollarini yaratish bilan chеgaralanib qolmay, balki u
o‘zining aqliy mеhnatini yengillashtirish qurollarini ham yaratdi. Bunga oddiy hisob-kitob
toshlaridan tortib, hozirgi kunda ham o‘z kuchi va qulayligini yo‘qotmagan cho‘tlar misol bo‘la
oladi. XX asrning 30-40 yillariga kеlib, EHMlarning birinchi loyihalari paydo bo‘la boshladi.
Birinchi EHM yaratish ishlarini 1937 yilda AQSHning Ayova shtatida joylashgan univеrsitеtning
profеssori A. Atanasov boshladi. Millati bolgar bo‘lgan bu olim yaratmoqchi bo‘lgan EHM
matеmatik-fizikaning ayrim masalalarini yechishga mo‘ljallangan edi. Ammo ikkinchi jahon
urushi bu ishlarni oxirigacha yetkazish imkonini bеrmadi. Atanasovning buyuk xizmatlari
shundaki, u birinchi bo‘lib EHMlarda ikkilik sanoq sistеmasini qo‘llashning qulayligini ko‘rsatadi.
Axborot kommunikatsion texnonologiyalarini taraqqiy etishida bevosita dasturlash tillarining
o‘rni beqiyos. Ayniqsa, hozirgi davrga kelib C++, Java, Delphi dasturlash tillar yordamida shaxsiy
kompyuterlar uchun amaliy dasturiy to‘plamlardan tashqari SmartPhone va Planshetlar uchun
operatsion tizim (iOS, Android, Windows mobile, Symbian va h.k) va ilovalar yaratilmoqda.
Informatsion texnologiyalarning yana bir muhim jihatlaridan biri shundaki, bu fan jadal sur’atlarda
o‘sib, yil sayin yangidan-yangi yo‘nalishlarga, mutaxassisliklarga tarmoqlanib ketmoqda:
algoritmik, mantiqiy, obyektga yo‘naltirilgan, vizual, parallel dasturlash texnologiyalari,
animatsiya, multimediya, Web, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari, ko‘p prosessorli,
neyron arxitekturali kompyuterlar va hokazo. Ko‘rinib turibdiki, informatika 4 meta fan darajasiga
ko‘tarilib, uni bitta o‘quv kursi chegarasida to‘liq o‘zlashtirishning imkoni bo‘lmay qoldi.
Informatsion texnologiyalar sohasi bo‘yicha rus va ingliz tillarida qo‘llanmalar juda ko‘p chop
etilmoqda. Oxirgi yillarda o‘zbek tilidagi qo‘llanmalar ham ko‘payib qoldi. Ushbu taklif
etilayotgan qo‘llanma asosan C++ dasturlash tilini o‘rganmoqchi bo‘lganlar uchun mo‘ljallangan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
58
Shu sababli qo‘llanmada C++ tiliga bog‘liq boshlang‘ich ma’lumotlar yoritilgan. Bu qo‘llanmadan
C++ dasturlash tilini o‘rganuvchilar, dastur tuzishni o‘rganayotganlar hamda “Dasturlash
asoslari”, “Informatika va dasturlash” fanlaridan olingan nazariy bilimlarni mustahkamlash uchun
foydalanishlari hisobga olingan. Ushbu qo‘llanmaga kiritilgan ma’lumotlar dasturlashning
bazaviy kursidagi deyarli barcha bo‘limlarini, ya’ni skalyar turlar va boshqaruv operatorlaridan
tortib, ma’lumotlarning murakkab turlari kabilarni o‘z ichiga oladi. Hozirgi kunda juda ko‘p
algoritmik tillar mavjud. Bular ichida Java va C++ dasturlash tillari universal tillar hisoblanib,
boshqa tillarga qaraganda imkoniyatlari kengroqdir. So‘ngi yillarda Java va C++ dasturlash tillari
juda takomillashib, tobora ommalashib bormoqda. Mazkur tillardagi vositalar zamonaviy
kompyuter texnologiyasining hamma talablarini o‘z ichiga olgan va unda dastur tuzuvchi uchun
ko‘pgina qulayliklar yaratilgan. C++ 1980 yillar boshida Bjarne Stroustrup tomonidan C tiliga
asoslangan tarzda tuzildi. C++ juda ko’p qo’shimchalarni o’z ichiga olgan, lekin eng asosiysi u
obyektlar bilan dasturlashga imkon beraHozirgi kunda juda ko‘p algoritmik tillar mavjud. Bular
ichida Java va C++ dasturlash tillari universal tillar hisoblanib, boshqa tillarga qaraganda
imkoniyatlari kengroqdir. So‘ngi yillarda Java va C++ dasturlash tillari juda takomillashib, tobora
ommalashib bormoqda. C++ 1980 yillar boshida Bjarne Stroustrup tomonidan C tiliga asoslangan
tarzda tuzildi. Bu maqolamda hozirgi zamonda eng rivojlangan dasturlash tillaridan biri bo‘lgan
C++ dasturlash tili haqida yozmoqchiman. Bu til tarixi va kelib chiqishi haqida qisqacha yozib,
keyingi maqolalarda bu tilda dasturlar tuzishni asta sekinlik bilan o‘rgatib o‘taman. Dastlab UNIX
operatsion tizimi va С dasturlash tili yaratilgan va С tili asosida C++ tili yaratildi. C++ juda ko‘p
qo‘shimchalarni o‘z ichiga olgan, lekin eng asosiysi u obyektlar bilan dasturlashga imkon beradi.
Dasturlarni tez va sifatli yozish hozirgi kunda katta ahamiyat kasb etmoqda. Buni ta’minlash uchun
obyektli dasturlash g‘oyasi ilgari surildi. Huddi 1970 yillar boshida strukturali dasturlash kabi,
dasturlarni hayotdagi jismlarni modellashtiruvchi obyektlat orqali tuzish dasturlash sohasida
inqilob qildi. C++ dan tashqari boshqa ko‘p obyektli dasturlshga yo‘naltirilgan tillar paydo bo‘ldi.
Shulardan eng ko‘zga tashlanadigani Xerox ning Palo Altoda joylashgan ilmiy-qidiruv markazida
(PARC) tuzilgan Smalltalk dasturlash tilidir. Smalltalk da hamma narsa obyektlarga asoslangan.
C++ esa gibrid tildir. Unda C tiliga o‘hshab strukturali dasturlash obyektlar bilan dasturlash
mumkin. C++ funksiya va obyektlarning juda boy kutubhonasiga ega. Yani C++ dasturlash tilida
dasturlashni o‘rganish ikki qismga bo‘linadi. Birinchisi bu C++ tilini o‘zini o‘rganish, ikkinchisi
esa C++ ning standart kutubhonasidagi tayyor obyekt va funksiyalarni qo‘llashni
o‘rganishdir.
Asosiy qisim:
C++ dasturlash tilida dastur quyidagi tarkibda tashkil topadi:
Direktivalar – funksiyalar kutubxonasini chaqirish. Ular maxsus include katalogida joylashgan va
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
59
.h kengaytmali fayllar bo‘ladi. С++ tilida masalaning qo‘yilishiga qarab kerakli kutubxonalar
chaqiriladi. Bus esa dasturning xotirada egallaydigan joyini minimallashtiradi. Masalan,
ma’lumotlarni kiritish-chiqarish proseduralari uchun: #include <stdio.h> tizimdan chaqirish.
#include “stdio.h” joriy katalogdan chaqirish. C++ dasturlash tili bilan ishlovchi eng sodda
dasturlar Dev C++ va CodeBlocks dasturlaridir. Ularning tarkibida 300 dan ortiq kutubxonalar
mavjud. Eng ko‘p ishlatiladigan kutubxonalar quyidagilar:#include<iostream.h>, 7 #include
<math.h> #include <conio.h> #include <graphics.h> #include <memory.h> va boshqalar
Makrolar (#define) – dastur bajarilishi davomida o‘zgaruvchi ko‘rsatilgan qiymatni qabul qilishi
uchun (const). Unda makroning nomi va qiymati ko‘rsatiladi. Masalan: #define pi 3.1415 #define
x 556 #define s[100] #define M x*x*x main () funksiyasi– asosiy degan ma’noni anglatadi. Bu
funksiya “{“ belgisidan boshlanadi va dasturning asosini tashkil etuvchi o‘zgaruvchilarning
toifalari ko‘rsatiladi. Dastur “}” belgisi bilan yakunlanishi shart. Agar dasturda qism dasturlardan
foydalanilayotgan bo‘lsa, ularning nomlari va haqiqiqy parametrlari keltiriladi. So‘ngra dasturning
asosiy buyruqlari yoziladi. Agar buyruqlar murakkab bo‘lsas, ular alohida “{ }” belgilari orasiga
olingan bo‘lishi kerak.С++ tilida dasturning asosi bo‘lmish buyruqlar kichik harflar bilan yoziladi.
Buyruqlar nuqta-verguk bilan (;) yakunlanadi. Buyruqlar bir qator qilib yozilishi ham mumkin.
C++ dasturlash tilida dastur funksiya va funksiyalardan tashkil topadi. Agar dastur bir nechta
funksiyalardan tashkil topgan bo‘lsa, bir funksiyaning nomi main deb nomlanishi shart. Dastur
aynan main funksiyasining birinchi operatoridan boshlab bajariladi. C++ tilidagi dastur
ko‘rinishini quyidagi misol yordamida keltirib o‘tamiz. #include // sarlavha faylni qo‘shish int
main () // bosh fun #include <iostream.h> // sarlavha faylni qo‘shish int main ()// bosh fun{ //
blok boshlanishi cout << “Salom Dunyo! “\n”; // satrni chop etish return 0; // funksiya qaytaradigan
qiymat } // blok tugashi { // blok boshlanishi cout << “Salom Dunyo! “\n”; // satrni chop
etish return 0; // funksiya qaytaradigan qiymat } // blok tugashiDasturning 1-satrida #include
direktivasi bo‘lib, dastur kodiga oqimli o‘qish/yozish funksiyalari va uning o‘zgaruvchilari e’loni
joylashgan iostream.h sarlavha faylini qo‘shadi. Keyingi qatorlarda dasturning yagona, asosiy
funksiyasi main() funksiyasi tavsifi keltirilgan. Shuni qayd etish kerakki, C++ dasturida albatta
main() funksiyasi bo‘lishi shart va dastur shu funksiyani bajarish bilan o‘z ishini boshlaydi. Dastur
tanasida konsol rejimi (Consol – reji Dasturning 1-satrida #include direktivasi bo‘lib, dastur
kodiga oqimli o‘qish/yozish funksiyalari va uning o‘zgaruvchilari e’loni joylashgan iostream.h
sarlavha faylini qo‘shadi. Keyingi qatorlarda dasturning yagona, asosiy funksiyasi main()
funksiyasi tavsifi keltirilgan. Shuni qayd etish kerakki, C++ dasturida albatta main() funksiyasi
bo‘lishi shart va dastur shu funksiyani bajarish bilan o‘z ishini boshlaydi. Dastur tanasida konsol
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
60
rejimi (Consol – reji Dasturning 1-satrida #include direktivasi bo‘lib, dastur kodiga oqimli
o‘qish/yozish funksiyalari va uning o‘zgaruvchilari e’loni joylashgan iostream.h sarlavha faylini
qo‘shadi. Keyingi qatorlarda dasturning yagona, asosiy funksiyasi main() funksiyasi tavsifi
keltirilgan. Shuni qayd etish kerakki, C++ dasturida albatta main() funksiyasi bo‘lishi shart va
dastur shu funksiyani bajarish bilan o‘z ishini boshlaydi. Dastur tanasida konsol rejimi (Consol –
rejimi bu MS DOS oynasi ko‘rinishiga o‘xshash oyna bo‘lib, unda foydalanuvchi dastur tuzuishda
faqat dastur kodlari bilan ishlaydi. Graphic interface – rejimida esa faqat tilning kodlari bilangina
emas muhitning menyulari, komponentalari bilan ham ishlashi mumkin bo‘ladi) da belgilar ketma-
ketligini oqimga chiqarish amali qo‘llanilgan. Ma’lumotlarni standart oqimga (ekranga) chiqarish
uchun quyidagi format ishlatilgan:cout << <ifoda>; Bu yerda <ifoda> sifatida o‘zgaruvchi yoki
sintsksisi to‘g‘ri yozilgan va qandaydir qiymat qabul qiluvchi til ifodasi kelishi mumkin
(keyinchalik, burchak qavs ichiga olingan o‘zbekcha satr ostini til tarkibiga kirmaydigan
tushuncha deb qabul qilish kerak).cin << a; Ma’lumotlarni klaviatura yordamida kiritish buyrug‘i
bo‘lib, u ham iostream.h kutubxonasi tarkibidagi funksiya hisoblanadi.Dasturlash tillarida
identifikator tushunchasi mavjud bo‘lib, dasturda obyektlarni nomlash uchun ishlatiladi.
O‘zgarmaslarni, 9 o‘zgaruvchilarni, belgi (metka), protsedura va funksiyalarni belgilashda
ishlatiladigan nom identifikatorlar deyiladi. Identifikatorlar lotin alfaviti harflaridan boshlanib,
qolgan belgilari harf yoki raqamlar ketmaketligidan tashkil topgan bo‘lishi mumkin. Masalan: axc,
alfa. Dasturlash tillarida dastur bajarilishi vaqtida qiymati o‘zgarmaydigan identifikatorlar
o‘zgarmaslar deyiladi. O‘zgarmaslar beshta guruhga bo‘linadi – butun, haqiqiy (suzuvchi nuqtali),
sanab o‘tiluvchi, belgi (literli) va satr («string», literli satr).C++ tilida o‘zgarmas (cons) – bu
fiksirlangan sonni, satrni va belgini ifodalovchi leksema hisoblanadi. Kompilyator o‘zgarmasni
leksema sifatida aniqlaydi, unga xotiradan joy ajratadi, ko‘rinishi va qiymatiga (turiga) qarab mos
guruhlarga bo‘ladi. Butun o‘zgarmaslar: ular quyidagi formatlarda bo‘ladi - o‘nlik son; - sakkizlik
son; - o‘n oltilik son. O‘nlik o‘zgarmas 0 raqamidan farqli raqamdan boshlanuvchi raqamlar
ketma-ketligi va 0 hisoblanadi: 0; 123; 7987; 11. Manfiy o‘zgarmas – bu ishorasiz o‘zgarmas
bo‘lib, unga faqat ishorani o‘zgartirish amali qo‘llanilgan deb hisoblanadi. Sakkizlik 0 raqamidan
boshlanuvchi sakkizlik sanoq sistemasi (0,1,..,7) raqamlaridan tashkil topgan raqamlar ketma-
ketligi: 023; 0777; 0.O‘n oltilik o‘zgarmas 0x yoki 0X belgilaridan boshlanadigan o‘n oltilik sanoq
sistemasi raqamlaridan iborat ketma-ketlik hisoblanadi: 0x1A; 0X9F2D; 0x23. Harf belgilar
ixtiyoriy registrlarda berilishi mumkin.
Xulosa:
Ushbu maqolada muallif tomonidan mavzuga oid
dolzarb masalalar tahlil qilinib, ilmiy asoslangan fikrlar bildirilgan. Tadqiqot davomida
muhokama qilingan asosiy jihatlar, ularning ahamiyati va jamiyatga ta’siri keng yoritilgan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
61
Maqolada bayon etilgan ma’lumotlar tahliliy yondashuv asosida o‘rganilgan bo‘lib, muallif
tomonidan ilgari surilgan xulosalar aniq dalillarga asoslangan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mavzu
doirasidagi masalalar jamiyat taraqqiyoti, ilm-fan rivoji va turli sohalarga ta’siri nuqtayi nazaridan
muhim ahamiyat kasb etadi. Muallif tomonidan taqdim etilgan fikrlar mavzuni chuqur tushunishga
va uni yanada rivojlantirish yo‘nalishlarini belgilashga yordam beradi. Shuningdek, maqolada
ko‘tarilgan muammolar va ularning yechimlariga oid takliflar dolzarb bo‘lib, kelgusida sohaga oid
ilmiy izlanishlar va amaliy tadqiqotlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Muallifning tahliliy qarashlari, masalaga yondashuvi va ilgari surilgan g‘oyalar o‘z dolzarbligi
bilan ajralib turadi. Xulosa qilib aytganda, ushbu maqola mavzuga oid chuqur tahliliy material
bo‘lib, unda ilgari surilgan g‘oyalar va xulosalar sohaga qiziquvchilar uchun foydali bo‘lishi
shubhasiz. Tadqiqot natijalari kelgusida yanada kengroq miqyosda o‘rganilishi va amaliyotda
qo‘llanilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Стенли Липпман. Язык программирование С++. Базовой курс. Вильямс - М.: 2014.
2.
Сидхарма Рао. Освой самостоятельно С++ за 21 день. Вильямс - М.: 2013.
3.
Никита Культин. Microsoft Visual C++ в задачах и примерах. БХВПетербург -
Петербург.:2010.
4.
Б. Страуструп. Язык программирования С++. Специальное издание. - М.:ООО
«Бином-Пресс», 2006.-1104 с.
5.
Павловская Т.А. С++. Программирование на языке высокого уровня – СПб.: Питер.
2005.- 461 с. 5.
6.
Подбельский В.В. Язык С++.- М.; Финансы и статистика- 2003 562с. Павловская Т.С.
Щупак Ю.С. С/С++. Структурное программирование.
7.
Практикум.-СПб.: Питер,2002-240с Павловская Т.С. Щупак Ю.С. С++. Объектно-
ориентированное программ-мирование.
8.
Практикум.-СПб.: Питер,2005-265с Глушаков С.В., Коваль А.В., Смирнов С.В. Язык
программирования С++: Учебный курс.- Харьков: Фолио; М.: ООО «Издательство
АСТ», 2001.-500с.
9.
Ш.Ф. Мадрахимов, С. М. Гайназаров С++ тилида программалаш асослари. Т. 2009.
www.Intuit.ru. Интернет-Университет информационных технологий. Москва.
Пильшиков В.Н. Упражнения по языку Паскаль-М.: МГУ, 1986.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
62
10.
Абрамов С.А.,Гнезделова Капустина Е.Н.и др. Задачи по программмированию. - М.:
Наука, 1988.
11.
Вирт Н. Алгоритмы + структуры данных = программа.-М.:Мир,1985.- 405с.
12.
Информатика. Базовой курс. Учебник для Вузов., Санк-Петербург, 2001. под
редакцией С.В.Симоновича.
13.
Informatika va programmalsh.O’quv qo’llanma.
14.
Mualliflar: A.A.Xaldjigitov, Sh.F.Madraximov, U.E.Adamboev, O’zMU, 2005 yil, 145
bet.
15.
O.Shukurov, F.Qorayev, E.Eshboyev, B.Shovaliyev “Programmalashdan masalalar
to’plami”. Toshkent 2008,160 bet.
