ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
384
TARIYXIY SHÍǴARMALARDA RUS TILI ARQALÍ KIRGEN KIYIM-KENSHEK
ATAMALARÍ
Qulmuratova Periyzat Jaksilikovna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti 2-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15198419
Annotaciya. Bul maqalada rus tili hám rus tili arqalı Evropa tillerinen kirip kelgen
ayırım kiyim-kenshek atamaları haqqında maǵlıwmat berilgen. Atap aytqanda, rus tilinen
ózlestirilgen kiyim atamalarınıń kelip shıǵıw tariyxı, olardıń qollanılıw ózgeshelikleri hám
xalıqlar mádeniyatına tasiri aytıp ótilgen. Sonday-aq bul kiyim-kenshek atamalarınıń maqalada
tariyxiy shıǵarmalardan mısallar keltirilip, bul atamalardıń qanday kontekstte qollanılıwı analiz
etilgen.
Tayanısh sózler: tariyxiy shıǵarmalar, kiyim atamaları, leksikologiya, Evropa tilleri,
áskeriy forma, etimologiya.
CLOTHING NAMES BORROWED THROUGH THE RUSSIAN LANGUAGE IN
HISTORICAL WORKS
Abstract. This article analyzes clothing terms borrowed through th Russian language in
historical works. It explores the origins of these borrowed terms, their usage across differnet
cultures, and their influence on linguistic and cultural exchange. The study also provides
examples from contexts in which these terms were used.
Key words: historical works, clothing items, lexicology, Europian language, military
uniform, etymology.
ЗАИМСТВОВАНЫЕ ЧЕРЕЗ РУССКИЙ ЯЗЫК НАЗВАНИЯ ОДЕЖДЫ В
ИСТОРИЧЕСКИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ
Аннотация. В данной статье анализируются названия одежды, заимствованные
через русский язык в исторических произведениях. Рассматривается происхождение
этих заимствованных терминов, их использование в разных культурах и влияние на
языковой и культурный обмен. Также приводятся примеры из исторических текстов с
анализом контекста, в котором использовались эти термины.
Ключевые слова: исторические произведения, названия одежды, военная форма,
лексикология, терминология.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
385
Tariyxiy shıǵarmalarda qollanılatuǵın kiyim-kenshek atamalarınıń belgili bir toparın rus
tili hám rus arqalı basqa tillerden kirip kelgen sózler quraydı. Olar ózleriniń qollanılıw órisi
jaǵınan qaraǵanda tilimizdiń sózlik quramın bayıtıwǵa sebepshi bolǵan sózlerden esaplanadı.
Ilimpaz E.Berdimuratov izertlewlerinde bul haqqında keńirek bayan etilgen bolıp, ol
házirgi qaraqalpaq tiline rus tili arqalı kirip kelgen sózlerdiń kópshiligi Evropa xalıqları tilleri,
grek, nemec, inglis, fransuz, italyan, polyak tillerindegi atamalar kirip kelgenligin aytıp ótken
hám olardı toparlarǵa bólgen[1;168]. Sonday bolıwına qaramastan, rus tili arqalı kirgen sózler
tariyxiy kórkem shıǵarmalar leksikasında kópshilikti quramaydı. Óytkeni hárqanday kórkem
shıǵarmada sózlerdi hám atamalardı waqıtqa hám dáwirge say jarıtıp beriw eń úlken áhmiyetli
máselelerdiń biri bolıp tabıladı. Bul arqalı shıǵarmanıń mazmunı tolıq ashıp beriledi hám
jazıwshınıń sheberligi anıqlanadı. Tariyxiy shıǵarmalarda ushırasatuǵın búgingi kúnde de
qaraqalpaq tilinde qollanılatuǵın kiyim-kenshek atamalarında mınalardı kirgiziwge boladı:
kamzol, galife, palto, shlyap, furajka, shinel
sıyaqlı kiyim leksikasına baylanıslı sózler kiredi.
Kamzol
ataması qaraqalpaq tilinde jiyi ushırasadı. Er hám hayallardıń kóylektiń ústinen
kiyetuǵın, aldı ashıq, jeńil ústki kiyimine aytıladı [3;73]. Mısalı, 1. Kelgenlerdi orınlıqqa
otırǵızıp, aldılarına shay qoyıp sıylaǵannan soń ǵana
qara kamzol
kiygen sıpayı kisi bulardan jol
bolsın soradı[8;222]. 2. Basına shiyrazı selkildegen bórk ústine qawsırmalı jiyegi qoshqarshaq
naǵıs penen jiyeklengen, jeńi shıǵanaǵınan aspaytuǵın, jawırınshası sarı jipek sabaqlar menen
ádiplengen jasıl
mawıtıdan tigilgen kamzol
, onıń sırtınan baylanǵan enli kámárina súyek saplı aq
pıshaq ildirligen...[8;43]. 3. Aydınlı oramalın qayta orap, ústindegi ǵıjım
maqpal kamzolınıń
qarsı ilgegin ilip qoyıp, taǵı sheshti[8;8].
Kamzol sózi qaraqalpaq tiline rus tili arqalı kirip kelgeni menen, onıń negizgi kelip
shıǵıwı fransuzsha
camisole
sózinen barıp taqalad[4;28]. Al
camisole
sózi bolsa eski latın
tilindegi
camisia
sózine –
ola
affiksiniń jalǵanıwı arqalı jasalǵan. Negizinde Evropa xalıqlarında
camisole ataması jeńil materialdan tigilgen, jeńi joq, ishki kiyimge aytılǵan hám onı tek hayallar
kiyetuǵın bolǵan. Al qaraqalpaq tilinde, sonday-aq, bir qansha túrkiy xalıqlardıń tilinde kamzol
sırtqı kiyimdı bildiriwshi sóz sıpatında qáliplesip ketken.
Kórkem shıǵarmalarda ushırasatuǵın kiyim atamalarınıń biri
palto
bolıp tabıladı. Palto
házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramınan da belgili orın iyelegen. Bul sóz Áyyemgi
Rimde
palle,
fransuz tilinde
paletot
formasında qáliplesken. Palto eń dáslep Ispaniyada XVII
ásirde qollanılǵan. Ispansha
palletoque
sózinen kelip shıqqan.
Palletoque
ataması
pallium – keń
plash, toque – bas kiyim
sózleriniń birikpesinen payda bolǵan bolıp,
kapyushonlı plash
degen
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
386
mánisti bildiredi. Palto sózi rus tiline fransuz tiliniń tásirinde XIX ásirdiń ekinshi yarımınan
baslap kirip kele baslaǵan[10]. Al qaraqalpaq tilinde palto sózi búgingi kúnde qıs aylarında
kiyiletuǵın qalıń, uzın, astarlap tigiletuǵın jıllı sırtqı kiyim mánisinde jumsaladı. Kórkem
shıǵarmalarda jiyi qollanıladı. Mısalı, Gerbish basqıshta basına júnnen toqılǵan qalpaq, ústine
beli qınama palto
kiygen, qolına zontik uslaǵan kishkene qızalaq payda boldı [8;231]. Ádette
palto tek ǵana hayal-qızlardıń kiyimi emes, al er adamlardıń da kúndelikli turmısta jiyi
paydalanatuǵın kiyimi bolıp tabıladı.
Furajka
eń dáslep erlerdiń dóńgelek ernekli hám qısqa sayamanlı bas kiyimi bolǵan.
Biraq házirgi kúnde bul bas kiyimdi erler de, hayallar da teńdey qollanadı. Furajka
ataması fransuzsha
fourrage
sózinen kelip shıqqan bolıp, bizińshe “
sharwa malları ushın jem
”
degen mánisti bildiredi. Onıń tariyxiy shıǵısı bolsa áyyemgi skandinaviya tilindegi
fódr (qara
mal jemi)
sózi menen baylanıslı. Burınları Rossiya armiyası atları ushın azıq-awqat tayarlaw
menen shuǵıllanatuǵın adamlar arnawlı bas kiyimlerdi kiygen hám bul kiyim ataması
“furajka”
dep atalǵan[2;401]. Waqıttıń ótiwi menen furajkanı armiya xızmetkerleri, tiykarınan er adamlar
kiyetuǵın bolǵan. Búgingi kúnde furajkanıń fasonı, ráń-báreńligi, hár tárepleme
rawajlanǵanlıqtan, hayal-qızlar arasında da úrdiske aylanǵan.
Furajka atamasın kórkem shıǵarmalar tilinde jazıwshı-shayırlar tárepinen jiyi
qollanılǵanın kóriwge boladı. Mısalı, Hámmesin aldın-ala tayarlap qoyǵan bolsa kerek,
mańlayında qasnaǵı bar
furajka
kiyip, kók mawıtı kitelinen pogonları pópekli, beline kámár
taǵıp, qılısh asınǵan orıs tóre qolındaǵı qaǵazǵa qarap, bir nárselerdi oqıdı, orısshanıń birazına
túsinse birazına túsinbegen Erkinbay tóreniń pópekli pogonların tamasha kórip tigiler edi[8;176].
Botinka – fransuzsha “bottine”, “botte” sózlerinen kelip shıqqan bolıp, bizińshe “ayaq
kiyim” “etik” degen mánisti bildiredi. XIX ásirdiń ortalarınan baslap rus tilinde qollanıla
baslaǵan. Eń dáslep sózliklerde 1847-jıllarda “hayallar kiyetuǵın etik” dep táriyiplengen bolsa,
keyin ala hámme ushın teńdey xızmet atqaratuǵın ayaq kiyimge aylanǵan[5]. Qaraqalpaq tiliniń
kórkem shıǵarmalarında ushıraydı. Mısalı, Anıǵında paxtalı gupeykiniń etek-jeńi keltelik etip,
jigittiń uzın qollarınıń shıǵanaǵına ǵana jetip turatuǵın, shalbarı da sonday,
sherim botınkası
bárqulla tarlıq qılıp ayaǵın qısıp, azap beretuǵın edi[9;110]. Botınka sózi xalqımızdıń awızeki
sóylew tilinde
pátińki
formasında ózgertip qollanılıw jaǵdayları kóp ushırasadı.
Qaraqalpaq tilinde qollanılatuǵın kiyim-kenshek atamalarınıń qollanılıw ornına qaray
birneshe toparlarǵa ajıratıw múmkin. Solardıń ishinde
áskeriy formalar
ayrıqsha orındı iyeleydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
387
Áskeriy formalar tariyxiy shıǵarmalarda sol dáwirdi jarıtıp beriw maqsetinde jiyi
ushırasadı. Mısalı,
kitel, shinel, gimnasterka, mundir, galiffe
sıyaqlı áskeriy kiyim atamaları
ushırasadı. Bul túrdegi áskeriy formalardıń tilimizge kirip keliwi eń dáslep Burınǵı Awqamnıń
Orta Aziyaǵa ornatılıp atırǵan dáwirlerine tuwra keledi.
Kitel
–áskeriy bólimlerde hám teńiz flotında kiyiletuǵın pidjakqa uqsap tigilgen kiyim.
Bul atama
nemecshe “kittel”
sózinen alınǵan bolıp “
jumısshı bluzkası yamasa arnawlı
kiyim
” degendi ańlatadı. Qaraqalpaq tiline rus tili arqalı ózlesken. Tariyxiy dereklerge qaraǵanda,
rus qoljazbalarında kitel sózi eń dáslep 1765-jılı payda bolǵan hám áskeriy atamalar qatarına
kiritilgen. Kitel sóziniń etimologiyası haqqında anıq pikirler joq. Ilimpaz N.M.Shanskiy óziniń
rus tiliniń etimologiyası boyınsha jazǵan kitabında birneshe pikirlerdi bildirip ótken. Onıń
pikirinshe,
kitel
sózi yahudiy tilindegi kepin mánisin bildiretuǵın
kitl
sózi menen baylanıstıradı.
Ádette kitl yahudiylerdiń diniy máresimlerinde, bayramlarda kiyiletuǵın xalatqa
uqsaytuǵın aq kiyimi. Al ekinshi tárepten
kitel
atamasın arab tilindegi
“qutun” – “paxta”
sózinen kelip shıqqan bolsa kerek dep aytqan[6;139]. Haqıyqatında da, burınları kitel kóbinese
paxtadan yamasa ápiwayı bózge uqsas materialdan tigiletuǵın bolǵan. Biz bul atamanıń
K.Karimovtıń tariyxiy shıǵarmalarında ushıratıwımızǵa boladı. Mısalı, Kókiregindegi georgiy
kresti
kiteliniń
jez sádeplerine soqlıǵısıp jıńǵırladı[8;236].
Shinel
– arqa tárepi búrmeli, aldında artıqsha bezekleri joq, áskeriy xızmetkerler
kiyetuǵın palto. Shinel sózi rus tiline fransuz tilinen kirip kelgen. Rus tiliniń etimologiyalıq
sózliginde A.V.Semyonov shineldiń kelip shıǵıw tariyxı boyınsha mınaday túsinik berip ótken:
Shinel fransuzsha
chenille
–
azanda kiyiletuǵın kostyum (
утренний костюм)
degen
mániste qollanılǵan. Rus tilinde XVIII ásirlerden baslap qollanıla baslaǵan. Fransuz tilindegi
chenille
eń dáslep
“
gúbelek
qurt” (гусеница)
yamasa latındaǵı
canicula “kishkene iyt”
(маленькая собачка
) mánilerine baylanıslı bolıwı múmkin. Keyin ala toqımashılıqta jumsaq
hám túkli talshıqlar menen qaplanǵan jipler “
gúbelek
qurt” (гусеница)
ǵa uqsaǵanlıǵı ushın
“chenille” dep atalıp ketken. Shinel sózi eń dáslep Rossiyaǵa kirip kelgeninde, búgingi
kúndegidey áskeriy kiyim mánisin bermegen. Al xalat sıyaqlı azanda kiyiletuǵın kiyimniń
mánisin ańlatqan. Óz gezeginde bul kiyim jeńil, tekis hám jumsaq materialdan tayarlanǵan bolıp,
fransuzlar bul materialdı “chenille” dep ataǵan. Waqıttıń ótiwi menen áskeriy forma
esaplanatuǵın “qalıń kiyim” mánisine kóshken[10].
Shinel
atamasın tariyxiy shıǵarmalarda jiyi ushıratamız. Mısalı, Óskinbayǵa usaǵan iri
deneli, uzın soldat
shinelin
jamılıp otırǵan adam “Berkinbaev Óskinbay” dep shaqırǵanda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
388
Óskinbay páskeltek pátikke tóbem tiymesin degen oyda qáddin sál-pál iyip onıń aldında turar
edi[9;87]. Juwmaqlap aytqanda, araqalpaq tiliniń sózlik quramında rus tili hám rus tili arqalı
basqa tillerden kirip kelgen sózler úlken áhmiyetke iye. Al olardıń tariyxiy shıǵarmalarda
ushırasatuǵın kiyim atamalarınıń kópshiligi búgingi kúnde kúndelikli turmıs-tárizimizde
qollanılmaydı.
Nátiyjede olar gónergen sózlerge aylanǵan. Waqıttıń ótiwi menen jámiyetlik, siyasiy,
mádeniy ózgerislerdiń júz beriwi, jańa dáwir, jańa mádeniyattıń kirip keliwi tilimizdegi bazıbir
sózlerdiń istorizmlerge aylanıwına alıp keledi. Al onıń ornına basqa da jańa sózler kirip kelip,
sózlik quramnan belgili orın iyeleydi.
REFERENCES
1.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. –Нөкис: 1968.
–Б. 168-169.
2.
Крылов. Г.А. Этимологический словарь русского языка. – СПб. ООО
«Полиграфуслуги», 2005. – С.401.
3.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. IV том. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2023.
4.
Словарь русского языка. Т. I, II. –М.: 1958. – С.28.
5.
Шанский Н.М., Иванов В.В., Шанская Т.В. Краткий этимологический словарь
русского языка. –М.:1971. –С. 436, 509, 512.
6.
Шанский. Н.М. Этимологический словарь русского языка.ТОМ II. К. Издательство
Московского университета, 1982 г. – С:139.
7.
Каримов. К. «Ағабий». I, II, том. – Нөкис: Билим, 2017.
8.
Каримов. К. «Ағабий» Аққапшық. III том. – Ургениш: Хорезм, 2016.
9.
Каримов. К. «Ағабий» Қысыўмет. IV том. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2017.
10.
https://lexicography.online/etymology/.
