ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
405
GLOBAL IQLIM O‘ZGARISHIGA SALBIY TA’SIR ETUVCHI OMILLAR VA
ULARNING YASHIL BARQARORLIGI AHAMIYATI
Saidov Muhammadali Hakimovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Iqtisodiyot fanlari doktori, professor.
ORCID: 0000-0003-1996-2878
Esanbekov Diyorbek Mirzabek o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti
Raqamli iqtisodiyot yo‘nalishi talabasi.
diyorbekesanbekov1@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15198785
Annotatsiya. Ushbu maqolada global iqlim o‘zgarishining asosiy sabablari haqida so‘z
boradi. Hozir, insoniyat taraqqiyoti davrida mavjud sohalarning rivojlanishi bilan birga iqlim
o‘zgarishiga salbiy ta’sir etuvchi omillarning ham rivojlanishini kuzatilmoqda. Maqolada bu
kabi omillar ta’sirini o‘rganish bilan ularning ahamiyatli jihati keltirilgan va salbiy omillari
ta’sirini yumshatish, barqarorligini ta’minlash masalari ko‘rilgan.
Kalit so‘zlar: Yashil iqtisodiyot, issiqlik gazlari, uglerod emissiyasi, ekalogiya, fotoalbom
yoqilg‘ilar, ftorli gazlar, karbonsizlantirish, atmosfera.
ФАКТОРЫ, НЕГАТИВНО ВЛИЯЮЩИЕ НА ГЛОБАЛЬНЫЕ КЛИМАТИЧЕСКИЕ
ИЗМЕНЕНИЯ, И ЗНАЧЕНИЕ ИХ ЗЕЛЕНОЙ УСТОЙЧИВОСТИ
Aннoтация. В данной статье рассматриваются основные причины глобального
изменения климата. Сейчас, в период развития человечества, наряду с развитием
существующих производств, наблюдается развитие факторов, оказывающих негативное
влияние на изменение климата. В статье рассмотрено влияние таких факторов,
представлены их важные аспекты, а также рассмотрены вопросы смягчения
воздействия негативных факторов и обеспечения их устойчивости.
Ключевые слова: Зеленая экономика, тепловые газы, выбросы углерода, экология,
ископаемое топливо, фторированные газы, декарбонизация, атмосфера.
FACTORS NEGATIVELY AFFECTING GLOBAL CLIMATE CHANGE AND THEIR
IMPORTANCE FOR GREEN SUSTAINABILITY
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
406
Abstract. This article discusses the main causes of global climate change. Now, in the
period of human development, along with the development of existing industries, the
development of factors that have a negative impact on climate change is being observed. The
article examines the impact of such factors, presents their important aspects, and considers
issues of mitigating the impact of negative factors and ensuring their stability.
Key words: Green economy, heat gases, carbon emissions, ecology, fossil fuels,
fluorinated gases, decarbonization, atmosphere.
Kirish
Insoniyatning taraqqiyotga erishish yo‘lida iqlim o‘zgarishiga qilayotgan ta’siri atrof-
muhit muvozanatining izdan chiqishiga sabab bo‘lyapti. Atmosferada issiqlik gazlarining haddan
tashqari ko‘p miqdorda ko‘payishi inson faoliyati, chunonchi, energiya ishlab chiqarishda, kimyo
sanoatida va boshqa ishlab chiqarishlarda neft, gaz va ko‘mirdan haddan tashqari ko‘p
foydalanishi natijasida yuz beradi. Darhaqiqat atmosferadagi karbonat angidridning ulushi
sayyoradagi iqlim o‘zgarishining asosiy omili sanoatdan oldingi davrga nisbatan 46% ga oshdi.
O‘rmonlarni kesish, yong‘inlar va o‘rmonlar tanazzulining boshqa shakllari yiliga 8,1
milliard tonna karbonat angidridni chiqaradi va bu butun uglerod chiqindilarining 20 % dan
ko‘pini tashqil qiladi. Global isish 2011-2020 yillar qayd etilgan eng issiq oʻn yillik boʻldi.
Hozirgi vaqtda inson tomonidan qoʻzgʻatilgan global isish har oʻn yilda 0,2°C ga ortib
bormoqda. Bu kabi iqlim o‘zgarishlariga mamlakatimizda ham bir qancha chora-tadbirlar
ko‘rilmoqda. Xususan O‘zbekiston Respublikasining prezidentining 04.10.2019 yildagi ‘‘2019-
2030 yillarda O‘zbekiston Respublikasining ‘‘yashil iqtisodiyotga’’ o‘tish strategiyasi’’ni
tasdiqlash to‘g‘risida PQ-4477-son qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.12.2022
yildagi ‘‘2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan
islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar’’ to‘g‘risida PQ-436-son qarori,
“O‘zbekiston–2030” strategiyasini 2025-yil “Аtrof-muhitni asrash va “yashil iqtisodiyot” yilida
amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni
fikrimiz isboti sifatida ko‘rilishi mumkin.
Sohaga oid fikrlar tahlili
Li Xauellning fikricha “Tabiiy ofatlar tez-tez kuzatilayotganiga aslida atmosferani
bulg’ayotgan gazlar sababchi. Iqlim o‘zgarishiga tayyorlanmaslik jiddiy muammo, chunki
xalqaro hamjamiyat ayni damda hammani tashvishlantirayotgan masalalar, xususan iqtisodga
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
407
e’tibor qaratib, byudjet qanchaga yetishi va nimaga sarflanishi kerakligini o
‘
ylayapti. Vaholanki,
ekologik muammolarni hal etish uchun uzoq muddatli sarmoyalar zarur, infratuzilma
yangilanishi kerak”
1
.
“Yashil iqtisodiyot” atrof-muhitni, bioxilma-xillikni va ekotizim xizmatlarini saqlash,
“yashil” ish o‘rinlarini tashkil etish imkoniyatini va qashshoqlik muammosini hal etishni
ta’minlovchi barqaror taraqqiyot masalalarini qamrab oladi [1].
N. Maxmudov fikricha, tabiatning tabiiy qonunlari bilan hisoblashmaslik natijasida
dunyoda “jigarrang” iqtisodiyot degan tushuncha shakllandi. Bugun “jigarrang” iqtisodiyotdan
“yashil” iqtisodiyotga o‘tish insoniyat uchun hayot-mamot masalasidir. “Yashil” iqtisodiyot
insonning tabiatga bo‘lgan munosabatini muqobillashtirish asosida atrof-muhit tozaligini, tabiiy
resurslar va ishlab chiqarilgan mahsulotlardan samarali foydalanish orqali turmush darajasini
yaxshilashga xizmat qiladi [2].
Fikrlar tahlili va ko‘rilayotgan natijalar
Fotoalbom yoqilg‘ilarni yoqish, o‘rmonlarni kesish va chorvachilik iqlim va er haroratiga
tobora ko‘proq ta’sir qilmoqda.Bu atmosferada tabiiy ravishda paydo bo‘lganlarga juda ko‘p
miqdorda issiqxona gazlarini qo‘shib, issiqxona effektini va global isishni kuchaytiradi.Global
isish 2011-2020 yillar qayd etilgan eng issiq oʻn yillik boʻldi. Hozirgi vaqtda inson tomonidan
qoʻzgʻatilgan global isish har oʻn yilda 0,2°C ga ortib bormoqda. Sanoatdan oldingi davrdagi
harorat bilan solishtirganda 2°C ga ko‘tarilishi tabiiy muhitga, inson salomatligi va farovonligiga
jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatishi bilan bog‘liq, shu jumladan global muhitda xavfli va ehtimol
halokatli o‘zgarishlar sodir bo‘lish xavfi ancha yuqori.
Issiqlik gazlari Emissiyaning ko‘payish sabablari
https://www.amerikaovozi.com/a/global-economic-risks/1583838.html
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
408
Quyida iqlim o‘zgarishiga salbiy ta’sir o‘tkazuvchi sababarni ko‘rib chiqamiz:
➢
Fotoalbom yoqilg
‘
ilarni ishlab chiqish
Fotoalbom yoqilg‘ilarni yoqish juda ko‘p issiqxona gazlarini chiqaradi, lekin birinchi
navbatda ularni qazib olish va rivojlantirish kerak.
➢
Elektr va issiqlik ishlab chiqarish
Atrof-muhit va energetikani o‘rganish instituti ma‘lumotlariga ko‘ra, neft, ko‘mir va
tabiiy gaz 150 yildan ortiq vaqt davomida dunyoni yonilg‘i bilan ta’minlab kelmoqda. Qazib
olinadigan yoqilg‘ilar dunyodagi energiyaning 80% ni ta’minlaydi.
Yer yuzida issiqlik haroroati ko‘tarilish bosqichi
➢
Binolar
Binolar juda ko‘p energiya sarflaydi. Beton, po‘lat va sement kabi materiallarni talab
qiladigan binolarni qurish, shuningdek, ko‘plab C02 va boshqa issiqxona gazlarini chiqaradi.
2021 yilda energiya tejamkor qurilishga investitsiyalar 16 foizga oshdi, ammo yangi hisobot bino
va qurilish sektori hali ham juda ko‘p C02 emissiyasini chiqarayotganini aniqladi . O‘sha yili
bino va qurilish chiqindilari energiya va jarayon bilan bog‘liq chiqindilarning 37% ni tashkil
etdi.
➢
Plastik
Plastmassa iqlim o‘zgarishiga hissa qo‘shadigan eng halokatli materiallardan biridir.
Plastmassadan foydalanilgandan so‘ng, u kamdan-kam hollarda qayta ishlanadi (Jahon
banki hisob-kitoblariga ko‘ra, dunyodagi plastmassaning atigi 9 foizi qayta ishlanadi), qolgan
qismi esa poligonlarga, o‘rmonlarga, okeanlarga va boshqa tabiiy muhitlarga tashlanadi.
➢
Sanoat
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
409
Oddiy so‘z bilan aytganda, sanoat sement, po‘lat, temir, elektronika, kiyim-kechak va
boshqa barcha mahsulotlar kabi materiallarni ishlab chiqarishni anglatadi. Mahsulot ishlab
chiqaradigan mashinalar juda ko‘p issiqxona gazlarini chiqaradi. Atrof-muhitni muhofaza qilish
agentligi (EPA) ma’lumotlariga ko‘ra, sanoat global issiqxona chiqindilarining taxminan 24
foizi uchun javobgardir
➢
Ftorli gazlar
C02 va metan iqlim o‘zgarishining eng ko‘p muhokama qilinadigan omillaridir, ammo
tashvishlanish kerak bo‘lgan boshqa narsalar ham bor: ftorli gazlar. F-gazlar sifatida ham
tanilgan, bu ma’lum mahsulotlar va sanoat ilovalarida ishlatiladigan inson tomonidan ishlab
chiqarilgan gazlardir. Ular atmosfera ozon qatlamiga zarar yetkazmasa va issiqxona gazlari
chiqindilarining atigi 3 foizini tashkil qilsa-da, ular C02 dan 23 000 marta kuchliroqdir .
➢
Chorvachilik
Go‘sht, tuxum va sut mahsulotlari ishlab chiqarish iqlimga katta ta’sir ko’rsatadi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi tashkiloti, iqlim
o‘zgarishi sabablarini kuzatishga harakat qiladigan ko‘plab tashkilotlardan biri, yaqinda hisob-
kitoblariga ko‘ra, chorvachilik issiqxona gazlari chiqindilarining taxminan 11% ga javobgardir .
➢
Oziq-ovqat ishlab chiqarish
Bir tadqiqotga ko‘ra, o‘simlik oziq-ovqatlari global oziq-ovqat ishlab chiqarishdan
chiqariladigan 17 milliard metrik tonna issiqxona gazlarining taxminan 29 foizi uchun
javobgardir. Oziq-ovqat chiqindilari ham muammolarni keltirib chiqaradi. Butunjahon yovvoyi
tabiat
jamg‘armasi
ma’lumotlariga
ko‘ra, agar
biz
oziq-ovqat
isrofgarchiligini
to‘xtatsak, insoniyat sabab bo‘lgan issiqxona gazlari emissiyasini 6-8 foizga kamaytirishimiz
mumkin.
➢
O‘g‘itlar
O‘g‘itlar dunyo aholisining o‘sib borayotganini oziqlantirishda muhim rol o‘ynadi.
Carbon Brief ma’lumotlariga ko‘ra, azotli o‘g‘itlar oziq-ovqat ishlab chiqarishni
kengaytirishga yordam berdi, biroq salbiy tomoni bor. Sintetik o‘g‘itlar ishlab chiqarish yiliga
taxminan 1,4% C02 chiqindilarini keltirib chiqaradi, o‘g‘itlardan foydalanish esa C02 bo‘lmagan
chiqindilarga ham hissa qo‘shadi. Dunyo aholisining taxminan 48 foizi sintetik o‘g‘itlar bilan
yetishtirilgan oziq-ovqatlarni iste’mol qilishini hisobga olsak, ishlab chiqarishni shunchaki
to‘xtatish qiyin.
➢
Chiqindixonalar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
410
Boulder universitetining Atrof-muhit markazi ma’lumotlariga ko‘ra, chiqindixonalar katta
miqdorda metan, C02, suv bug’lari va boshqa gazlarni chiqaradi. Erdan chiqindixona uchun
foydalanish ham muammo hisoblanadi; Juda ko‘p chiqindixonalar hammaga zarar etkazadi, lekin
ular ayniqsa yaqin atrofda yashaydigan odamlar va hayvonlarga zarar etkazadi.
➢
O
‘
rmonlarni kesish
O‘rmonlar turli xil qishloq xo‘jaligi maqsadlari va insonning boshqa faoliyati uchun
tozalanadi, ammo o‘rmonlarni kesish iqlim o‘zgarishida katta rol o‘ynaydi.Xavotirli Olimlar
Ittifoqining ma’lumotlariga ko‘ra, tropik o‘rmonlarning kesilishidan kelib chiqqan C02 global
isish ifloslanishining 10% dan kamrog‘ini tashkil qiladi.
RCP8.5 bo'yicha oxirgi muzlik maksimal (21 000 yil oldin), o'rta golotsen (6 000 yil
oldin) va 2071–2095 yillar uchun proektsiya uchun modellashtirilgan simulyatsiya qilingan
global harorat anomaliyalari
Xulosa va Takliflar
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak iqlim o‘zgarishining salbiy ta’sirini kamaytrish
jamiyatimiz oldida turgan katta vazifalardan biridir. Kelajak uchun barqaror farovonlikni
taminlashimiz uchun avvalo yashil iqtisodiyotning muhim omillarini hisobga olishimiz lozim.
Iqtisodiyotni karbonsizlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar ushbu global muammoga
qarshi turishning asosiy omili kabi quyida bir qancha takliflar keltirib o‘tilgan.
⚫
Uglerod chiqindilarini kamaytirish
⚫
Energiya samaradorligini oshirish
⚫
Energiyani tejashni rag‘batlantirish
⚫
Mahalliy va organik mahsulotlarni iste’mol qilish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
411
⚫
Aylanma iqtisodiyot va uning tamoyillarini targ‘ib qilish
⚫
Chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish,
⚫
CCUS texnologiyalarini ishlab chiqish
⚫
O‘rmonlarni qayta tiklashni rag‘batlantirish
REFERENCES
1.
Isajanov A. “Yashil iqtisodiyot”: xususiyatlari va rivojlanish omillari // Iqtisodiyot va
ta’lim / 2020 № 1, 15 b.
2.
Maxmudov N. Yashil iqtisodiyot – muhim hayotiy zarurat // “Yashil iqtisodiyot va
taraqqiyot”
3.
Vaxabov A.V., Xajibakiyev SH.X. Yashil iqtisodiyot (Darslik). – Toshkent: Universitet,
2020. – B. 16-
4.
4.Saidov Muhammad ali Hakimovich, E. Diyorbek “Yashil iqtisodiyot barqarorligida
raqamli texnologiyalarning o‘rni’’ «Yashil iqtisodiyot» jurnali 2025-y
5.
Экономика и общество: Социально-экономические последствия пандеми.
Монография. Под редакцией Ю.В. Гнездовой, М.Х. Саидова
6.
«Climate change Evidence causes» An overview from the Royal Society and the US
National Akademy of Sciences.
7.
7«Observing Global change climate» K. Ya. Kondratyev A.P. Cracknell
8.
Costanza R. (1991) Ecological economics: the science and management of sustainability. -
9.
New York: Columbia University Press, - 525 p. ISBN: 0231075634.
10.
David P., Anil M., Edward B. (1989) Blueprint for a Green Economy. Barbier. Earthscan,
London, Great Britain, -192 pp.
11.
O‘zbekiston Respublikasining prezidentining 04.10.2019 yildagi ‘‘2019-2030 yillarda
O‘zbekiston Respublikasining ‘‘yashil iqtisodiyotga’’ o‘tish strategiyasi’’ni tasdiqlash
to‘g‘risida PQ-4477-son qarori,
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.12.2022 yildagi ‘‘2030-yilgacha O‘zbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini
oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar’’ to‘g‘risida PQ-436-son qarori,
13.
“O‘zbekiston–2030” strategiyasini 2025-yil “Аtrof-muhitni asrash va “yashil iqtisodiyot”
yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Farmoni
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
412
14.
https://www.worldbank.org/en/topic/climatechange/overview
15.
https://www.humanrightscareers.com/issues/root-causes-climate-change/
16.
https://www.un.org/en/climatechange/science/causes-effects-climate-change
17.
https://climate.ec.europa.eu/climate-change/causes-climate-change_ .
18.
https://www.repsol.com/en/energy-and-the-future/future-of-the-world/climate-change-
solutions/index.cshtml
