2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
110
TURKISTON JADIDLARINING MA’RFIY FAOLIYATI: G’OYALARI, MAQSADLARI
VA VAZIFALARI
Dostonbek Saidov Muxsin o’g’li
Farg‘ona davlat universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204088
Annotatsiya. Ushbu maqolada Turkiston jadidlarining ma’rifiy faoliyati, ularning asosiy
g‘oyalari, maqsadlari va vazifalari dinshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Jadidlar islom
dinining asl mohiyatini anglash va uni ilm-fan bilan uyg‘unlashtirish orqali jamiyatni taraqqiyot
sari yo‘naltirishga intilganlar. Ular yangi usul maktablarini ochish, diniy va dunyoviy bilimlarni
uyg‘unlashtirish, matbuot va adabiyot orqali milliy va diniy uyg‘onishni shakllantirish kabi
maqsadlarga erishishga harakat qilganlar. Ushbu maqolada jadidchilik harakatining Turkiston
jamiyatiga ta’siri va uning islom dini bilan bog‘liq jihatlari keng yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Jadidchilik, ma’rifatparvarlik, islom va ilm-fan, yangi usul maktablari,
matbuot, diniy islohot, milliy uyg‘onish, ta’lim tizimi, Turkiston jadidlari, diniy bag‘rikenglik,
taraqqiyot, islom.
Kirish
Jadidchilik yoki jadidizm (arabcha: ديدج jadīd – yangi) – XIX asr oxiri XX asr boshida
Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy,
maʼrifiy harakat. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda jadidchilik harakati paydo bo‘ldi.
Bu harakatning asosiy vakillari jadidlar deb nomlanib, ular jamiyatni isloh qilish, ilm-fan
va ma’rifat orqali taraqqiyotga erishishni maqsad qilganlar. Jadidlar o‘z faoliyatlarida diniy
bilimlarni ham muhim omil sifatida ko‘rgan, islom dinining asl mohiyatini anglashga va uni ilm-
fan bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilganlar.
1
Jadidchilik harakatining kelib chiqishi va diniy asoslari:
Jadidchilik harakati Rossiya mustamlakachiligi sharoitida shakllangan bo‘lib, uning
vakillari xalqning qoloqlikdan chiqishi uchun ta’lim va ma’rifat muhim ekanini tushunganlar.
Islom dini qadimdan ilm-fanni targ‘ib qilgan bo‘lib, bu tamoyillar islom ta’limotida ham
aks etgan.
1
Internet manbalari: O‘zbekistondagi ilmiy maqolalar bazasi, www.ziyonet.uz, www.academia.edu.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
111
Jadidlar bu tamoyilga tayangan holda, musulmonlarni zamonaviy bilimlar bilan
qurollantirish, ularning tafakkurini yuksaltirishga chaqirdilar. Ular islom dini taraqqiyotga to‘siq
emas, balki uni rivojlantirish vositasi ekanini ta’kidladilar.
Jadidchilik harakati Abdulqodir Bedil, Ahmad Donish, Alisher Navoiy singari
mutafakkirlarning g‘oyalari va islomiy ma’rifatga asoslangan edi. Shuningdek, ular G‘arb
tajribasini ham o‘rganib, musulmon jamiyatini rivojlantirishga harakat qildilar.
2
Jadidlar Turkiston xalqlarining ilmiy, madaniy va iqtisodiy jihatdan taraqqiy etishini
maqsad qilganlar. Ularning asosiy g‘oyalari quyidagilardan iborat edi:
Ta’lim islohoti va yangi usul maktablari
Eski maktab va madrasalardagi ta’lim tizimini o‘zgartirish, ularni dunyoviy bilimlar bilan
boyitish.
Arab alifbosini soddalashtirish va o‘quv darsliklarini ishlab chiqish.
Qizlar va ayollar ta’lim olishini targ‘ib qilish.
Islom va ilm-fan uyg‘unligi
Dinning taraqqiyotga to‘sqinlik qilmasligi, aksincha, ilm-fanni rivojlantirishga xizmat
qilishi kerakligini tushuntirish.
Islomiy qadriyatlarni saqlab qolgan holda zamonaviy bilimlarni joriy etish.
Musulmon dunyosida islohotlar o‘tkazish va jaholatga qarshi kurashish.
Milliy uyg‘onish va mustaqillik g‘oyalari
Milliy o‘zlikni anglash va Turkiston xalqining madaniy merosini rivojlantirish.
Milliy matbuot va adabiyotni rivojlantirish.
Siyosiy va iqtisodiy mustaqillikka intilish.
Jadidlarning bu g‘oyalari islomiy tamoyillarga mos bo‘lib, ularning faoliyati Qur’on va
hadis asoslariga tayanib olib borilgan.
3
Yangi usul maktablari:
Jadidlar eski maktablarning zamonaviy ilm-fan talablariga javob bermasligini tushunib,
yangi usul maktablarini ochishga kirishdilar. Ushbu maktablarda diniy fanlar bilan birga:
matematika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar kabi zamonaviy fanlar o‘qitilgan edi.
Bu maktablar Turkistonda ta’lim sifatini oshirishda katta rol o‘ynadi. 1917-yilga kelib,
bunday maktablar soni yuzlab bo‘ldi.
Matbuot va adabiyot:
2
.
Salohiy M. "Turkiston jadidlari: islohot va modernizatsiya yo‘lida". – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010
.
3
.
Allaberganov Sh. "Jadidchilik va ta’lim-tarbiya". – Toshkent: Sharq, 2015.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
112
Jadidlar gazeta va jurnallar orqali o‘z g‘oyalarini targ‘ib qilganlar. Turkistonda quyidagi
nashrlar muhim rol o‘ynagan:
"Tarjimon" (Ismoiliy Gasprinskiy) – musulmonlar orasida yangi fikrlarni yoyishda muhim
vosita bo‘ldi.
"Sadoyi Farg‘ona", "Sadoyi Turkiston" – jadidlarning ilg‘or fikrlarini yoritgan
gazetalardir.
Cho‘lpon, Fitrat, Abdulla Avloniy, Munavvarqori kabi yozuvchilar o‘z asarlarida islom,
ma’rifat va milliy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari surganlar.
4
Ayollar ta’limi va islomdagi o‘rni:
Jadidlar islomda ayollarni o‘qitish muhimligini ta’kidlab, ularning jamiyatdagi o‘rnini
oshirishga harakat qildilar. Ular ayollar faqat uy bekasi bo‘lib qolmay, balki ilm olishi, kasb-hunar
o‘rganishi kerakligini ilgari surganlar.
Jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi va rivojlanishi:
Jadidchilik XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda paydo bo‘lib, XX asr boshlarida
keng rivojlandi. Uning asoschilari jamiyatni ilm-fan va ma’rifat yo‘li bilan isloh qilishga intildilar.
Ushbu harakat Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati ta’sirida yuzaga kelgan
bo‘lsa-da, uning ildizlari islomiy uyg‘onish g‘oyalari bilan bog‘liq edi.
Jadidchilikning shakllanishida rus ma’rifatparvarlari va Usmonli imperiyasidagi
islohotchilar ta’siri ham sezilarli bo‘ldi. Ismoil Gasprinskiy bu harakatning asoschilaridan biri
sifatida, musulmon dunyosida "yangi usul" maktablarini joriy qilish va matbuot orqali xalqni
uyg‘otishga harakat qildi.
5
Jadidchilikning asosiy yo‘nalishlari:
Ta’lim-tarbiya – eski maktab va madrasalarning o‘rniga zamonaviy bilimlarni o‘rgatuvchi
ta’lim tizimini joriy qilish.
Matbuot va publitsistika – gazeta va jurnallar orqali islomiy, ma’rifiy va ijtimoiy
masalalarni keng yoritish.
Milliy va diniy uyg‘onish – musulmon jamiyatining tarixiy va madaniy merosini qayta
tiklash.
Ayollar ta’limi – ayollarning ham jamiyatda ilm olishini ta’minlash.
6
4
Shoahmedov Sh. "Jadidchilik va o‘zbek matbuoti". – Toshkent: O‘zbekiston, 2013.
5
Gasprinskiy I. "Rusiyai musulmonlig‘i". – Qozon: Kazan Universiteti nashriyoti, 1906.
6
.
Abdurashidov M. "Jadidchilik harakati va uning ijtimoiy-siyosiy asoslari". – Toshkent: Fan, 2000.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
113
Jadidlarning asosiy vakillari. Jadidlar orasida turli sohalarda faoliyat yuritgan taniqli
shaxslar bo‘lib, ularning har biri Turkiston jamiyatining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan:
Munavvarqori Abdurashidxonov – o‘zbek jadidlarining yetakchilaridan biri bo‘lib, ta’lim
sohasida muhim islohotlarni amalga oshirgan.
Abdulla Avloniy – "Turkiy Guliston yoxud axloq" asari orqali jadidlarning tarbiya va axloq
haqidagi qarashlarini yoritgan.
Fitrat – milliy uyg‘onish va islomiy islohotlar tarafdori bo‘lib, "Hind sayohati" va "O‘zbek
adabiyoti namunalari" asarlari orqali xalqni ilmga da’vat qilgan.
Cho‘lpon – o‘z asarlari va she’rlari orqali jadidchilik g‘oyalarini keng targ‘ib qilgan.
Fayzulla Ubaydullayevich Xoʻjayev (shuningdek, Fayzulla Xoʻjaoʻgʻli; 1896-yil 1-iyun,
Buxoro, Buxoro amirligi, Rossiya Imperiyasi – 1938-yil 15-mart, Moskva, SSSR) – atoqli davlat
va siyosat arbobi, Buxoro jadidchiligining faol ishtirokchisi, „Yosh buxoroliklar” partiyasining
rahbarlaridan biri. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining Nozirlar Kengashi raisi, shuningdek,
keyinchalik Oʻzbekiston SSR rahbarlaridan biri sifatida faoliyat yuritgan.
Sadriddin Ayniy (tojikcha: Садриддин Айнӣ; haqiqiy ismi Sadriddin Said-Murodzoda
(tojikcha: Садриддин Саид-Муродзода); 1878-yil, 15-aprel, Soktare qishlogʻi, Buxoro amirligi
– 1954-yil, 15-iyul, Stalinobod, Tojikiston SSR, SSSR) – tojik va oʻzbek sovet yozuvchisi. Shoir,
davlat va jamoat arbobi. Sovet davridagi tojik adabiyoti asoschisi. tojik va oʻzbek tillarida ijod
qilgan. Tojikiston Fanlar Akademiyasining birinchi prezidenti (1951-1954), Oʻzbekiston Fanlar
Akademiyasi faxriy aʼzosi (1943), Tojikistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940), filologiya
fanlari doktori (1948), professor (1950). Tojikiston Qahramoni unvoni sohibi (1998) qator sobiq
SSSR orden va medallari sohibi. 2001-yilda o‘zining beqiyos isteʼdodi, o‘lmas ijodiy merosi bilan
o‘zbek milliy madaniyati rivojiga hissa qo‘shgani uchun Oʻzbekiston Respublikasining „Buyuk
xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.
Munavvarqori, Abdurashidxonov Munavvar qori (1878, Toshkent – 1931.23.4, Moskva) –
Oʻrta Osiyo jadidchilik harakatining yoʻlboshchisi, XX asr oʻzbek milliy matbuoti va yangi
usuldagi milliy maktab asoschisi, yangi milliy teatr tashkilotchilaridan biri, yozuvchi, adib va
shoir. Turkistondagi Sho‘roi islomiya tashkilotining rahbari. Qatag‘on qurboni.
Ismoil Gasprinskiy – "Tarjimon" gazetasining asoschisi bo‘lib, butun musulmon dunyosini
ilm-fan bilan boyitishga harakat qilgan.
7
7
Internet manbalari: O‘zbekistondagi ilmiy maqolalar bazasi, www.ziyonet.uz, www.academia.edu
.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
114
Jadidchilik va diniy qarashlar. Jadidlar uchun islom dini nafaqat e’tiqod masalasi, balki
ijtimoiy va ma’rifiy taraqqiyot omili ham edi. Ular Qur’on va hadislar asosida ilm olishni targ‘ib
qilar edilar. Ayniqsa, quyidagi fikrlarni ilgari surganlar:
Dinning zamonaviy talqini – jadidlar islomni asrlar davomida shakllangan turli bid’at va
johilliklardan tozalashga harakat qildilar.
Ilm va islom uyg‘unligi – Qur’onda ta’kidlanganidek, ilm olish har bir musulmon uchun
farz ekani qayd etildi.
Bag‘rikenglik va islohotlar – turli millat va din vakillari bilan muloqot qilish, ularning
ilg‘or tajribalaridan o‘rganish lozimligi tushuntirildi.
Jadidlarning ushbu qarashlari islom dini va zamonaviy ilm-fan o‘rtasidagi uyg‘unlikni
ta’minlashga xizmat qildi.
8
Jadidchilik harakatining natijalari va ahamiyati. Jadidlar qisqa vaqt ichida katta natijalarga
erishdilar:
Yangi usul maktablari – 1917-yilga kelib Turkistonda 1000 dan ortiq yangi usul maktablari
ochildi.
Milliy matbuot rivoji – "Sadoyi Turkiston", "Sadoyi Farg‘ona" kabi gazeta va jurnallar
chop etildi.
Adabiy va ilmiy meros – jadidlar o‘z asarlarida jamiyat taraqqiyotini yoritib, xalqni ongli
hayotga chorladilar.
Biroq, 1920-yillarga kelib, sovet hokimiyati jadidlarni ta’qib qila boshladi. Ularning
aksariyati "xalq dushmani" sifatida qatag‘on qilindi.
Shunday bo‘lsa-da, jadidlarning g‘oyalari keyingi avlodlarga meros bo‘lib qoldi. Bugungi
kunda ham ularning ilgari surgan ilmiy-ma’rifiy g‘oyalari dolzarbligini yo‘qotmagan.
9
Xulosa: Jadidchilik harakati Turkiston jamiyatining ilmiy va ma’rifiy jihatdan
rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Ularning asosiy maqsadi islom dinini rivojlanish vositasiga
aylantirib, xalqni ilm-fan bilan taraqqiyot sari yetaklash edi. Jadidlarning yangi usul maktablari,
matbuot faoliyati va adabiy merosi bugungi kunda ham katta ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu
maqolada jadidlarning ma’rifiy faoliyati, ularning islom dini bilan bog‘liq qarashlari va Turkiston
jamiyatiga ta’siri tahlil qilindi. Ularning g‘oyalari bugungi kun yosh avlodlari uchun ham ibrat
bo‘lib xizmat qilishi shubhasizdir.
8
.
Qur’on va Hadislar to‘plami – Islom ma’rifati manbasi sifatida.
9
Qosimov B. "Jadidchilik: kecha va bugun". – Toshkent: Ma’naviyat, 2004.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
115
Yangi Oʻzbekiston kelajagini qurishda, yoshlar maʼnaviyatini rivojlantirishda jadidlarning
boy merosi, ularning ajralmas xazinasidan foydalanish zarur. Kelajak poydevorini jadidlar
maʼnaviyati bilan boyitilsa, xalqning ertasi buyuk boʻladi. Buyuk bobolar qoldirgan ilmiy merosni
asrab-avaylash, kelajak avlodga oʻz holida berish zarur.
REFERENCES
1.
Abdurashidov M. "Jadidchilik harakati va uning ijtimoiy-siyosiy asoslari". – Toshkent:
Fan, 2000.
2.
Qosimov B. "Jadidchilik: kecha va bugun". – Toshkent: Ma’naviyat, 2004.
3.
Salohiy M. "Turkiston jadidlari: islohot va modernizatsiya yo‘lida". – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2010.
4.
Allaberganov Sh. "Jadidchilik va ta’lim-tarbiya". – Toshkent: Sharq, 2015.
5.
Gasprinskiy I. "Rusiyai musulmonlig‘i". – Qozon: Kazan Universiteti nashriyoti, 1906.
6.
Shoahmedov Sh. "Jadidchilik va o‘zbek matbuoti". – Toshkent: O‘zbekiston, 2013.
7.
Qur’on va Hadislar to‘plami – Islom ma’rifati manbasi sifatida.
8.
Internet manbalari: O‘zbekistondagi ilmiy maqolalar bazasi, www.ziyonet.uz,
www.academia.edu.
