2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
131
O‘ZBEK YOZUVI TARIXI VA UNING RIVOJLANISHI HAQIDA AYRIM
MULOHAZALAR
San’atova Nishona
Buxoro davlat pedagogika institute O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi
2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204133
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek yozuvining tarixiy rivojlanishi, uning turli davrlarda
qanday o‘zgarganligi, arab,lotin, kirill alifbolarining qabul qilinishiga qanday ta’sir
ko‘rsatganligi tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada o‘zbek yozuvining taraqqiyoti va uning
jamiyatdagi o‘rni haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: yozuv, til, yozuv tarixi, klinopis yozuvi, oromiy yozuv, yozuv, yozuv
taraqqiyoti.
Аннотация. В данной статье анализируется историческое развитие узбекской
письменности, как она менялась в разные периоды и как повлияла на принятие арабского,
латинского и кириллического алфавитов. Также в статье говорится о развитии узбекской
письменности и ее месте в обществе.
Ключевые слова: письменность, язык, история письменности, клинопись,
арамейское письмо, письменность, развитие письменности.
Abstract. This article analyzes the historical development of the Uzbek script, how it
changed in different periods, and how it influenced the adoption of the Arabic, Latin, and Cyrillic
alphabets. The article also talks about the development of Uzbek writing and its place in society.
Key words: writing, language, history of writing, cuneiform writing, Aramaic writing,
writing, development of writing.
Yozuv insoniyat tarixidagi eng katta ixtirolardan biridir. Yozuv bilimlarni avloddan
avlodga yetkazish vazifasini bajaribgina qolmay fikr almashishda, kommunikatsiya jarayonida
muhim rol o‘ynaydi. Biz yozuv orqali tarixni turli zamonlardagi insonlarning yashash tarzi,
hayotini, ilm-fanni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Har bir yozuv davri tili va
madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Yozuvning tarixi uzoq va murakkab. U insoniyat
rivojlanishi bilan bog‘liq hisoblanadi. Yozuv tilning ifodasi sifatida jamiyatga xizmat qiladi. Agar
yozuv bo‘lmaganda ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan madaniy namunalar yetib kelmagan bo‘lar
edi. Hozirgi kunda yozuvning roli ham ta’sir doirasi ham kengayib bormoqda. Yozuv o‘z-o‘zidan
paydo bo‘lmaydi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
132
U insoniyatning fikrini yetkazish talabi va ehtiyoji asosida yaratilgan. Demak,yozuvning
asosiy vazifasi nutqni uzoq masofaga yetkazish va keyingi avlodlarga qoldirish uchun xizmat
qilishdan iborat. Uning asosiy vositasi esa garfik belgi.
Dunyoda aksariyat tillar o‘z yozuviga ega. Yozuvning hozirgi ko‘rinishlari avvalgi
shakllarning takomillashib borishi natijasida yuzaga kelgan.
O‘zbek yozuvi tarixi juda uzoq davrni o‘z ichiga oladi. O‘zbek xalqi qadimda turli
yozuvlardan foydalangan. O‘zbek yozuvlari tarixida ishlatib kelingan asosiy yozuv sistemasini
fonografik yozuv, harfiy yozuv yoki alfavit tashkil etgan. O‘zbek xalqi oromiy,
yunon,karoshta,so‘g‘d,xorazm, qo‘shon, eftalit, pahlaviy, suriya,hind, runik, uyg‘ur, arab yozuvi
kabilardan foydalangan. Eramizdan avvalgi VI-IV asrlarda Markaziy Osiyoning Eronga yaqin
hududida rasmiy yozuv sifatida klinopis ya’ni mix yozuvi ishlatilgan, ayrim joylarda esa xalqaro
diplomatik muomalada oromiy yozuvi qo‘llanilgan[1]. Lekin mix yozuvi oson va qulay
hisoblangan. Ba’zi manbalarda esa eramizdan oldingi III-I asrlarda oromiy yozuvi bilan birga
yunon va karoshta yozuvi ham ishlatilgan degan ma’lumotlar bor. Keyinchalik so‘g‘d yozuvi
qo‘llanila boshlagan. Bu yozuvdan VI asrgacha foydalanilgan. II asr oxiri va III asr boshlaridan
Xorazm shohi chiqargan pullarda xorazm yozuvi uchraydi. Bu yozuv oromiy yozuviga yaqin
turgan. V-X asrlarda turkiy xalqlar orasida O‘rxun yozuvi keng tarqalgan[3]. O‘rxun yozuvi turkiy
tillarning xususiyatlariga juda mos bo‘lgan. Bu yozuv yodgorliklaridan bizgacha qabrtoshlarga
yozilgan bitiktoshlargina yetib kelgan. Bu yozuv o‘zbek xalqi XX asrgacha qo‘llab kelgan
yozuvlar ichida eng qulayi bo‘lgan. XI asrdan keyin O‘rxun yozuvi tomoman iste’moldan chiqqan.
Qadimgi turkiy yozuv yodgorliklari dastlab Janubiy Sibirning Enasoy daryosi havzalarida
va Mo‘g‘ulistonning O‘rxun vodiysida topilgan. Ilk yodgorliklar XVIII asr boshlarida topilgan
bo‘lishiga qaramay ularning o‘qilishi XIX asr oxiriga qadar noma’lumligicha qolgan [2]. 1970-
yillargacha turkiy yozuv milodiy VI-VII asrlarda shakllangan degan fikr yetakchi edi. 1988-yili
Andijon viloyatining Lo‘mbitepa yodgorligidan ko‘za topildi. Uning bandi sirtiga pastdan
yuqoriga yo‘nalgan qadimiy turkiy bitik VII-VIII asrga oid turkiy obidalardan I-II asrgacha
qadimiyroqdir[3]. Bu O‘rxun yozuvi yozuvning ancha keyingi takomil etgan bosqichi
deyishimizga asos bo‘la oladi.
O‘rxun yozuvi bilan bir davrida o‘zbek xalqi uyg‘ur yozuvidan ham foydalanganlar.
Uyg‘ur yozuvi so‘g‘d yozuvi asosida shakllangan bo‘lib, u Vatanimizda XV asrgacha
iste’molda bo‘lgan. Mashhur “Qutadg‘u bilig” ning bir nusxasi, “Hibbat ul- haqoyiq”ning bir
necha nusxasi, Xorazmiyning “Muhabbatnoma”sining bir nusxasi ham shu yozuvda XV asrda
ko‘chirilib, bir to‘plamga kiritilgan[1].
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
133
1469-yilda tuzilgan Umar Shayx yorlig‘i uyg‘urcha yozilgan. Qadimgi uyg‘ur tiliga xos
bo‘lgan bir qancha morfologik, leksik, fonetik unsurni Navoiygacha yaratilgan barcha asarlar va
yodgorliklarda uchratishimiz mumkin.
Arab yozuviga asoslangan eski o‘zbek yozuvi esa VIII asrdan qo‘llanila boshlagan. Deyarli
800 yil mobaynida bu yozuv uyg‘ur yozuvi bilan yonma-yon ishlatib kelingan. Ammo XVI asrdan
Shayboniylar hukmronligi davridan uyg‘ur yozuvi iste’moldan chiqib ketgan. Arab yozuvida
bitilgan eng eski turkiy yodgorliklar XI asrga taalluqlidir. Bular Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u
bilig” asarining Namangan va Qohira nusxalari, Mahmud Qoshg‘ariyning “ Devonu lug‘otit -turk”
asaridir.
O‘zbeklar taxminan 1200 yil davomida arab alifbosidan foydalanganlar. Arab yozuvida
o‘zbek xalqining ming yillik tarixi bitilgan bo‘lsa-da, bu yozuv o‘zbek tili fonetikasi va tabiatiga
mos kelmagan. Shuning uchun XX asr boshlaridayoq eski o‘zbek yozuvini isloh qilish, uni o‘zbek
tiliga moslashtirish uchun harakat qilganlar. 1921-yildan lotin alifbosi asosidagi o‘zbek yozuviga
o‘tish harakati boshlanadi.1926- yil 26-fevralda Boku shahrida turkologlarning birinchi quroltoyi
boshlangan. Quroltoyda turkiy xalqlarning o‘z alifbolari uchun lotin yozuvini asos qilib olishlari
tavsiya etilgan.1926-1930-yildan o‘zbek xalqi lotin alifbosiga asoslangan yozuvdan foydalana
boshlagan. Ko‘p o‘tmay sobiq sho‘rolar davrida millatlarni tenglashtirish, millatlararo farqlarni
yo‘qotish harakati boshlangan va rus tilining ta’siri kuchaygan. Natijada 1940-yildan o‘bek xalqi
kril alifbosi asosidagi yozuvga o‘tdi.
Jahondagi xalqlar 220 xil yozuvdan foydalanishgan bo‘lsa, shu yozuvlardan dunyoda eng
keng tarqalgan yozuv lotin yozuvidir. Bu yozuvdan dunyo aholisining o‘ttiz foizi foydalanadi.
Shulardan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublokasi Oliy Kengashi 1993-yil 2-sentabrdan “Lotin
yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida” gi qonunni qabul qildi. Bu qonunning
qabul qilinishi o‘zbek xalqining mustaqil xalq bo‘lganligining yana bir belgisi bo‘lgan. Chunki har
bir mustaqil davlat o‘z tili va yozuviga ega bo‘lishi lozim edi. Aynan lotin yozuvining tanlangani
esa bizga juda katta imkoniyatlar yaratadi. Chunki aytganimdek lotin yozuvi juda keng tarqalgan
bo‘lib, bizning boshqa jahon tillarini o‘rganishimizga, davlatimizning jahon xalqlari bilan
aloqasini osonlashtirishga xizmati katta bo‘ladi.
Arab, lotin va kril yozuvlari orqali o‘tgan davrlar xalqimizning siyosiy va madaniy
hayotidagi o‘zgarishlarni aks ettirdi. Mustaqillik yillarida esa lotin yozuviga qaytish, o‘zbek
yozuvining rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Yozuvimizning kelajakdagi istiqbollari yangi
texnalogiyalarni yana-da rivojlantirib, tilimiz va madaniyatimizni dunyoga tanitishda muhim rol
o‘ynydi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
134
Yozuvning kelajagi o‘zbek tilining jahon miqyosida tanilishiga yozdam beradi. O‘zbek
yozuvining tarixiy rivojlanishi tilimiz va milliy madaniyatimizning boyligini saqlash, uni yangi
avlodga yetkazishda muhim ahamiyatga ega. Yozuvning lotin alifbosiga qaytishi esa tilni jahon
miqyosida keng targ‘ib qilish va xorijiy manbalar bilan o‘zaro aloqalarni kuchaytirish imkonini
yaratdi. Kelajakda yangi texnologiyalar va raqamli platformalar orqali o‘zbek yozuvining yana-da
rivojlanishi tilda mavjud bo‘lgan an’anaviy ifodalarni saqlagan holda yangi so‘zlar va iboralar
bilan boyitilishi kutilmoqda. O‘zbek yozuvi va tilning xalqaro miqyosda yanada keng tarqalishi
tilni o‘qitish va o‘rganishning yaratilishiga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Usmonova, M. (2024). MATNLARGA DASTLABKI ISHLOV BERISH VA SEMANTIK
TAHLIL QILISHGA OID AYRIM MULOHAZALAR.
Current approaches and new
research in modern sciences
,
3
, 44-48.
2.
Mohinur, U. MULOQOTNING PRAGMATIK VAZIYAT BILAN BOGLIQ AYRIM
XUSUSIYATLARI. “ХХI АСРДА ИЛМ-ФАН ТАРА££ ИТИНИНГ РИВОÆЛАНИØ
ИСТИ£ БОЛЛАРИ ВА УЛАРДА ИННОВАÖИЯЛАРНИНГ ТУТГАН¤ РНИ”
МАВЗУСИДАГИ
РЕСПУБЛИКА
ИЛМИÉ-ONLINE
КОНФЕРЕНÖИЯСИ
МАТЕРИАЛЛАРИ, 76.
3.
Khayriev, U., Usmonova, M., & Turdieva, G. (2024, March). An optimal quadrature
formula in the space W~ 2 (2, 1) of periodic complex-valued functions. In AIP Conference
Proceedings (Vol. 3004, No. 1). AIP Publishing.
4.
Amonov, U. S., & Saparova, S. R. (2021). The mother tongue textbook of the primary
school in elbek's interpretation.
Academicia: An International Multidisciplinary Research
Journal
,
11
(6), 403-407.
5.
Амонов, У. С. (2016). Научный подход а. Фитрата к пословицам.
Современные
тенденции развития науки и технологий
, (8-3), 5-9.
6.
Ulugmurod, A. S. Abdurauf fitrat is one of the earliest researchers of Uzbek folklore.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. Year: 2020,
Volume: 10, Issue: 6. First page:(669) Last page:(673).
Online ISSN
, 2249-7137.
7.
Amonov, U. M. S. (2016). Folklore in the works of abdurauf Fitrat.
Theoretical & Applied
Science
, (10), 9-12.
8.
Amonov, U. S. (2022). Turkiston o ‘lkasida usuli jadid maktablarining shakllanish
jarayoni, muammolari va taraqqiyoti.
Pedagogs jurnali
,
1
(1), 412-414.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
135
9.
Sultonovich, A. U. M., & Ramazonovna, S. S. (2023). Elbek–bolalar adabiyotini o ‘qitish
metodikasining asoschisi.
Ayniy vorislari
.
10.
Sultonovich, A. U. (2016). Folklore in the works of Abdurauf Fitrat.
International
scientific journal «Theoretical & Applied Science», USA
, 12-15.
11.
Амонов, У. С. (2022). JADIDCHILIK HARAKATI VA «BUXOROYI SHARIF» RO
‘ZNOMASI: Amonov Ulug ‘murod Sultonovich, BuxDUPI dotsenti, filologiya fanlari bo
‘yicha falsafa doktori.
Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал
,
5
, 62-67.
12.
Amonov, U. S. (2020). Новые грани творческого наследия Элбека.“.
Til va adabiyot
ta’limi” jurnali
.
13.
Amonov, U. S.
Eshonqulova MZ Buxoroning ikki farzandi haqida mulohazalar
.
14.
Шарипова М. Б. и др. ПРОФЕССИЯ «УЧИТЕЛЬ» И ЕЁ РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ
//Проблемы педагогики. – 2020. – №. 1. – С. 24-25.
15.
Baxshilloyevna M. S., Shuhratovna M. S. Description and interpretation of wedding
customs in the epic" Alpomish" //Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т. 11.
16.
Sharipova M. " Alpomish" dostoni-o'zbek xalqi tarixi badiiy ifodasi //ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
17.
Sharipova M. O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
18.
Sharipova M. Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi (" Alpomish"
dostoni misolida) //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. –
№. 1.
19.
Sharipova M. O'lmas an'ana va marosimlar-ma'naviyatimizning nodir xazinasi //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №. 1.
20.
Ахмедова М. Ш., Шарипова М. Б. ВОСПИТАНИЕ РЕБЕНКА НА ОСНОВЕ
НАРОДНЫХ ТРАДИЦИЙ //Молодежь в науке и культуре XXI в.: материалы
междунар. науч. – 2016. – С. 118.
21.
Шарипова М. Б., Истамова З. Особенности этического воспитания детей
дошкольного возраста //Вестник магистратуры. – 2020. – №. 1-5. – С. 39.
22.
Шарипова М. Б., Саьдуллаева М. Б. К. РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ //Проблемы
педагогики. – 2020. – №. 6 (51).
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
136
23.
Шарипова М. Б., Ашурова Ф. А. Межличностные отношения в дошкольном возрасте
//Вестник магистратуры. – 2020. – №. 1-5. – С. 35.
24.
QAHRAMONLIK EPOSINING O’RNI: DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU, Maktabgacha ta’lim …
25.
Maxbuba Baxshilloyevna Sharipova, Laylo Mirzo Qizi Muslimova XALQ
DOSTONLARINI
O’RGATISHNING
AMALIY
AHAMIYATI
HAMDA
DOLZARBLIGI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA) // Scientific progress. 2021.
№7.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/xalq-dostonlarini-o-rgatishning-amaliy-
ahamiyati-hamda-dolzarbligi-alpomish-dostoni-misolida (дата обращения: 22.12.2021).
