590
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
MIRZO ULUG‘BEKNING ASTRONOMIYA VA MATEMATIKA SOHASIDAGI
TADQIQOTLARI: SHARQ ILM-FANIGA TA’SIRI VA ZAMONAVIY ILMIY
AHAMIYATI
Alimdjanova Shaxzoda Ilxomovna
Termiz davlat universiteti, bakalavr, Filologiya va tillarni o’qitish ingliz tili yo’nalishi
2-bosqich talabasi.
alimdjanovashaxzoda0@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204773
Annotatsiya. Ushbu maqola XV asrning buyuk olimi Mirzo Ulug‘bekning astronomiya va
matematika sohalaridagi ilmiy izlanishlarini tahlil qiladi va uning Sharq ilm-faniga qo‘shgan
ulkan hissasini yoritadi. Maqolada, xususan, Ulug‘bekning Samarqand rasadxonasi faoliyati, u
tomonidan tuzilgan "Zij" jadvali va bu ilmiy yutuqlarning bugungi kundagi ahamiyati
o‘rganiladi. Tadqiqotning muhim jihati - Ulug‘bek merosining hozirgi zamon ilm-fani bilan
bog‘lanishi va u yaratgan ilmiy an’analarning XXI asrda qanday davom ettirilayotganini
ko‘rsatishdir. Mazkur maqola ilmiy jamoatchilik va yosh avlod uchun Ulug‘bek merosining
ahamiyatini anglash va ilmiy merosini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Kalit so’zlar: astronomiya, katalog, ilm fan, rasadxona, astrofizika, koordinata,
trigonometrik, tadqiqot, ilmiy meros.
ИССЛЕДОВАНИЯ МИРЗО УЛУГ БЕКА В ОБЛАСТИ АСТРОНОМИИ И
МАТЕМАТИКИ: ВЛИЯНИЕ НА ВОСТОЧНУЮ НАУКУ И СОВРЕМЕННОЕ
НАУЧНОЕ ЗНАЧЕНИЕ
Аннотация. В данной статье анализируются научные исследования Мирзо
Улугбека, крупного учёного XV века, в области астрономии и математики, и освещается
его большой вклад в восточную науку. В частности, в статье рассматривается
деятельность Самаркандской обсерватории Улугбека, составленная им таблица «Зидж»
и значение этих научных достижений в наши дни. Важным аспектом исследования
является связать наследие Улугбека с современной наукой и показать, как созданные им
научные традиции продолжаются в XXI веке. Данная статья поможет научному
сообществу и молодому поколению понять значение наследия Улугбека и лучше понять его
научное наследие.
Ключевые слова: астрономия, каталог, наука, обсерватория, астрофизика,
координата, тригонометрия, исследования, научное наследие.
MIRZO ULUGH BEK'S RESEARCH IN ASTRONOMY AND MATHEMATICS:
INFLUENCE ON EASTERN SCIENCE AND MODERN SCIENTIFIC SIGNIFICANCE
591
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Abstract. This article analyzes the scientific research of Mirzo Ulugbek, a great scientist
of the 15th century, in the fields of astronomy and mathematics, and highlights his great
contribution to Eastern science. In particular, the article examines the activities of Ulugbek's
Samarkand observatory, the "Zij" table compiled by him, and the significance of these scientific
achievements today. An important aspect of the research is to connect Ulugbek's heritage with
modern science and to show how the scientific traditions created by him are continued in the
21st century. This article will help the scientific community and the younger generation to
understand the importance of Ulugbek's heritage and to better understand its scientific heritage.
Key words: astronomy, catalog, science, observatory, astrophysics, coordinate,
trigonometric, research, scientific heritage.
Kirish
:
Mirzo Ulugʻbek (toʻliq ismi: Muhammad Taragʻay ibn Shohrux ibn Temur Ulugʻbek
Koʻragon; mo’g’ulcha xoninf kuyovi degan ma’noni anglatadi. [1]1394-yil 22-mart, Sultoniya –
1449-yil 27-oktyabr, Samarqand) – Temuriylar davlatining hukmdori, davlat arbobi, buyuk
astronom (yulduzshunos) va matematik. Otasi Shohrux Mirzo davrida Movarounnahr hokimi va
otasi vafot etgach butun Temuriylar imperiyasi sultoni (1447—1449) boʻldi. Ulugʻbek
trigonometriya va sferik geometriya kabi astronomiya bilan bogʻliq matematika sohasidagi
ishlari, shuningdek, sanʼat va intellektual faoliyatga umumiy qiziqishlari bilan ajralib turardi
[2][3]. Besh tilni: turkiy, arab, fors, moʻgʻul va oz miqdorda xitoy tillarini bilgan deb taxmin
qilinadi[4]. Ulugʻbek hukmronligi davrida (avval hokim, keyin toʻgʻridan-toʻgʻri) uning eʼtibori
va homiyligi tufayli temuriylar uygʻonish davrining madaniy choʻqqisiga erishdi. Samarqand
hokimligi, otasi Shohrux Mirzo tomonidan Ulugʻbekga berilgan[5][6].Dastlab uning
hukumronligi Samarqand, Buxoro, Nasaf, viloyatlari bilan cheklangan. 1412 yil Mavronnahr va
Turkiston hokimiyati 18 yoshli Ulugʻbek qo'liga o'tgan 40 yil davomida mamlakatni boshqargan.
Otasi Shohrux Mirzo oʻlimidan keyin Ulugʻbek Balxga yurish qildi, chunki Mirzo Alavuddavla
ibn Boysunqur Mirzo Hirotdagi Temuriylar hukmdorligiga daʼvogarlik qilgan edi. Murgʻobda
boʻlib oʻtgan ushbu toʻqnashuvda Ulugʻbek gʻolib boʻlib Hirot tomon harakat qildi, ammo
Alauddavlaning akasi Mirzo Abul Qosim Bobur bilan boʻlgan toʻqnashuvda magʻlubiyatga
uchrashib, Balxga qaytib kelgach oʻz oʻgʻli Abdullatifni fitnasi tufayli 1449-yilda oktyabrning
27-sanasida, yaʼni 55 yoshida Samarqand yaqinida oʻldirildi[7]. Ulugʻbekning yaqinlaridan biri
Abdulloh, uni Samarqandning Amir Temur maqbarasi ziyoratgohida keltirgan. 1830-yilda osmon
Yulduzshunoslari Johann Heinrich von Mädler oyda bor boʻlgan kraterlarning birini Ulugʻbek
nomiga musammo qildi.1930-yilda tashkil etilgan Kitob Xalqaro Kenglik stansiyasiga Ulugʻbek
nomi berilgan[8].
592
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Asosiy qism:
Mirzo Ulug‘bekning astronomiya va matematika sohasidagi tadqiqotlari: Sharq
ilm-faniga ta’siri va zamonaviy ilmiy ahamiyati
.
Mirzo Ulug‘bek - O‘rta Osiyodagi mashhur Samarqand shahrida hukmdor, astronom va
matematik bo‘lib, u o‘z davrida ilm-fan rivojiga katta hissa qo‘shgan shaxs hisoblanadi. Uning
tadqiqotlari Sharq ilm-fanining rivojlanishida muhim bir bosqichni tashkil etadi.
1.Astronomoiyani rivojlantirish Ulug‘bek 1420-yilda Samarqandda o‘zining astronomik
rasadxonasini qurdirgan. Ushbu rasadxona o‘z davrining eng zamonaviy asboblari bilan
jihozlangan bo‘lib, u yerda yulduzlar va ularning harakatlarini o‘rganish imkoniyatlari
yaratilgan.So'ng esa Ulug‘bek 1018 ta yulduzning joylashuvi va hadakatlarini oo'z ichiga olgan
yulduzlar katalogini tuzdi.Bu astronomik tadqiqotlari natijasida ishlab chiqilgan "Zij-i Sultoni"
asari o‘sha davrda yulduzlarning joylashuvi va harakatini aniq belgilab berishdagi yutuqlardan
biri hisoblanadi. Bu asar Sharqda astronomiyaga oid eng muhim ilmiy manba sifatida tan
olingan.
2. Matematik tadqiqotlar
Ulug‘bekning matematik ilmiga qo‘shgan hissasi ham juda katta. U geometriya, algebra
va trigonometrik masalalarda ilg‘or tadqiqotlar olib borib, o‘z zamonidagi matematik bilimlarni
yangi bosqichga olib chiqdi. Uning matematik ma’ruzalarida hisoblash usullarining aniqligi va
yutuqlari zamonaviy matematikada ham o‘rganilmoqda.
3. Sharq ilm-faniga ta’siri
Ulug‘bekning tadqiqotlari va ilmiy ishlari O‘rta Osiyodagi boshqa olimlarga, jumladan,
Al-Khwarizmiy, Ibn Sinolarga va boshqa mashhur olimlarga juda kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Ulug‘bekning astronomik va matematik asarlari Yevropa ilmiy anjumanlariga ham ta’sir
o‘tkazdi va ular orqali O‘rta Osiyo ilm-fanining yutuqlari Yevropaga tarqaldi.
4.Zamonaviy ilmiy ahamiyati
Bugungi kunda Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi davom etmoqda. Uning ishlari
zamonaviy astronomiyadagi tadqiqotlar va metodologiyalarda, shuningdek, matematik
tadqiqotlarda muhim bir o‘rin tutadi. Ulug‘bekning yulduzlar harakati va vaqtni belgilash
bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari, ayniqsa, zamonaviy astrofizika va astronomiya sohalarida
o‘rganilmoqda.
Mirzo Ulug’bekni ilm-fanga xizmat qilish va ilmiy izlanishlarga sodiqligi
Ulug‘bekning ilm-fanga bo‘lgan sadoqati va chuqur ilmiy izlanishlarga bag‘ishlangan
hayoti zamonaviy olimlarga ilhom manbai bo‘ladi. U siyosat bilan shug‘ullanganiga qaramasdan,
ilmiy ishlarini hech qachon chetga surmadi. Bu esa zamonaviy olimlar uchun ilmiy intizom va
maqsadga intilishning namunasidir.
593
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Uning shaxsiy namunasi orqali ko‘rsatilgan intizom, aniq ilmiy usullarni qo‘llash va
ilmiy izlanishlarda qat’iyat zamonaviy ilm-fanda, xususan, fundamental fanlarda ahamiyatli
o‘ringa ega.
Mirzo Ulug‘bekning ilmiy izlanishlarda Sharq va G‘arb ilm-fani o‘rtasida ko‘prik
bo‘lishi.
Mirzo Ulug‘bekning ilmiy izlanishlari va asarlari Sharq va G‘arb ilmiy an’analarini bir-
biriga yaqinlashtirdi. U yaratgan asarlar keyinchalik Yevropa astronomlari tomonidan ham
o‘rganilgan va o‘z ishlanmalarida foydalanilgan. Bu esa zamonaviy olimlarga ilmiy
hamkorlikning naqadar muhim ekanligini eslatadi.Uning ishlarini nafaqat o‘sha davr Sharqi,
balki Yevropaning o‘zida ham qadrlashgan va tarjima qilganlar, bu esa ilm-fan doiralarini
kengaytirishga xizmat qilgan.
Ulug‘bek merosining hozirgi ilm-fan va jamiyat uchun ahamiyati.
Hozirgi zamonaviy
olimlar Ulug‘bekning merosini o‘rganish orqali o‘z tadqiqotlarida tarixiy bilimlardan
foydalanishning ahamiyatini tushunishadi. Uning kashfiyotlari nafaqat ilmiy yutuqlarni aks
ettiradi, balki odamlarni ilmiy haqiqatga intilishga, o‘z bilimlarini amaliyotga tatbiq qilishga
undaydi.
Ulug‘bekning ilmiy qarashlari, kashfiyotlari va u yaratgan ilmiy an’ana nafaqat
O‘zbekiston, balki butun dunyoda olimlar uchun buyuk ilhom manbai bo‘lib, uning merosi butun
bashariyat uchun qadrli ekanligini namoyon etadi.
Mirzo Ulug‘bekning ilmiy faoliyati va merosi nafaqat uning davrida, balki hozirgi
zamonda ham ahamiyatga ega bo‘lib, ilm-fan rivojiga xizmat qilmoqda. U yaratgan ilmiy asarlar,
kuzatishlar va ta’lim tizimi hozirgi zamon olimlariga ilmiy ishlarda aniqlik, qat’iyat va bilimga
bo‘lgan cheksiz ishtiyoq namunasi sifatida xizmat qiladi. Bu esa uning merosini o‘chmas,
doimiy qadrlanadigan ilmiy yutuqlardan biriga aylantiradi.
Xulosa:
Mirzo Ulug‘bekning astronomiya va matematika sohasidagi tadqiqotlari nafaqat o‘z
davrining, balki butun Sharq ilm-fanining taraqqiyotiga muhim ta’sir ko‘rsatdi. Uning pionerlik
yutuqlari, bugungi kunda ham muhim ilmiy ahamiyatga ega va ulug‘ voqelikka aylangan. Shu
bilan bir qatorda Mirzo Ulug’bek o’zining buyuk ilmiy va ma’rifiy merosi bilan insoniyat
tarixida alohida o’rin tutadi. Uning faoliyati zamonining faol fikrlovchilari va tadqiqotchilarini
ilhomlantirdi. Mirzo Ulug‘bekning hayoti va ilmiy-ma’rifiy merosi zamon o‘tishi bilan yanada
qimmatlana bormoqda. U erishgan yutuqlar va kashfiyotlar butun dunyoda tan olingan, va uning
ilmiy asarlari hozirgi kunda ham qiziqish bilan o‘rganilmoqda. Bugungi kunda Ulug’bekning
merosi, uning yordami bilan ilm-fan va ma’rifat sohalarida qilingan yutuqlarni anglash uchun
muhim manba hisoblanadi.
594
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shuning uchun Mirzo Ulug’bekni o’rganish nafaqat tarixiy ahamiyatga, balki zamonaviy
ilmiy rivojlanish uchun ham ahamiyatlidir. Bu yil Mirzo Ulug’bek tavalludining 630-yilligini
nishonlayotganimizda, uning merosini yod etish va o’rganishga alohida e’tibor qaratish lozim.
Mirzo Ulug‘bek kashfiyotchiligi, ta’limga bo‘lgan intilishi va madaniyatga qo‘shgan
hissasi bugun ham namuna sifatida xizmat qiladi. Uning hayoti va ilmiy faoliyati, shubhasiz,
bizga kelajakda ham yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.Shunday qilib, Ulug‘bekning merosi, ilm-fan va
madaniyat rivojida o‘z o‘rniga ega bo‘lib, kelajak avlodlar uchun o‘rnak bo‘lib qoladi.
REFERENCES
1.
İsmayılzadə, Səidə (2021), „TÜRK XALQLARI TARİXİ“, TÜRK XALQLARI TARİXİ,
AEM, 4–430-bet.
2.
Science in Islamic civilisation: proceedings of the international symposia: „Science
institutions in Islamic civilisation“, „Science and technology in the Turkish and Islamic
world“.
3.
Ulugh Beg, OU Libraries, Britannica Academic.
4.
„Samarkand: Ulugh Beg’s Observatory“. Depts.washington.edu.
5.
„Ulugh Beg and His Observatory“. University of Washington. 2023-yil 2-may.
6.
„Ulugh Beg“. MacTutor. 2023-yil 2-may.
7.
Stevens, Jooohn. TogoThe history of Persia. Containing, the lives and memorable actions
of its kings from the first erecting of that monarchy to this time; an exact Description of all
its Dominions; a curious Account of India, China, Tartary, Kermon, Arabia, Nixabur, and
the Islands of Ceylon and Timor; as also of all Cities occasionally mentionʼd, as Schiras,
Samarkand, Bokara, &c. Manners and Customs of those People, Persian Worshippers of
Fire; Plants, Beasts, Product, and Trade. With many instructive and pleasant digressions,
being remarkable Stories or Passages, occasionally occurring, as Strange Burials; Burning
of the Dead; Liquors of several Countries; Hunting; Fishing; Practice of Physick; famous
Physicians in the East; Actions of Tamerlan, &c. To which is added, an abridgment of the
lives of the kings of Harmuz, or Ormuz. The Persian history written in Arabick, by
Mirkond, a famous Eastern Author that of Ormuz, by Torunxa, King of that Island, both of
them translated into Spanish, by Antony Teixeira, who livʼd several Years in Persia and
India; and now renderʼd into English.
8.
Ajabov, A (1991). „Dunyoda beshdan bir rasadxona bu“ (PDF). Fan va turmush. № 2. 4–5-
bet.
