729
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
JOQARI BILIMLENDIRIW SISTEMASINDA SIRTTAN KIRGEN TERMINLER
Z.Qalbaeva
Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi gumanitar ilimler ilim-zertlew institutı
tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204923
Annotaciya. Maqalamızda qaraqalpaq tiliniń sózligine sırttan kirgen terminler, sonıń
ishinde joqarı bilimlendiriw terminleri haqqında sóz etiledi. Sırttan kirgen terminlerdiń
tilimizdegi, ásirese terminologiyamızdaǵı tutqan ornı tuwralı da ayrıqsha atap ótiledi.
Gilt sózler: termin, sóz, neologizm, sózlik, bilimlendiriw.
Abstract. In our article, we talk about the terms that have entered the Karakalpak
dictionary, and the educational terms that are useful in the work of numbers. The place of the
terms from other languages in our language, especially in our terminology, is also considered.
Keywords: term, word, neologism, word, education.
Аннотация. В нашей статье мы говорим о терминах, вошедших в каракалпакский
словарь, и учебных терминах, которые используются в работе с числами. Обсуждалось
также место забытых терминов в нашем языке, особенно в нашей терминологии.
Ключевые слова: термин, слово, неологизм, слово, образование.
Qaraqalpaq tiliniń sózlik qorı sonıń ishinde terminologiyalıq sózlik qorınıń bayıwı óz-
ózinen júz bergen qubılıs emes. Ishki hám sırtqı tásirlerdiń nátiyjesinde tilimiz birqansha bayıdı.
Búgingi kúnde de bul process dawam etpekte. Degen menen, sırttan kirgen sózlerdiń
barlıǵın da tilimizge ózlestirip alıw múmkin emes. Ayırım terminler qalay bolsa solay tilimizge
ózgerissiz sol qálpinde kirip kelmekte, al ayırım terminler tilimizdiń ózine tán elementlerin qabıl
etiw arqalı tilimizge ózlestirilmekte. Pedagogikada ásirese joqarı bilimlendiriwdegi rawajlanıw
hám ózgerisler ondaǵı qollanılatuǵın termin sózlerdiń qáliplesiwine yaki kirip keliwine de túrtki
bolıp kiyatır. Shet el texnika-texnologiyasıniń jedel rawajlanıwı biziń elimizge hám tilimizge óz
tásirin tiygizbey qoymadı. Bunnan tısqarı tilimizge kirip kelgen terminlerdiń tariyxı siyasiy hám
jámiyetlik ózgerislerdiń júz beriw tariyxı menen de tikkeley baylanıslı. Máselen bul haqqında
ilimiy ádebiyatlarda tómendegishe pikirlerdi ushıratamız:
“Arab sózleriniń túrkiy xalıqlarınıń, sonıń ishinde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına
kóplep eniwinde de tiykarǵı sebep mámleketlik dúziliske hám islam dinine baylanıslı boldı.
Arablar Orta Aziyanı jawlap alıw menen túrkiy xalıqlar turmısına arab jazıwı ene basladı.
730
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Arab jazıwı menen mádeniyatı barlıq arab shıǵısında hám musılman dinindegi barlıq
ellerde ulıwma ortaq ilim tili bolıp xızmet etti.”
1
Bul pikirler bir ǵana arab tili mısalında aytılǵan
bolsa da, basqa tillerden sózlerdiń tilimizge kirip keliwi qanday da bir tariyxqa yaki faktorlarǵa
baylanıslı boladı.
Búgingi kún menen tariyxtı salıstırıp qaraytuǵın bolsaq, tariyxta arab, parsı hám rus
tillerinen sózler, terminler jiyi ózlesken bolsa, bul sol waqıttaǵı xalıqtıń siyasiy, mádeniy hám
ekonomikalıq ahwalı menen baylanıslı. Bunı sol dáwirlerdegi shayır hám jazıwshılardıń
dóretiwshiliginen, qáleminiń ózgesheliginen bilip alsaq boladı. Máselen, bir ǵana Ájiniyaz shayır
dóretiwshiligi mısalında arab-parsı terminleriniń jiyi ushırasatuǵınlıǵı pikirimizdiń dáliyli. Al,
búgingi kúnde rus tili menen qatar inglis, latın hám grek tiliniń terminleriniń tilimizge kirip
qollanılıwın jiyi ushıratamız. Bul da óz gezeginde siyasiy hám ekonomikalıq turmısımız benen
baylanıslı bolıp keledi. Sózimizge mısal, búgingi kúnde joqarı bilimlendiriw sistemasında sırttan
kirgen terminlerdiń ózgerissiz qollanılıw jaǵdayın jiyi ushıratpaqtamız:
Avtolekciya – óz iskerligi nátiyjelerin erkin bayan ete alıw kónlikpesi. Joqarı
bilimlendiriwde
lekciya
termini jiyi ushırasadı. Biraq lekciyanıń bul túri onsha kóp
qollanılmaytuǵın terminler qatarında, degen menen tájiriybeli pedagog ustazlardıń alıp baratuǵın
sabaq processine qarata qollanılatuǵın termin. Mısalı:
Angliya hám Amerikada oqıw
televideniesiniń payda bolıwı nátiyjesinde joqarı mamanlıqqa iye muǵallimler televidenie arqalı
lekciya oqıytuǵın boldı.
(A.K.Pazılov, Q.S.Seytmuratov, Z.K.Kurbaniyazova. Úzliksiz tálim
pedagogikası / Sabaqlıq / – Тashkent: «Yosh avlod matbaa», 2023. – 198-bet.)
.
Avtoreferat – grekshe, ilimiy jumıstıń mazmunınıń avtordıń ózi tárepinen qısqasha bayan
etiliwi. Ilimiy tarawda ilimiy jumıs alıp barıwshılar tárepinen jiyi qollanılatuǵın termin. Ilimiy
jumıstıń qısqasha mazmunı desek te boladı. Bul ilimpaz tárepinen tayarlanıp ilimiy jumıs
juwmaǵında ilimiy keńes quramı aǵzalarına tanısıp shıǵıw maqsetinde usınılatuǵın ilimiy
jumıstıń qısqasha mazmunı. Mısalı:
Tek bir ayǵa ilimiy saparǵa barǵanlıqtan azannan keshke
shekem kitapxanadan shıqpastan ózimizge kerek bolǵan ilimiy kitaplar, dissertaciyalar,
avtoreferatlar menen tanısamız.
( Қ.Оразымбетов. Тар ӽәм тайғақ соқпақлардан өтип.
«Әмиӳдәрья» журналы. 2023-ж. №2. 66-бет).
Akademik – ilimler akademiyasınıń haqıyqıy aǵzası yamasa alımǵa beriletuǵın ilimiy
ataq.
Ilimiy joldıń eń biyik shıńı desek te boladı. Ilimiy izlenisler barısında tınımsız miynetleri,
shákirtleri hám ilimiy kitap yaki miynetleriniń nátiyjesinde beriletuǵın eń ullı ilimiy ataq. Mısalı:
Noosferalıq tálim –pedagogika rawajlanıwınıń jańa basqıshı bolıp, akademik Maslovtıń
pikirinshe: «ol aldıńǵı tálim sistemasın jaratıw bolıp sanaladı.
(A.K.Pazılov, Q.S.Seytmuratov,
1
E.Berdimuratov. Qaraqalpaq tili terminleri. Nókis, “Bilim” – 1999. 134-bet.
731
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Z.K.Kurbaniyazova. Úzliksiz tálim pedagogikası / Sabaqlıq / – Тashkent: «Yosh avlod matbaa»,
2023. – 245-bet.)
.
Videosabaq – latınsha video – qarayman, kóremen sózinen kirip kelgen, oqıtıwdıń jańa
forması. Bul termin videosabalıq, video kórinis kórinsinde de qollanıladı.
Bul metod (video
kórinis, videodan tabıw metodı) tiykarında temaǵa baylanıslı bolǵan video kórinis kompyuter
arqalı kórsetiledi. Oqıwshılar videokórinis teması, onda sáwlelengen tema haqqında óz
pikirlerin bildiredi.
(A.K.Pazılov, Q.S.Seytmuratov, Z.K.Kurbaniyazova. Úzliksiz tálim
pedagogikası / Sabaqlıq / – Тashkent: «Yosh avlod matbaa», 2023. – 236-bet.)
.
Joqarıda kórip shıǵılǵan terminler hám olarǵa keltirilgen mısallar pedagogikadaǵı hám
joqarı bilimlendiriwdegi terminologiyanıń rawajlanıwınan derek beredi. Sırttan kirgen terminler
óz túsiniginiń turaqlılıǵı hám awdarmalap bolmaytuǵınlıǵı menen ózgeshelenedi. Tilimizge
ayırımların awdarmalap alǵanımız benen barlıq terminlerdiń de dál mánisin sol qálpinde saqlap
qalıw múmkin emes. Sonlıqtan sırttan kirgen terminlerdiń ózgerissiz tilimizge qabıl etiliwiniń
tárepdarımız. Bul arqalı sózlik qorımızdıń, terminologiyamızdıń kún sayın rawajlanıp, bayıp
barıwınıń gúwası bolıp otırmız. Ásirese sońǵı jılları texnika-texnologiyanıń, ilim hám
innovaciyanıń rawajlanıwı pedagogikada, sonıń ishinde joqarı bilimlendiriwde óz kórinisin
tappaqta. Jańa túsinikler – bul jańa terminler degeni.
REFERENCES
1.
A.K.Pazılov, Q.S.Seytmuratov, Z.K.Kurbaniyazova. Úzliksiz tálim pedagogikası / Sabaqlıq
/ – Тashkent: «Yosh avlod matbaa», 2023.
2.
E.Berdimuratov. Qaraqalpaq tili terminleri. Nókis, “Bilim” – 1999. 134-bet.
