ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1026
KITAP OQIWSHILARDA ERKIN HÁM ÓZ BETINSHE PIKIRLEWDIŃ DEREGI
Ilyasova Zamira Uzakbaevna
NMPI- Ulıwma pedagogika hám psixologiya kafedrası assistent oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245123
Annotatsiya. Ushbu maqolada kitobxonlik madaniyatining jamiyat va shaxs hayotidagi
o‘rni, uni shakllantirishning samarali yo‘llari hamda zamonaviy yondashuvlar yoritiladi.
Kalit so’zlar: kitob, kitob o’qish madaniyati, mustaqil kitob o’qishni shakllantirish
usullari, oila, badiiy asarlar.
СВОБОДА И НЕЗАВИСИМОЕ МЫШЛЕНИЕ ПРИ ЧТЕНИИ КНИГ
Аннотация. В статье рассматривается роль культуры чтения в жизни
общества и отдельного человека, эффективные способы ее формирования и современные
подходы.
Ключевые слова: книга, культура чтения, самостоятельно формирования к
чтению, методы формирования, cемья, художественные произведение.
FREEDOM AND INDEPENDENT THINKING IN BOOK READING
Abstract. The article examines the role of reading culture in the life of society and the
individual, effective ways of its formation and modern approaches.
Keywords: book, the culture of the reading, by itself shaping to reading, methods of the
shaping,
family
artistic works.
Kitaplar adamzattıń eń áyyemgi hám eń isenimli bilim dereklerinen biri esaplanadı. Olar
tek maǵlıwmatlardı usınıp ǵana qoymastan, al oqıwshınıń erkin pikirlew qábiletin rawajlandırıwda
da áhmiyetli rol atqaradı. Kitaplar arqalı biz tek ǵana jańa bilimlerge iye bolıp qalmastan, al
logikalıq pikirlew, tallaw hám óz pikirimizdi óz betinshe qáliplestiriw imkaniyatın jaratadı.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.M.Mirziyoevtiń 2017-jıl 12-yanvar’ kúngi «Kitap
ónimlerin basıp shıǵarıw hám tarqatıw sistemasın rawajlandırıw, kitap oqıwdı hám kitap qumarlıq
mádeniyatın arttırıw jáne úgit-násiyatlaw haqqında» biyligi, F-4789-sanlı Pármanı elimizde
umıtılıp baratırǵan kitap oqıw mádeniyatın qaytadan qálpine keltiriw islerine unamlı tásir
jasadı.[1]
Pedagogikalıq hám psixologiyalıq izertlewler adamlardaǵı erkin hám óz betinshe pikirlew
máselelerine ayrıqsha kewil bóledi. Erkin pikirlew dep oqıwshılardıń pikir júritiwdegi tar,
sheklengen bazı birewlerge uqsamastan óz betinshe pikir júritiwine qaratılǵan háreketler
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1027
sistemasına aytıladı
.
Óz betinshe pikirlew baslawısh klass oqıwshılarınıń mánáwiy álemin
qáliplestiriw quralı bolıp, ol arqalı oqıwshılar óziniń oy-pikirlerine sın kóz benen qaraw,
oylawdaǵı uqsaslıqlardı tekserip kóriw, hámme nárseni ólshep, anıqlıqqa baǵdar alıw islerin
ámelge asıradı.
Iskerliktiń qálegen túrinde (oqıw, oyın, miynet) baslawısh klass oqıwshıların erkin hám
óz betinshe pikir júritiwge baǵdarlaw múmkin. Oqıtıwshınıń wazıypası oqıwshılardı tek ǵana
oqıtıw emes, al, olardı kitap oqıwǵa baǵdarlawdan ibarat boladı. Erkin hám óz betinshe
pikirlewdi tárbiyalawda oqıwshılardı oqıw hám ádebiy kitap materialları, baspa sóz
materiallarında járiyalanǵan jámiyetimizdegi waqıya hám hádiyselerge kritikalıq kóz qaras
penen qarawǵa, olarǵa óz múnásibetin bildiriwge, mashqalalardıń sheshimin izlep tabıwǵa
baǵdarlaw maqsetke muwapıq sanaladı.
Pikirlew procesi tikkeley baslawısh klass oqıwshılarınıń jeke ózgesheliklerine de
baylanıslı. Oqıw-tárbiya processlerinde oqıwshılardı erkin hám óz betinshe pikirlewge
baǵdarlawshı jumıslar - oqıw materialların qayta islep shıǵıw tiykarında jańa bilimlerdi izlep
tabıw, sheshilmey qalǵan mashqalanıń sheshimin tabıwdı boljaw wazıypaların atqaradı.
Oqıw-tárbiya procesinde baslawısh klass oqıwshıları tárepinen iyelengen bilimler olardıń
erkin hám óz betinshe pikirlew qábiletin rawajlandırıwǵa xızmet etedi. Oqıwshılardıń oqıw
predmetleri boyınsha alǵan bilimleri hám olardıń óz betinshe kitap oqıw arqalı alǵan
maǵlıwmatları ózlerindegi dún`yaǵa ilimiy kóz-qaraslarınıń qáliplesiwine tiykar jaratadı.
Oqıwshılardıń pikirlew procesi bolsa, onıń dún`yaǵa bolǵan kóz-qarası menen tikkeley
baylanıslı.
Erkin pikirlewdi dún`yaǵa ilimiy kóz-qaras hám milliy ideyanı qáliplestiriw islerine
baǵdarlaw oqıtıwshılardıńda, ata-ana hám jámiyetshiliktińde tiykarǵı wazıypaları bolıp
esaplanadı. Dún`yaǵa bolǵan kóz-qaras – bul bizdi qorshap turǵan ob`ektiv dún`ya hám ondaǵı
insannıń tutqan ornına bolǵan ulıwmalastırılǵan kóz-qaraslardıń pútin bir sisteması menen
belgilenetuǵın isenimler, alınatuǵın úlgiler, biliw hám iskerlik ólshemleri sanalanadı. Onıń
tiykarında dún`yanı túsiniw, sociallıq turmıs waqıyaları, olardıń payda bolıwı hám rawajlanıwı
haqqındaǵı bilimler orın aladı.
Oqıw-tárbiya processlerinde baslawısh klass oqıwshılarınıń erkin hám óz betinshe
pikirlewin, dún`yaǵa bolǵan kóz-qarasın qáliplestiriwde milliy ideyamızdı tiykar etip alıw, milliy
mádeniy miyraslarımızǵa, ulıwma insanıylıq qádriyatlarǵa hám demokratiyalıq principlerge ámel
qılıw jolǵa qoyılmaqta. Sebebi dún`yadaǵı bolıp atırǵan túpkilikli ózgerisler, tarqatılıp atırǵan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1028
maǵlıwmatlar sheńberiniń keńeyiwi jaslarǵa nátiyjeli tálim hám tárbiya beriwge bolǵan
talaplardı arttırıp barmaqta.
Balalardaǵı kitapqa bolǵan qızıǵıwshılıqtı rawajlandırıw pedagogika hám psixologiya
pánleri boyınsha sheshimin kútip turǵan mashqalalar qatarında bolıp, sońǵı jıllarda bul másele
boyınsha kóplep ilimiy izleniwler alıp barılıp atır.
Negizinde kitaplar eki taypaǵa bólinedi. Onıń birinshisi bir márte oqılatuǵın kitaplar hám
ekinshisi kóp márte oqılatuǵın kitaplar.
Kitaptı oqıy bilgen oqıwshı - ózinde jeke pikirdi payda etiw múmkinshiligine iye boladı.
Pikirge iye boldı degen sóz - óz pikirin ilimiy jaqtan ulıwmalastıra bildi degendi ańlatadı.
Izertlewshi M.Fayazova óziniń ilimiy maqalasında kitap oqıw arqalı oqıwshılardıń oylaw
xızmetin rawajlandırıwdıń tiykarǵı dereklerine toqtalıp ótedi.[4]. Al, M.Raximova bolsa óz
maqalasında kitaptıń oqıtıwshı, ustaz xızmetlerinde atqaratuǵınlıǵın hár tárepleme dálillewge
umtıladı.[3]
Oqıwshılardı kitap arqalı erkin pikirlewge úyretiw, bilim beriw procesinde júdá áhmiyetli
bir maqset bolıp esaplanadı. Bunıń ushın bir neshe nátiyjeli qatnaslar bar:
1. Sorawlardı beriw: Kitaptı oqıw dawamında oqıwshılarǵa kóplegen sorawlar beriw
arqalı, olarda óz pikirlerin anıqlaw hám olardı tiykarlaw múmkinshiligin jaratıw múmkin.
Máselen, "Bul waqıya sizde qanday sezim oyatqanın túsindiriń?" yamasa "Bul waqıyadan
basqasha juwmaq shiǵarsańız, qanday bolar edi?" sıyaqlı sorawlardı usınıw.
2. Basqasha kóz- qaraslardı kórip shıǵıw: Oqıwshılarǵa kitaptaǵı mashqalalardı basqasha
kóz-qarastan kórip shıǵıwǵa járdem beriw, olardı sın kóz-qarastan pikirlewge iytermeleydi.
Mısalı, qanday da bir xarakterdiń qararlarınan yamasa háreketlerinen turıp, "Bul qarar
jaqsı ma yamasa jaman ba?" degen sorawdı úyreniw.
3. Diskussiyalar shólkemlestiriw: Oqıwshılar arasında kishi toparlarga bólip, kitaptaģı
temalardı talqılaw imkaniyatın beriw, olar óz pikirlerin erkin bayan etiwine járdem beredi. Usı
tárizde, olardıń pikirlerin shólkemlestiriw hám erkin qarar qabıl etiwdi rawajlandırıw múmkin.
4. Óz pikirin tiykarlaw: Oqıwshılarǵa óz pikirlerin jazba hám awız- eki tárizde
tiykarlawdı úyretiw, kitaptaǵı waqıyalarǵa qanday múnásibette bolatuǵının anıqlawǵa járdem
beredi. "Nege bunday dep oylaysız?" degen soraw oqıwshılardı óz pikirlerin bekkemlewge
shaqıradı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1029
5. Kritikalıq oqıw: Oqıwshılardı kitaptı tek ǵana oqıp shıǵıw emes, al onıń quramın, tilin
hám shıǵarma avtorınıń kóz- qarasın sın kóz- qarastan tallawǵa úyretiw kerek. Bul, olar ushın
kitaptan jáne de tereńirek mazmunlardı ańlawǵa járdem beredi.
Erkin pikirlewdi rawajlandırıwda bunday mún
á
sibetler oqıwshılarǵa óz pikirlerin bildiriw
hám olar tiykarında qararlar qabıl etiwdi úyreniwge járdem beredi. Kitaplardı oqıwdıń bul
usılları oqıwshılarǵa tek bilim alıwdı emes, al olardı ámeliy jaqtan turmısqa engiziwdi de
úyretedi.
Erkin pikirlew kitaplar arqalı rawajlanadı. Kitaplar insannıń dúnya qarasın keńeytedi,
jańa ideyalar hám kóz- qaraslardı usınadı. Bul bolsa oqıwshıǵa óz pikirin qáliplestiriwde erkinlik
beredi. Erkin pikirlew - bul barlıq pikirlerdi, dúnya qaraslardı hám ideallardı ashıq hám obyektiv
kórip shıǵıw bolıp tabıladı. Kitaplardı oqıwda oqıwshı jeke pikirlerin islep shıǵıwı hám óz
betinshe juwmaqlar shıǵarıwı ushın zárúr bolǵan maǵlıwmatlar menen tanısadı.
Erkin pikirlewdi rawajlandırıwda kitaplardıń abzallıqları tómendegilerden ibarat:
• Hár qıylı kóz- qaraslardı túsiniw: Kitaplar oqıwshıǵa dúnya kóz-qaraslarınıń hár
qıylılıǵı hám qarama-qarsı kóz- qaraslardı túsiniw imkaniyatın jaratadı. Bul erkin pikirlewdi
rawajlandırıw ushın zárúr.
• Talıqlaw hám dıqqatlılıq: Kitaplar járdeminde oqıwshı materialdı talıqlaw, logikalıq
pikirlewdi rawajlandırıw hám hár bir temaǵa jańa kóz- qarastan qatnas jasawdı úyrenedi.
• Jańa ideyalar hám qatnaslar: Kitaplar oqıwshını jańasha pikirlewge, dóretiwshilik
qatnaslarǵa iytermeleydi hám óz pikirlerin qáliplestiriwge járdem beredi.
Erkin pikirlewdiń rawajlanıwı tek ǵana kásiplik tarawlarda emes, al jeke ómirde de úlken
áhmiyetke iye. Kitaplar oqıw arqalı insan ózin jáne de tolıǵıraq túsiniw, dúnyanı hám
átirapındaǵı waqıyalardı jaqsıraq ańlaw imkaniyatına ie boladı. Bunday rawajlanıw, óz
gezeginde, erkin pikirlew hám jeke qararlar qabıl etiwde oqıwshıǵa bekkem tiykar jaratadı.
Kitaplar arqalı oqıwshı tómendegi jeke pazıyletlerdi rawajlandıradı:
Ózine isenim: Kitaplar oqıwshıǵa óz pikirlerine isenim payda etiwge járdem beredi.
Oqıǵan materiallar arqalı oqıwshı erkin pikirlew hám qararlar qabıl etiwde isenim payda
etedi.
Dóretiwshilik qábiletler: Kitaplar oqıw arqalı kreativlik pikirlewdi rawajlandırıw, jańa
kóz- qaraslar hám sheshimler jaratıw imkaniyatları ashıladı.
Ózin-ózi rawajlandırıw hám ósiw: Kitaplar oqıwshınıń jeke rawajlanıwına járdem beredi,
sebebi olar oqıwshıǵa hár qıylı tarawlarda jańa bilimler, kónlikpeler hám tájiriybelerdi usınadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1030
Kitaplar erkin hám óz betinshe pikirlewdiń rawajlanıwında áhmiyetli derek bolip xizmet
etedi. Olar oqıwshıǵa bilimlerdi tereń úyreniw, jańa ideyalardı qabıl etiw, analitikalıq pikirlewdi
rawajlandırıw hám dóretiwshilik qatnaslardı jaratıwda járdem beredi. Kitaplardıń hár qıylı
janrlarında, taálim hám jeke rawajlanıwda oqıwshı óz pikirin erkin túrde qáliplestiriwi múmkin.
Sonıń menen birge, kitaplar oqıwshını jańa ideyalar menen tanıstıradı, bul bolsa jeke hám
jámiyetlik turmısta tabısqa erisiwge járdem beredi.
REFERENCES
1.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.M.Mirziyoevtiń 2017-jıl 12-yanvar’ kúngi «Kitap
ónimlerin basıp shıǵarıw hám tarqatıw sistemasın rawajlandırıw, kitap oqıwdı hám kitap
qumarlıq mádeniyatın arttırıw jáne úgit-násiyatlaw haqqında» biyligi, F-4789-sanlı
Pármanı
2.
Azizxodjaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T.: “Fan va
texnologiyalar” nashriѐti, 2006.
3.
Raximova G.V., Ommaviy axborot vositalarining shaxsni shakllantirishdagi ijtimoiy-
pedagogik rolini oshirishning mavjud pedagogik xususiyatlari. «Xalq ta’limi», 2012,
№2., 37-39- betlar.
4.
Raximova M., Kitob – muallim. «Ma’rifat» gazetası, 13-noyabr’ 2010-jıl. №4 (7397).
5.
Fayazova M., Wquvchilarning wquv tafakkur faoliyatini rivojlantirish omillari. «Xalq
ta’limi», 2012, №4., 104-106- betlar.
