ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1200
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA PEDAGOGIKALIK KONFLIKTLARNI
YECHISHDA O‘QITUVCHINING KOMPETENTLIGI
Tuzelboyeva Dinora Rashid qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPI Magistratura bo‘limi
Pedagogika nazariyasi va tarixi mutaxassisligi 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15252702
Annotatsiya. Maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida pedagogikalik konfliktlarni
paydo bo‘lishini aniqlash va ularni yechishda o‘qituvchining kompetentligi ko‘rsatilgan. Shu
bilan bir qatorda paydo bo‘ladigan konfliktlarni tahlil etissh va konfliktlarni oldini olish
bo‘yicha takliflar ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar: konflikt, psixologiyada konflikt, maktab, o‘qituvchi, o‘quvchi, kasbiy
kompetentlik.
TEACHER'S COMPETENCE IN RESOLVING PEDAGOGICAL CONFLICTS IN
GENERAL SECONDARY SCHOOLS
Abstract. The article shows the teacher's competence in identifying and resolving
pedagogical conflicts in general secondary schools. At the same time, it provides suggestions for
analyzing emerging conflicts and preventing conflicts.
Keywords: conflict, conflict in psychology, school, teacher, student, professional
competence.
КОМПЕТЕНТНОСТЬ УЧИТЕЛЯ В РАЗРЕШЕНИИ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ
КОНФЛИКТОВ В ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛАХ
Аннотация. В статье показана компетентность учителя в выявлении и
разрешении педагогических конфликтов в общеобразовательных школах. В то же время
дается анализ возникающих конфликтов и предложения по их предотвращению.
Ключевые слова: конфликт, конфликт в психологии, школа, учитель, ученик,
профессиональная компетентность.
Konflikt (
lot.
contractus - to‘qnashdi) - bu o‘zaro ta'sir ishtirokchilarining qarama-
qarshiligidan iborat bo‘lgan va odatda salbiy his-tuyg‘ular bilan birga keladigan ijtimoiy o‘zaro
ta'sir jarayonida yuzaga keladigan manfaatlar, maqsadlar, qarashlardagi qarama-qarshiliklarni hal
qilishning eng keskin usuli, umuminsoniy qadriyatlar, qoidalar va normalar doirasidan tashqariga
chiqish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1201
Faoliyat - bu konfliktning yana bir belgisi, ammo "kurash" va "reaktsiya" tushunchalari
bilan sinonim bo‘lgan faoliyat konflikt sub'ektining vaziyatdan xabardor bo‘lishisiz mumkin
emas;
Konfliktning sub'ektlari tahrirlash.
Konflikt sub'ektlarining mavjudligi yana bir belgidir. Subyekt konfliktli vaziyatni
vujudga keltira oladigan va o‘z manfaatlaridan kelib chiqqan holda konflikt jarayoniga ta’sir
ko‘rsata oladigan faol ta’rafdir. Qoida tariqasida, konflikt sub'ektlari tafakkurning alohida turi -
konfliktga ega. Qarama-qarshilik faqat konfliktli fikrlash turiga ega bo‘lgan sub'ektlar uchun
konfliktli vaziyatlarning manbai hisoblanadi.
Ba'zilarning fikriga ko‘ra, konfliktning bosqichlari mavjud:
• Konfliktli vaziyatning paydo bo‘lishi
• Mojarodan xabardorlik
• Konfliktli xatti-harakatlarning namoyon bo‘lishi
• Konfliktning chuqurlashishi
• Mojarolarni hal qilish
• Mojarodan keyingi.
Konflikt psixologiyada ikki yoki undan ortiq tomonlar - shaxslar yoki guruhlar o‘rtasida
kelishuvning yo‘qligi deb ta'riflanadi.
Quyida bu konfliktlarni bir qanchasi bilan tanishamiz:
Intizomga oid konfliktlar.
Intizomga oid bo‘lgan, o‘quvchilar va ayrim hollarda
o‘qituvchilar tomonidan sodir etiladigan ruhiy zo‘riqish hamda ziddiyatlar, ta’lim jarayonida
maktab intizomiy qoidalari va tartibining buzilishiga doir tipik holatlarning statistik manzarasini
tavsiflash muhim ahamiyatga egadir. Salbiy xulq – atvorga doir faktlar orasida o‘qituvchi
tomonidan sodir bo‘ladigan holatlar farqlanadi.
Didaktik hamkorlik sohasidagi konfliktlar.
Didaktik hamkorlik sohasidagi konfliktlar
orasida pedagogning o‘smirlar bilimini baholashdagi xatolari salmoqli o‘rin egallaydi.
Chunonchi, o‘qituvchi o‘quvchilarning bilimini baholaganda har ikki tomon orasida
kuchli konflikt sodir bo‘ladi.
“Yaxshi”
va
“Yomon”
o‘quvchilarga munosabat usuli.
Xalqaro munosabatlardagi konflikt faqat taraflarning qarama- qarshi kurashi sifatida
birgina harbiy harakatlardan iborat bo‘lib qolmaydi. Zo‘rlik vositalarisiz hal qilinadigan
diplomatik konflikt, savdo, chegara, siyosiy konfliktlar bo‘lishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1202
“Chegaradan chiquvchi etik” konfliktlar termini boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari xulq –
odobida namoyon bo‘luvchi qo‘pol g‘ayripedagogik munosabatshakllarini aniqlashda
qo‘llaniladi.
O‘quvchilar orasidagi konfliktlar.
O‘quvchilarning har xil predmet o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligiga bo‘lgan
e’tirozlari ko‘pincha to‘g‘ri bo‘lib chiqadi. O‘quvchilarning bu sohadagi e’tirozlari quyidagicha:
tushuntira olmaslik, sistemasiz, palapartish bayon, tilning o‘rinsiz murakkabligi, takrorlashning
yo‘qligi, materialni quruq bayon qilish, mavzuni hayot bilan bog‘lay olmaslik, xo‘ja ko‘rsinga
“mavzuni” bajarish, predmetga qiziqish uyg‘ota olmaslik, xolis baholash olmaslik, arzimagan
javobga yuqori baho qo‘yish, barcha o‘quvchilarga faqat “3” baho qo‘yish va hokazo.
O‘smirlar o‘qituvchilar bilan bo‘ladigan o‘zaro munosabatlari jarayonida maktabning
birinchi pog‘onasida ta’lim oluvchi boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga nisbatan anchagina farq
qiladi. Bunday ziddiyatlarning o‘smir yoshi bilan bog‘liq jihatlari nimalardan iborat? O‘smir
yoshining oliy o‘quv yurti pedagogika va psixologiyasida o‘qitiladigan tavsifnomasiga murojaat
qilamiz.
Pedagogika nazariyasining tegishli bo‘limida o‘smirlik yoshi bolalik va katta yosh
holatining oralig‘ida ekanligi qayd etiladi. Pedagogika qo‘llanmasi mualliflari “o‘prilishli”
(krizisli), “qiyin”, “o‘tish”, “konfliktli”, “og‘riqli” kabi terminlarni ko‘p qo‘llaydilar. O‘quvga
bo‘lgan qiziqishning sustligi o‘smir uchun xos. U romantik tuyg‘ularga berilgan bo‘ladi.
O‘smirda jinsiy bilimlarga bo‘lgan qiziqish uyg‘ongan bo‘ladi. U o‘z kuch va
qobiliyatlariga yuqori baho beradi. Kattalarga taqlid qilish, ularga o‘xshashga harakat qilishga
intiladi. A.S.Makarenko fikricha, o‘smirlar – bu haqiqiy risarlar. Ular qo‘rqmasdan pedagog
orqasidan o‘zini o‘tga ham suvga ham uradi, agar u haqiqiy ustoz bo‘lsa.
Psixologlar o‘z navbatida, kim boshlang‘ich sinfda yaxshi o‘qigan, tartibli bo‘lsa, o‘smir
yoshiga kelib qo‘pol, tez intizomsiz bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydilar.
Boshlang‘ich sinfda o‘qituvchi o‘rnatgan tartib – intizomga so‘zsiz bo‘ysunish o‘rnini o‘z
insoniy qadr – qimmatiga ortiqcha baho berish tuyg‘usi egallaydi. Ilgari boshlang‘ich sinflarda
o‘qituvchining so‘zidan xafa bo‘lmagan o‘smir yuqori sinf o‘qituvchisining aynan shu so‘zidan
norozi bo‘ladi. O‘smirlarda o‘zligini anglash kattalar bilan bo‘lib o‘tadigan munosabatlarning
yomonlashuvi bilan o‘zaro almashinib turishi kuzatiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun mo‘ljallab
chop etilgan qo‘llanmalarda qayd etilgan o‘smirlar xarakter xususiyatlariga doir umumiy
tasavvurlar ana shulardan iborat.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1203
Ko‘p sonli tadqiqotlarda o‘smirlarning ijtimoiylashuvi masalasida qimmatli ma’lumotlar
uchraydiki, ularga asoslangan holda o‘qituvchi va o‘quvchilar munosabatlarida yuz beruvchi
konfliktlarni pedagogik nuqtai nazardan to‘g‘ri hal etish mumkin bo‘ladi. Bu sohada
o‘smirlarning muomalaga kirisha olish tiplariga doir tadqiqot natijalari qiziqishga loyiqdir.
Bularning uch turi farqlanadi.
1. Odamovi maktab o‘quvchisi. Yolg‘izlikka moyil. U tengdoshlari bilan muloqotga
kirishganda toliqadi. Noqulaylik his etadi. Yolg‘iz qolganida, it, mushuk va boshqa predmetlar
bilan qolganda o‘zini yaxshi his etadi.
2. Juft – juft muloqotga moyil o‘quvchi tipi. Uning o‘zi ishonadigan do‘sti bo‘lishi lozim.
Ularsiz yashay olmaydi, zerikadi. Ko‘p hollrada do‘stlashuv ijobiy munosabatning
yuzaga kelishi bilan tugashi, yoki buning aksi ro‘y berishi mumkin.
3. Jamoaviy muloqotga moyil o‘quvchilar. Ulardan stixiyali ravishda sog‘lom yoki
nosog‘lom dasturga ega bo‘lgan o‘smirlar jamoasi tashkil topishi mumkin.
Agar birinchi tip konfliktli sharoitda ruhiy zo‘riqishni bir o‘zi boshdan kechiradigan
bo‘lsa, ikkinchi tip, ayniqsa uchinchi tipga mansub o‘quvchilarda tabiiy ravishda tashqi himoya
to‘sig‘iga ega bo‘ladilar. O‘smirlar o‘qiydigan sinflarda konfliktga kirishuvchilar soni keskin
kengayadi, chunki endi ular boshlang‘ich sinfdagidek bir o‘qituvchi bilan emas balki, o‘nlab –
yigirmatalab o‘qituvchilar bilan muloqotda bo‘ladilar, demak, konfliktga kirishuvlari ham
mumkin. Shuni alohida qayd etish kerakki, o‘smir – o‘quvchilar bilan predmet o‘qituuvchilari
orasida konfliktsiz hamkorlik umuman uchramaydi. Bu o‘smirlar yaxshi o‘qituvchilar
masalasida omadsizlar degan gap emas. Gap shundaki, ta’lim-tarbiya jarayonida o‘qituvchilarda
ham o‘quvchilardagi kabi ruhiy zo‘riqish uchrab turadi.
Konfliktologiya fani bo‘yicha nazariy qoidalarga asoslangan holda bir necha pedagogik
jihatdan ahamiyatli tushuntirishlarni keltiramiz. Konfliktda qatnashuvchi tomonlar safida ta’lim-
tarbiya jarayoni qatnashchilarining barchasi ishtirok etishi mumkin. Shu jumladan,
o‘quvchilarning ota-onalari, metodik xizmat rahbarlari, boshqaruv apparati xodimlari ham.
Yuzaga kelishi jihatidan boshlang‘ich sinflarda konfliktlar kutilmaganda, oldindan
rejalashtirilmagan holatda sodir bo‘ladi. Bu konfliktning eng xavfli variantidir, chunki bunday
paytda vaqt yetishmasligi tufayli o‘qituvchi xato harakatlarga yo‘l qo‘yishi ehtimoli bor. Xuddi
ana shunday paytda taqlidiylik o‘qituvchini yo‘ldan urishi, kutilmagan to‘qnashuv nihoyatda
og‘riqli, jarohatli bo‘lishi mumkin.To‘satdan yuz beruvchi konfliktlardan tashqari xarakteri va
kechishi jihatidan tipik bo‘lgan ziddiyatlar ham mavjud.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1204
Bunda o‘qituvchi o‘z tajribasiga tayangan holda u yoki bu qadar ilgari ishlab chiqilgan
ssenariy asosida ish ko‘radi. Ularni yuz bergan vaziyatga bir qadar moslashtirishga to‘g‘ri keladi,
xolos.
Kasbiy kompetentlik – mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun
zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada
qo‘llay olinishi demakdir. Kasbiy kompetentlik mutaxassis tomonidan alohida bilim,
malakalarningegallanishini emas, balki har bir mustaqil yo‘nalish bo‘yicha integrativ bilimlar va
harakatlarning o‘zlashtiri-lishini nazarda tutadi.
Shuningdek, kompetentsiya mutaxassislik bilimlarini doimo boyitib borishni, yangi
axborotlarni o‘rganishni, muhim ijtimoiy talablarni anglay olishni, yangi ma’lumotlarni izlab
topish, ularni qayta ishlash va o‘z faoliyatida qo‘llay bilishni taqozo etadi.
Kasbiy kompetentlik quyidagi holatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi:
- murakkab jarayonlarda;
- noaniq vazifalarni bajarishda;
- bir-biriga zid ma’lumotlardan foydalanishda;
- kutilmagan vaziyatda harakat rejasiga ega bo‘la olishda.
REFERENCES
1.
Международные трибуналы//Болшашая советская энсклопедия: в 66 т. (65 т. И 1
доп)/гл. ред. О. Ю Шмид. - М.: Советская энсклопедия, 1926-1947.
2.
Гришина Н.В Психолия конфликта. Спб., 2008.
3.
Петровская Л.А. О понятийной схеме социально-психологического анализа
конфликта. М., 1977г.
4.
Berdiyev G. o‘quvchilarda shaxslararo munosabatlarning o‘ziga xos xususiyatlari.// Xalq
ta’limi, №6,1998, B. 61-65.
5.
Jo‘rayev R. Q., Safarova R. G‘., Ibragimov X. I., Musayev U. q. Pedagogika fani
Konsepsiyasi. // Xalq ta’limi, 2004, № 5, B. 8-31.
6.
Muslimov N.A., va boshqalar. Kasb ta’limi o‘qiyuvchilarining kasbiy kompetentligini
skakllantirish texnologiyasi. Monografiya. - “fan va texnologiya nashiriyoti”, T.: 2013-y.
