Aprel, 2025-Yil
446
MILLIY MUZÍKA MÁDENIYATÍ PÁNIN OQÍTÍWDÍŃ TARIYXÍY DEREKLERI
Arzımbetova Zulfiya Kalbaevna
Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebi «Milliy muzıka» bólimi joqarı kategoriyalı
oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272496
Annotaciya. Bul maqalada muzıkanıń tariyxıy derekleri, shıǵıs oyshıl alımlarınıń
muzıkaǵa qosqan úlesleri hámde ańız-ápsanalar berilgen.
Gilt sózler: Muzıka, Shıǵıs oyshılları, ańız, ápsana, tariyx, ruwxıy mádeniyat, ruwxıy-ádep-
ikramlılıq.
ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ ПО ПРЕПОДАВАНИЮ ПРЕДМЕТА
«НАЦИОНАЛЬНАЯ МУЗЫКАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА»
Аннотация. В данной статье представлены исторические источники музыки,
вклад восточных ученых-мыслителей в музыку, а также легенды и предания.
Ключевые слова: Музыка, мыслители Востока, легенда, предание, история,
духовная культура, духовно-нравственность.
HISTORICAL SOURCES FOR TEACHING THE SUBJECT OF NATIONAL
MUSICAL CULTURE
Abstract. This article presents historical sources of music, contributions of Eastern thinker
scholars to music, as well as legends and traditions.
Key words: Music, thinkers of the East, legend, legend, history, spiritual culture, spiritual
and moral.
Búgingi kúnde dúnyadaǵı aldınǵı mámleketlerdiń bilimlendiriw rawajlanıwı tájiriybelerine
súyengen halda kadrlar tayarlaw sistemasın jaratıw bilimlendiriw sisteması aldında turǵan tiykarǵı
wazıypalardan birine aylandı.
Solay eken, bizde sırt el tájiriybesin úyreniw hám ámelge asırıw, qalaberse, bilimlendiriwdi
basqarıw sistemasın hám pedagogikalıq tiykarların úyreniw úlken áhmietke iye. Usı orında ayırım
rawajlanǵan mámleketler bilimlendiriw sistemasınıń ózine tán tárepleri hám baǵdarları haqqında
maǵlıwmatlar tabıw dáwir talabı talap etpekte.
Mámleketimizdiń ullı mánawiyatın tiklew hám jáne de joqarılatıw hám onı barlıq
puqaralarǵa, bárinen burın, jaslarǵa sińdiriw mámleketimiz siyasatında tiykarǵı baǵdar etip
belgileniwi sociallıq turmısımızdıń barlıq tarawlarındaǵı sıyaqlı bilimlendiriw sistemasınıń barlıq
basqıshlarında oqıwshı-jaslarǵa zaman talapları hám jáhán úlgileri tiykarında bilim hám
Aprel, 2025-Yil
447
maǵlıwmat beriw menen birge olarda joqarı ruwxıy mádeniyat, ruwxıy-ádep-ikramlılıq
qádiriyatların sińdiriw hám tárbiyalaw mashqalalarınıń sheshimin tabıwdan ibarat.
Respublikamızda júz berip atırǵan ózgerisler barlıq tarawlardaǵı sıyaqlı milliy bólim
muģallimlerine de úlken wazıypalar júkleydi. Házirgi kúnde milliy muzıka mádeniyatı páni birden
qáliplesken pán emes, al quramalı rawajlanıw jolın basıp ótken pán sıpatında tán alınbaqta. Bul
muzıka mazmunında hárbir aymaqtıń kórkem óneri hám muzika mádeniyatı úrp-ádetleri,
máresimleri, kórkem dástúrlerinde óz sáwleleniwin tapqan. Sonı ayrıqsha atap ótiw kerek, turmıstı
hám qorshaǵan gózzallıqtı bilmey turıp tolıq qanlı kórkem dóretiwshilikti ámelge asırıp bolmaydı.
Muzika kórkem óneri, estetikalıq talǵam, sezim-túsiniktiń tawsılmas deregi. Insan júregin
hám aqılın biylep alatuǵın tartımlı dúnya. Solay eken insan bárqulla gózzallıqqa umtılıwı hám
kúndelikli turmısta usı gózzallıq qaǵıydalarına ámel etiwi lazım. Mámleketimizdiń eń áhmiyetli
wazıypalarınan biri - ruwxiy-ádep-ikramlılıq jaqtan bárkamal insandı tárbiyalaw, bilimlendiriw
hám aǵartıwshılıq sistemasın jetilistiriw, ruwxiy-ádep-ikramlılıq qádiriyatlar jana áwladtı kamalǵa
keltiriw, áhmiyetli mashqalalardan esaplanadı.
IX ásir aqiri hám X ásir baslarında jasap dóretiwshilik etken ullı alım Abu Nasr Ibn
Muhammad Farabiydiń “Sof birodarlar maktubi” atlı shıǵarmasında muzıkanıń qanshelli tásirsheń
ekenligi haqqında tómendegi ráwiyat keltiriledi: “Bir kúnleri itibarlı bir adam óz aldına muzıka
iliminiń bilimdanların shaqıradı. Olardıń óz sheberliklerine qaray dógerekten orın iyelewlerin
aytadı. Usı waqıtta sarayǵa jırtıq kiyim kiygen bir adam kirip keledi, jıynalǵanlardı hayran
qaldırıp, qonaqtıń ol adamdı ortalıqtıń tórine mirát etedi. Patcha óz húrmetiniń mánisin
jıynalganlarga bildiredi: ol insannıń sheberligi ogada teńsiz, deydi hám óz sóziniń dálili boliwi
ushin ol insannan bir nama atqarıp beriwin soraydı. Biytanıs adam janınan bir aǵash ásbaptı alıp,
bir-birine jalǵap, sonday bir namanı shertedi, jıynalǵan adamlar bul namanıń sıyqırına lal boladı.
Bunnan keyin miyman jáne bir namanı atqaradı, ol sonshelli tásirsheń hám muńlı,
otırǵanlardıń hámmesi qayǵıǵa túsip qaladı. Soń jáne bir saz shertedi, otırǵanlardıń hámmesi
uyqıǵa ketedi. Sonnan keyin ol bólmeden shıǵıp ketedi”. [1, 14-16 b].
Bálkim, bul ráwiyatta asırıp sóylew hám bórttiriw kóbirek shıǵar, biraq sonı isenim menen
aytıw kerek, hár qanday kórkem óner tıńlawshılardıń sezimlerine, eń názik júrek tarlarına,
sanasına, oy-pikiri hám ishki ózgesheliklerine tásir etedi, adamdı oylawǵa, pikir júrgiziwge, qıyal
súriwge, juwmaq shıǵarıwǵa májbúrleydi. Sebebi, kórkem ónerdiń dóretiwshilik qúdireti de áne
sonda. Al-Forobiy teoriyasında muzika basqa pánler menen, eń dáslep poeziya menen óz ara
baylanıslı “poeziyalıq sóz esabınan hawaz kóbirek tásirsheń hám qálbge kirip barıwshı boladı hám
olardı jaratıwdan gózlengen maqsetke erisiledi”.
[2, 261б].
Aprel, 2025-Yil
448
X ásir aqırı hám XI ásir baslarında jasap, dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan ilimpaz Abu
Ali Ibn Sinonıń ómir jolına názer taslasaq, onıń keń xalıq arasında tek ǵana ótkir táwip sıpatında
emes, al ádebiyat hám kórkem ónerdiń shın júrekten ıqlasbentleri sıpatında da belgili. Sonday-aq,
ol óziniń “Ash-shifo” kitabında muzikanıń jaratılıw tariyxı, nama hám ırǵaqtıń bala qálbine
estetikalıq tásiri haqqında bahalı pikirlerdi bildiredi. Ilimpazdıń atap ótiwinshe, insan óz tábiyatına
bola muzıkaǵa beyim, sonıń menen birge, muzıkanı tıńlaw, onıń menen shuǵıllanıw qanshelli erte
baslansa, insanda usı gózzal kórkem óner túrine beyimlik hám zárúrlik te sonshelli tez hám erte
rawajlanıp baradı. Ibn Sina muzıkanıń tárbiyalıq áhmieti haqqında sóz eter eken, onı dene tárbiyası
menen baylanıstırıp alıp barıwdıń áhmietin de ayrıqsha atap ótedi.
Kóplep áyyemgi ápsanalarda dúnya jaratılıwın qosıq aytıw menen baylanıstıradı. V
Shrammek: Alǵashkı xalıqlardıń oylarında dúnya sırlı tawlarda jańraǵan jawınlı bultlardan kelgen
sóz hám ritmli jaratılǵan dep esaplaydı. Olardıń aytıwınsha, dúnya akustikadan ibarat hám ómir
ұngirde jasaǵan qudaylar hám babalar qosıǵınan jaratılǵan. Mısal sıpatında , V.Shrammek:
Mongol ápsanalarında muzıkanıń payda bolıwınıń kosmos hám muzıkanıń baylanıslılıǵın
bildiredi. Tap soǵan uqsas ápsanalar áyyemgi Qıtay, áyyemgi Greciya hám Qubla Amerika
xalıqlarında bar hám olar ómirde muzıkanıń áhmiyetli ornı hám roli júdá úlken ekenligin bildiredi
hám birinshi muzıkanıń alǵashqı dáwirde real rolin belgileydi.
Juwmaqlastırıp aytqanda búgingi kúnde muzıka pidayılarınıń tiykarǵı wazıypası ullı
babalarımızdıń bay ilimiy miyrasın úyreniw hám olardı jas áwlad qálbine jetkeriwden ibarat dep
oylaymız.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Karamatova.B.M «Sharq xalqlari musqa fani tarixidan lavxalar» (umumi oʼrta taʼlim
maktablari maxsus musiqa maktablari hamda musiqa pedagogika fakultetlari talabalar
uchun taʼvsiyanoma) T. 2000 y 14-16 betlar.
2.
Аль Фараби «о классификации наук» в книге музыкальная эстетика стран Востока
М: Музыка, 1967-261с.
3.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
4.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
Aprel, 2025-Yil
449
5.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
6.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
7.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон
Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали, «халқ ижодиёти» кафедраси в.
в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал. –
2021. – №. 5.
8.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
