Aprel, 2025-Yil
450
KÓRKEM ÓNER INSANIYAT JÁMIYETI RAWAJLANIWINIŃ ERTE
DÁWIRLERINDE PAYDA BOLǴAN ÓNER TÚRI
Kilichbaeva Tajigul Orazalievna
Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebi “Milliy muzıka” bólimi joqarı kategoriyalı
oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272502
Annotaciya. Bul maqalada oǵada ápiwayı áyyemgi kórkem óner ertedegi adamlardıń
kúndelikli miyneti menen tikkeley basylanısıp, aralasıp ketkenligi. Bul kórkem ónerde áyyemgi
adamnıń oǵada sheklengen dárejedegi zárúrligi hám mápi óz sáwleleniwin tapqanlıǵı haqqında
sóz etiledi.
Gilt sózi: Kórkem óner, jámiyet, sana, miynet processi, qosıq, muzıka, Áyyemgi qáwimlik
jámiyet
.
ИСТОРИЯ ИСКУССТВ — ВИД РЕМЕСЛА, ВОЗНИКШИЙ В ДРЕВНИЕ ВРЕМЕНА
В ПРОЦЕССЕ РАЗВИТИЯ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО ОБЩЕСТВА
Аннотация. В этой статье очень простое древнее искусство непосредственно
связано и смешано с повседневным трудом древних людей. В этом искусстве говорится о
выражении крайне ограниченных потребностей и интересов древнего человека.
Ключевое слово: Искусство, общество, сознание, трудовой процесс, песня, музыка,
Древнее племенное общество.
ART HISTORY IS A TYPE OF CRAFT THAT EMERGED IN ANCIENT TIMES
IN THE DEVELOPMENT OF HUMAN SOCIETY
Abstract. In this article, very simple ancient art is directly connected and intertwined with
the daily labor of ancient people. This art speaks of expressing the extremely limited needs and
interests of ancient man.
Key words: Art, society, consciousness, labor process, song, music, ancient tribal society.
Kórkem óner jámiyetlik sana túri bolıp, bunıń tiykarǵı tárepleriniń birin muzıka quraydı.
Kórkem óner ob’ektiv dúnyanı ózinshe qubılıslar menen sáwlelendiriwshi biliwdiń bir
sekili espalanadı. Kórkem ónerdiń bolmısqa múnásiybeti-oylawdıń barlıqqa múnásiybetniń
insannıń kórkemlik iskerlgindegi ayqın kórinisi.
Kórkem óner insaniyat jámiyeti rawajlanıwınıń erte dáwirlerinde payda bolǵan. Áyyemgi
qáwimlik jámiyeti sharayatında-aq kórkem shıǵarmalar jarıtıla baslaǵan. Bul shıǵarmalarda
adamlar ózleriniń sezim-tuyǵı, arzıw-ármanların bayanlaǵın.
Aprel, 2025-Yil
451
Biraq áyyemgi adamlar obrazlar jaratıw, bul obrazlardı qabıl etiw qábiletine eriskenge
shekem neshe mıńlaǵan jıllar ótken. Paleolit dáwiriniń aqırlarında budan 50 mıń jıl burın oyın
aynap atırǵan adamlardıń suwretleri taslarǵa salına baslaǵan.
Miynet processi barısında insan qolı ástelik penen iykemlikke, kózi anıqlıq hám
rawshanlıqqa, proekciyada kóre biliwge iye bola baslaydı. Esitiw qábileti jetilisip, náziklesedi,
oylawı rawajlana abslaydı. Bular adamǵa waqıyalıqtı estetikalıq qabıl etiw imkaniyatın payda
etedi. Demek, kórkem óner muzıka miynet processiniń jemisi bolıp, miynet processiniń belgili bir
basqıshında dúnyaǵa kelgen.
Oǵada ápiwayı áyyemgi kórkem óner ertedegi adamlardıń kúndelikli miyneti menen
tikkeley basylanısıp, aralasıp ketken edi. Bul kórkem ónerde áyyemgi adamnıń oǵada sheklengen
dárejedegi zárúrligi hám mápi óz sáwleleniwin tapqan. Mısalı, áyyemgi adamlardıń oyınları,
sazları, qosıqları miynet processin bayanlaǵan. Kópshilik jaǵdayda erler oyını ańshılıqtı (“Shaǵala
oyını”) hayal-qızlar oyını hár qıylı turmıslıq hádiyselerdi, “Suwǵa barǵan qız” t.b. sáwlelendirgen.
Áyyemgi adamlardıń saz-sáwbeti, qosıqları júrek tórinen emes al zárúrlikke baylanıslı
iship-jewge qatnasta aytıladı. Sebebi ol dáwirde aldı menen miynet iskerliginiń tiykarǵı ob’ektin
biliw insan ushın áhmiyetlirek edi.
Áyyemgi dáwir adamlarındaǵı kórkem ónerde tikkeley sezimlik elementleri hám ápiwayı
realistlik konkretlilik ústinlik qılatuǵın edi. Bul áyyemgi kórkem ónerlerdiń tábiyattı úyreniw
zárúrliklerine, miynet sharayatlarınıń oǵada qıyın, awır bolǵanlıǵına baylanıslılıǵın kórsetedi.
Mal sharwashılıǵı, diyxanshılıqtıń kelip shıǵıwı, óndirip shıǵarıw qurallarınıń jetisiwi
menen kórkem óner de rawajlana basladı. Áyyemgi qáwimlik jámiyettiń sońǵı basqıshlarında
materiallıq mádeniyat málim dárejede órkinlewine eristi. Bul qosıq, muzıka, óneriniń de
rawajlanıwına jol ashıp berdi.
Qáwimshilik dáwirindegi kórkem ónerde biliw hám tárbiyalaw sıyaqlı tiykarǵı funkstiyalar
dáslepki dáwirlerde-aq payda bola baslaǵan edi. Ertedegi adamlar oyın hám qosıqlar, taw
úńgirlerine, jartaslarǵa salınǵan túrli suwretler járdeminde ob’ektiv waqıyalıq haqqındaǵı
bilimlerin tereńlestirip, tábiyat kúshlerine qarsı gúreste málim nátiyjelerge erisip otırǵan. Belgili
bir dáwirde aqıl miyneti menen fizikalıq miynet ayırlıp shıqtı. Bul kórkem ónerdiń rawajlanıwında
úlken áhmiyetke iye boldı. Kópshilik kórkem óner, ásirese muzıka óneri usı dáwirlerde júzege
kelgen hám turmıstıń basqa tarawlarına xızmet qıla basladı. Bunda siyasiy gúres, din, adamlar
turmısı óz sáwleleniwine eristi. Xalıq óz arzıw-ármanların bayan etiwshi kórem óner dóretpelerin
jarattı. Bul shıǵarmalarında olar ózleriniń estetikalıq idealların bayanladı.
Aprel, 2025-Yil
452
Xalıqtıń turmısı, onıń minez-qulqı hám ádetleri, talap hám zárúrlikleri, jeńisi hám
qıyınshılıqları kórkem ónerde málim dárejede óz sáwleleniwin taptı.
Usılay etip kórkem óner xalıq turmısı menene tıǵız baylanıslı túrde turmıstıń gózzal
táreplerin ashıp berip, adamlarda bálent sezim hám páziyletlerdi tárbiyalap jetilistirip otırǵan.
Kórkem óner jámiyetlik sana forması bolıp insannıń bolmısqa estetikalıq qatnası menen
baylanıslı bolǵan eń áhmiyetli ózgesheliklerin ózinde jámlep otırǵan. Usınıń biri jaslarǵa
estetikalıq tárbiya beriw wazıypaları edi.
Xalqımızdın jaslarǵa estetiklıq tárbiya beriw dástúrleri házirgi waqtada úlken áhmiyetke
iye. Olardıń ruwxıy-estetikalıq jetiskenliklerin qáliplestiriwde bay hám oǵada bahalı derek
esaplanadı. Usılardı, názerde tutıp biz magistrlıq dissertastiyamızdı Xalıq pedagogikasında
jaslarǵa muzıka arqalı estetikasında jaslarǵa muzıka-arqalı estetikalıq tárbiya beriwdiń
pedagogikalıq tiykarları degen temaǵa bagıshladıq.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Áleuov Ó., G.Saburjanova Muzıkalıq tárbiyanıń tarixıy derekleri // Ámir Temurdıń Oraylıq
Aziya xalıqları mádeniyatı tariyxında tutqan ornı ITK materialları. Nókis. 2006.-92 b.t.
2.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
3.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
4.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
5.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
6.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон
Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали,«халқ ижодиёти» кафедраси в.
в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал. –
2021. – №. 5.
Aprel, 2025-Yil
453
7.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
