Aprel, 2025-Yil
458
MUZÍKA HÁM JASLARDÍŃ ÁDEP-IKRAMLÍLÍǴÍ
Saparniyazov Berdaq Jalǵasbaevich
Nókis qánigelestirilgen мádeniyat mektebi “Milliy muzıka” bólimi
1-kategoriyalı oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272517
Annotaciya. Muzıka jámiyet tariyxınıń barlıq basqıshlarında adamlardı ruwxıy
tárbiyalawda hám mádeniy dúnyasın bayıtıw quralı xızmetin atqaradı. Házirgi dáwirde, pán-
texnika tariyxı ásirinde tárbiyalıq áhmiyeti jáne de asıp barmaqta.
Gilt sózi: Estetika, tárbiya, qosıq, óner, muzka, tariyx, filosofiya, pedagogika, texnika.
МУЗЫКА И МОЛОДЕЖНАЯ ЭТИКА
Аннотация. Музыка на всех этапах истории общества служит средством духовного
воспитания людей и обогащения их культурного мира. В настоящее время, в век истории
науки и техники, его воспитательное значение еще больше возрастает.
Ключевое слово: Эстетика, воспитание, песня, искусство, музыка, история,
философия, педагогика, техника.
MUSIC AND YOUTH ETHICS
Abstract. Music at all stages of society's history serves as a means of spiritual education of
people and enrichment of their cultural world. At present, in the age of the history of science and
technology, its educational significance is increasing even more.
Key words: Esthetics, education, song, art, music, history, philosophy, pedagogy,
technology.
Estetikalıq tárbiyada qosıq óneri joqarı orındı iyeleydi. Qosıq óneri estetikalıq ózine tán
spestifikalıq túri bolıp, onda muzıka, nama, ses organikalıq tárizde birigedi.
Muzkanıń estetikalıq tárbiyadaǵı roli filosofiya, muzıkalıq hám pedagogikalıq ádebiyatlarda
jeterli dárejede tekserilgen hám analiz qılınǵan. Biraq shaxstı kamal taptırıwda qosıq óneriniń roli
ele ilimiy izertlenilmegen. Buǵan biziń pikirimizshe, qosıq óneriniń quramalı strukturası hám
adamlardıń emocional, ádep-ikramlıq dárejesine qarap, ańına kóp qırlı tásir kórsetw múmkin.
Biz bul iste usı jetispewshiliklerdi bahalı qúdiret toltırıwǵa, yaǵnıy qosıq óneriniń tárbiyalıq
aspektlerin anıqlaw hám onıń jańa insandı bárkamal áwladqa jetkeriwdegi rolin belgilewde háreket
qıldıq.
Adamlar tárbiyasında estetikalıq roli shubhasız úlken, bul hámmege málim.
Aprel, 2025-Yil
459
Muzıka jámiyet tariyxınıń barlıq basqıshlarında adamlardı ruwxıy tárbiyalawda hám
mádeniy dúnyasın bayıtıw quralı xızmetin atqaradı. Házirgi dáwirde, pán-texnika tariyxı ásirinde
tárbiyalıq áhmiyeti jáne de asıp barmaqta.
Birinshiden, texnika tariyxı, ómir ritminiń shıdamlılıǵı, xabar qurallarınıń kópligi adamlar
intelektin rawajlandırǵan halda, onıń emocional kólemin málim dárejede keńeytpekte.
Mámleketimizde shaxstı hár tárepleme, bárkamal áwlad etip qáliplestiriw ushın barlıq
sharalar iske salınbaqta. Bul wazıypanı sheshiwde muzıka zor roldi atqaradı.
Ekinshiden, házirgi dáwir sırt ellerdegi ultra muzıkasınıń geypara túrleri jaslardı ruwxıy
qalaqlıqqa tómenlikke, jaman illetlerge baslamaqta. Bunday kerek emes muzıkalardıń geybir bizge
de jetip kelgen.
Sol sebepli jaslarda tuwrı estetikalıq talǵamı, insannıń ruwxıy dúnyasın bayıtıwshı haqıyqıy
gózzal milliy muzıkaǵa bolǵan muxabbattı tárbiyalaw, jańa insan-bárkamal áwladtı kamal taptırıw
ushın gúres jámiyetimizdiń eń áhmiyetli ideologiyalıq hám pedogogikalıq wazıypası bolıp
esaplanadı.
Adamlar ańı ruwxıy álemine, muzıkanıń tásir kúshi júdá úlken.
Muzıka insan ushın ádep-ikramlıq gózzallıq hám qálbinde pákliktiń úlken orayı, negizi
bolıwı, hám kerisinshe qálbin pessimizm, egoizm hám ózin joqarı tutıw túsinigi menen záhárlewi
múmkin. Bul adamlardıń qanday muzıka tıńlap atırǵanlıǵı hám onıń haqıyqıy kórinisin durıs
bahalay alıwına baylanıslı.
Muzıka adamlardı zawıqlandırıwı da, sonday-aq kewlin tómenletiwi de múmkin. Hár-
qanday ápiwayı zat penen waqtı xoshlıq qılıw múmkin. Haqıyqıy muzıka moda tásirinde
bolmaydı. Ol insannıń ruwxıy dúnyasın bayıtıp baradı. Kewil ashar muzıka tez qartayatuǵın moda
nızamına boysınadı. Hátteki eń áwmetli kewil ashar estrada muzıkasınıń, qosıqlarınıń ómiri oǵada
az, ayırım waqıtları aylar hám hápteler menen ólshenedi. Kewil ashar muzıka tez házim boladı,
hám tez joq boladı.
Biraq waqtın xoshlaw, olardı buwıp qoymaw, olardıń ruwxıy dúnyasın urmalaw, ótmish hám
házirgi kúnniń ullı muzıkası menen bolatuǵın shadlıqtan olardı maxrum qılmaw kerek. Ullılardan
úyreniw lazım. Hámme waqıt, janr hám formadan basqa, joqarı talǵam talaplarına juwap beriwge
úyretiw zárúr. Usı waqıtta, estetikalıq tásir ózinde kórkemlikten tısqarı ideyallıqtı hám ádep
ikramlılıqtı birlestiriwdi ámelge asıradı.
Demek, muzıka úyreniw predmeti bolıp ǵana qalmay birinshi náwbette jas áwladtı
estetikalıq hám ádep-ikramlı etip tárbiyalaw quralı bolıp esaplanadı.
Aprel, 2025-Yil
460
Búgingi kúnde kóz aldımızda milliy mádeniyatımızdıń gúllep-jaynawı, óz-ara bayıwı, teńlik,
doslıq ǵamxorlıq, kewil yoshı tiykarında elimizde mádeniyattıń tezlik penen rawajlanıwı payda
bolmaqta.
Elimizdiń mádeniyatı, kórkem óner jolınıń úlken tariyxıy tájiriybesi sonı anıq kórsetedi,
bárkamal áwlad tárbiyasınıń izbe-iz ámelge asırılıwı, milliy mádeniyatlardıń gúllep-jasnawı,
olardıń bir-birine jaqınlasıwı, óz-ara baylanısıwı, ideyalıq birlikligi tereńlesiwin támiyinleydi.
Jas áwlad bárkamal áwlad sıpatında tárbiyalawda kórkem ónerdiń, sonıń ishinde muzıka
óneriniń roli biybaha. Pán-texnika jetilisken dáwirde ilimiy-texnika prostessi rawajlanıwı tábiyiy.
Bul dáwirge kelip muzıkanıń roli de asıp baradı.
Biziń dáwirimiz-ilimniń joqarı dárejege kóteriliwi dáwiri, olardıń júdá qániygelestirilgen
dáwiri. Tek kórkem ónerde ǵana tábiyiy hám sostiallıq pánlerdi, insannıń pútkil álemin tolıqtırǵan
halda házirgi zaman adamına álemdi pútinliginshe seziwdi kórsetiwi múmkin.
Muzıkanı hesh nárse menen almastırıp bolmaydı. Eger insaniyat óziniń saw-salamat bolıwın
qálese, táliminiń jámiyetlik bólimi-muzıka da buǵan kiredi hám olda úzliksiz ósiwi kerek. Bunı
túsindiriwdi ilim-pán úyrenip atırǵanlar da hám olarǵa muzıkadan bilim berip atırǵan da jaslarǵa
qayta-qayta uqtırmaǵı, túsindirmegi, bul iste pán hámde kórkem óner xızmetkerleri qoldı qolǵa
berip is alıp barıwı lazım.
Házirgi zaman adamı ushın xarakterli bolǵan nárse álemdi ilimiy pikirlew hám qılıw, onı
estetikalıq pikirlew hám seziw menen birigiwi shárt. Sebebi insan tek pándi ǵana ózlestirip óz
turmısınan muzıkanı shıǵarıp taslasa,-bul shaxstıń ruwxıy pásligi, tómenligine alıp keledi, onıń
bárkamallıǵı bolmaydı. Biziń jámiyetimiz aldında shaxstıń bárkamallıǵın saqlap qalıw menen
birge onı ósiriw hám muzıkanı túsiniw, tuwrı qabıl qılıw hám bahalay alıwdı tárbiyalaw wazıypası
turıptı.
Balalardı muzıkaǵa qızıqtırıwda, tartıwda qanday, qaysı maqsetti gózlew lazım/-oqıtıwdı
ma/, yaki tárbiyalawdı ma/. Muzıkanıń funkstiyası haqqındaǵı bul másele biziń mámlekemizde
sheshilgen.
Ulıwma muzıka táliminde muzıkanıń tárbiyalıq funkstiyası jetekshi roldi atqaradı. Orta
mekteplerde muzıka tárbiyasınıń bas wazıypası tek muzıka tálimi emes, bálki muzıka arqalı
oqıwshılardıń pútkil ruwxıy álemine, eń aldı menen olardıń ádebine qansha tásir qıla alıwına
baylanıslı. Muzıkanıń mine usı tárbiyalıq funkstiyası onıń keń estetikalıq tárbiyalaw quralınıń
bahasın asıradı.
Aprel, 2025-Yil
461
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Áleuov Ó. Muzıka hám estetikalıq tárbiya // Vestnik Karakalpakskogo otdeleniya AN
Resp. Uzb. 2005. 1-2.-9,3 p.l.
2.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
3.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
4.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
5.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
6.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон
Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали,«халқ ижодиёти» кафедраси в.
в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал. –
2021. – №. 5.
7.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
