2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
338
TOPONIMLARNING YASALISHI: LINGVISTIK VA MADANIY
KONNOTATSIYALAR
Feruzaxon Muxammatjonova Abdumalik qizi
Farg’ona davlat universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15276928
Annotatsiya. Ushbu maqolada toponimlarning yasalish usullari, ularning lingvistik
shakllanishi va madaniy-konnotativ xususiyatlari tahlil qilinadi. To‘ponimlarning tarkibiy
qismlari, ularning lug‘aviy va grammatik asoslari, shuningdek, tarixiy-ijtimoiy omillarning
toponimlar tizimiga ta’siri o‘rganiladi. Misollar orqali toponimlarning semantik tahlili beriladi
va ularning xalq tafakkuridagi o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar: toponim, yasalish, lingvistik tahlil, madaniy konnotatsiya, semantika, tarixiy-
lug‘aviy omillar
Abstract. This article analyzes the formation methods of toponyms, their linguistic
structure, and cultural connotations. It examines the components of toponyms, their lexical and
grammatical bases, as well as the influence of historical and social factors on the toponymic
system. Through examples, a semantic analysis of toponyms is provided, and their significance in
the worldview of the people is highlighted.
Keywords: toponym, formation, linguistic analysis, cultural connotation, semantics,
historical-lexical factors
Аннотация. В данной статье анализируются способы образования топонимов, их
лингвистическая структура и культурно-коннотативные особенности.
Рассматриваются составные части топонимов, их лексико-грамматическая
основа, а также влияние историко-социальных факторов на топонимическую систему. На
основе примеров проводится семантический анализ топонимов и освещается их роль в
народном мировоззрении.
Ключевые слова: Топоним, образование, лингвистический анализ, культурная
коннотация, семантика, историко-лексические факторы
Kirish
Toponimlar har bir xalqning tarixiy taraqqiyoti, madaniyati va til boyligini o‘zida aks
ettiruvchi muhim til birliklaridandir. Ular nafaqat geografik nomlar tizimini tashkil etadi, balki
xalq tafakkuri, an’analari va tarixiy xotirasining til orqali ifodasidir.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
339
Toponimlarning yasalishini o‘rganish orqali biz xalqning atrof-muhit bilan bog‘liq
tasavvurlari, til taraqqiyoti va madaniyatining shakllanish bosqichlari haqida muhim
ma’lumotlarga ega bo‘lamiz.
Metod
Maqolada struktur-lingvistik va kontekstual-tarixiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Tahlil
uchun o‘zbek toponimlari korpusidan namunalar tanlab olindi hamda ular tarkibiy, morfologik va
semantik jihatdan o‘rganildi.
Shu bilan birga, ayrim tarixiy yozma manbalar va xalq og‘zaki ijodi namunalari bilan
solishtirma tahlil o‘tkazildi.
Natija
Tahlillar natijasida toponimlarning quyidagi asosiy yasalish usullari aniqlandi:
1. Affiksal yasalish – ot yoki sifatga qo‘shimchalar orqali: Qiziltepa, Tog‘kon.
2. Kompozit yasalish – ikki va undan ortiq so‘zning qo‘shilishi orqali: Ko‘ksaroy, Bo‘zsuv.
3. Semantik motivatsiya asosida – mavjud so‘zlarning boshqa ma’no kasb etishi orqali:
Beshariq (besh + ariq).
4. Antroponim asosida yasalgan toponimlar – shaxs nomidan kelib chiqqan: Termiz,
Jizzax.
5. Xorijiy kelib chiqishga ega bo‘lgan toponimlar – tarixiy istilolar, savdo yo‘llari va
madaniy aloqalar natijasida kirib kelgan: Samarqand, Buxoro.
Muhokama
Toponimlar yasalishida tilning grammatik qonun-qoidalari bilan bir qatorda tarixiy,
madaniy va ijtimoiy omillar ham muhim o‘rin tutadi.
Masalan, ko‘plab toponimlar qadimgi turkiy va forsiy tillardan kirib kelgan bo‘lib, ular
orqali o‘zbek tilining rivojlanish bosqichlari va boshqa tillar bilan aloqasi aniqlanadi.
Bundan tashqari, toponimlar xalq tafakkurining ramziy ifodasi bo‘lib, ularni tahlil qilish
orqali xalqning dunyoqarashi va qadriyatlari haqida muhim xulosalar chiqarish mumkin.
Adabiyotlar
1.
Saparov, M. (2020). O‘zbek toponimikasining asosiy masalalari. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Qodirov, A. (2018). Toponimika va madaniyat. Samarqand: Zarafshon.
3.
Matkarimov, B. (2019). “Toponimlarning semantik xususiyatlari”. Filologiya masalalari,
2(14), 45–53.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
340
4.
Eronova, S. (2021). Geografik nomlar: til va tarix tutashuvi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi.
5.
Room, A. (1996). Placenames of the World. London: McFarland & Company.
