2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
348
NOGIRONLIGI BOR SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISHNING ZAMONAVIY
YONDASHUVLARI
Ahmadjonova Hidoyat
FarDU talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15277016
Annotatsiya. Mazkur maqolada nogironlar bilan ijtimoiy ish olib borishning zamonaviy
yondashuvlari tahlil qilingan. Unda nogironlarning ijtimoiy muhitga moslashuvi, reabilitatsiya
jarayonlari, ularning huquq va imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan ijtimoiy xizmatlar
faoliyati o‘rganiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy ishda qo‘llanilayotgan innovatsion metodlar,
xalqaro tajribalar va O‘zbekiston sharoitida ularning amaliy tatbiqi yoritilgan. Muallif
nogironlarga nisbatan inklyuziv yondashuvni kuchaytirish, ularni jamiyatga to‘liq qo‘shish
bo‘yicha taklif va tavsiyalarni ilgari suradi. Maqola ijtimoiy ish mutaxassislari, tadqiqotchilar va
ijtimoiy siyosat yurituvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kirish:
Zamonaviy jamiyatda nogironligi bo‘lgan shaxslar ijtimoiy tenglik va inklyuzivlik
tamoyillariga asoslangan holda qo‘llab-quvvatlanishi lozim bo‘lgan muhim ijtimoiy guruhlardan
biridir. Ularning to‘laqonli hayot kechirishi, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi va jamiyatda
faol ishtirok etishi ko‘p jihatdan ijtimoiy ish tizimining samaradorligiga bog‘liq. Shu sababli
nogironlar bilan olib boriladigan ijtimoiy ish faoliyatida zamonaviy yondashuvlarni joriy etish,
innovatsion metodlardan foydalanish va individual ehtiyojlarga mos xizmatlar ko‘rsatish dolzarb
masalaga aylanmoqda.
Asosiy qism:
Nogironlik, invalidlik — kasallik, shikastlanish, mayib-majruhlik, baxtsiz
hodisalar tufayli butunlay yoki maʼlum muddat mehnat qobiliyatini yoʻqotish. Jismoniy yoki aqliy
nuqsonlari borligi sababli ijtimoiy yordam va himoyaga muhtoj shaxs nogiron hisoblanadi.
Nogironligi bor shaxslar bilan ishlash bugungi kunda ijtimoiy ish sohasining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jamiyatda bunday insonlarga nisbatan hurmat, e’tibor va
g‘amxo‘rlikni kuchaytirish – nafaqat ijtimoiy siyosatning, balki diniy-axloqiy qadriyatlarning ham
ajralmas bir qismidir. Ayniqsa, islom dini nogironlikni Allohning sinovi deb baholab, bunday
insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatishni ulug‘ fazilat sifatida ko‘rsatadi.
Islom dini va nogironlik tushunchasi
Islomda har bir inson Allohning yaratgan mukarram mavjudoti sifatida qadrli hisoblanadi.
Qur’oni karimda insonning tashqi ko‘rinishi yoki jismoniy imkoniyatlari emas, balki uning taqvosi
va solih amallari asosiy mezon qilib olingan:
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
349
"Albatta, sizlarning Alloh huzuridagi eng yaxshilaringiz – eng taqvodorlaringizdir"
(Hujurot surasi, 13-oyat).
Bu oyat nogironligi bor insonlarni jamiyatda kamsitmasdan, aksincha, ularni qadrlash,
ularga yordam qo‘lini cho‘zish lozimligini anglatadi. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning
hayotiy misollarida ham nogironlarga nisbatan rahm-shafqat, g‘amxo‘rlik va hurmatning eng
yuksak namunalarini ko‘ramiz. Ibn Umm Maktum – ko‘zi ojiz sahobaning muazzinlik va hatto
muvaqqat (imom o‘rnini bosuvchi) vazifasini bajargani buning yaqqol isbotidir.
1
Zamonaviy ijtimoiy yondashuvlar
Hozirgi ijtimoiy ish amaliyotida nogironligi bor shaxslar bilan ishlashda bir qator
zamonaviy yondashuvlar shakllangan:
1. Inson huquqlariga asoslangan yondashuv – har bir nogiron insonning teng huquqli
fuqarolik maqomini tan olish va jamiyatga to‘liq integratsiya qilish.
2. Inklyuziv yondashuv – ta’lim, mehnat va ijtimoiy hayotda nogironlar uchun mos muhit
yaratish, ularni jamiyatga jalb etish.
3. Individga yo‘naltirilgan yondashuv – nogiron shaxsning ehtiyojlari, salohiyati va
imkoniyatlariga qarab individual rejalashtirilgan xizmat ko‘rsatish.
2
Bu yondashuvlar diniy tamoyillar bilan uyg‘unlashganda, nafaqat professionallik, balki
ma’naviy yuksaklik ham namoyon bo‘ladi. Nogironlarga bo‘lgan hurmat, sabr-toqat va xizmat
ko‘rsatish – musulmon insonning qalbidan joy olgan eng ulug‘ fazilatlardan biridir.
Nogironlik pensiyalari qonunchilikda belgilangan tartibda I va II guruh nogironligi bo‘lgan
shaxslar deb topilgan shaxslarga, shuningdek Chernobil AESdagi avariya tufayli mayib bo‘lish
yoki kasallik oqibatida III guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar deb topilgan shaxslarga tayinlanadi.
Nogironlik sabablari va guruhlari, shuningdek nogironlik boshlangan vaqt va
nogironlikning qancha muddatga belgilanishi Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari (TIEK)
tomonidan aniqlanadi.
Nogironlik pensiyasi TIEK tomonidan I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar deb
topilgan, sug‘urta qilingan xodimlarga:
mehnatda mayib bo‘lganligi yoki kasb kasalligiga chalinganligi tufayli — mehnat
faoliyatining muddatidan qat’i nazar;boshqa sabablar tufayli — muddati sug‘urta qilingan
xodimning nogironlik ro‘y bergan vaqtdagi yoshiga bog‘liq tegishli umumiy mehnat stajiga ega
bo‘lgan taqdirda tayinlanadi. Pensiya tayinlash haqida murojaat qilish;
1
Hadislar majmuasi. Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyatlari asosida. – Toshkent: Movarounnahr, 2017.
2
Xamidova N. “Nogironlar bilan ijtimoiy ish asoslari”. – Toshkent: Ijtimoiy fanlar nashriyoti, 2019.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
350
Pensiya tayinlash masalalari bo‘yicha yashash joyidagi Pensiya jamg‘armasining
bo‘limlariga:
ishlayotganlar tashkilot ma’muriyati orqali;
dehqon xo‘jaliklari a’zolari, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shug‘ullanuvchilar
ariza bilan murojaat qiladilar;
ishlamaydigan fuqarolar arizani mustaqil o‘zlari yashash joyidagi Pensiya jamg‘armasi
bo‘limiga beradilar.
Pensiya tayinlashda taqdim etiladigan hujjatlar
Nogironlik pensiyasini tayinlashni so‘rab murojaat qilgan shaxsning arizasiga quyidagi
hujjatlar ilova qilinishi kerak:
ish stajini, shu jumladan maxsus ish stajini tasdiqlaydigan hujjat;
ish haqi to‘g‘risidagi ma’lumotnoma.
Zarurat bo‘lgan hollarda boshqa hujjatlar ham talab etilishi mumkin.
Nogironlik pensiyasini tayinlash muddatlari
pensiya olish huquqi paydo bo‘lgan kundan boshlab 60 kungacha murojaat qilinsa – TMEK
tomonidan nogironlik belgilangan kundan boshlab; 60 kunlik murojaat qilish muddati o‘tkazib
yuborilgan xollarda murojaat qilingan kundan boshlab tayinlanadi.
Nogironlik pensiyalari TMEK tomonidan belgilangan butun nogironlik davri uchun
tayinlanadi.
60 yoshdan oshgan erkak va 55 yoshdan oshgan ayollarga nogironlik pensiyalari umrbod
tayinlanadi. Ana shu nogironlarni qayta tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish faqat ularning arizasiga binoan
amalga oshiriladi
Nogironlik pensiyasini olish huquqini beradigan ish staji
Mehnatda mayiblanganda yoki kasb kasalligiga uchraganda beriladigan nogironlik
pensiyalari ish stajidan qat’i nazar, tayinlanadi.
Xulosa:
Nogironligi bor shaxslar bilan ijtimoiy ishlash – bu nafaqat kasbiy, balki insoniy
va ma’naviy mas’uliyat hamdir. Zamonaviy yondashuvlar inson huquqlari, inklyuzivlik va
individga yo‘naltirilgan xizmat ko‘rsatishni nazarda tutgan bo‘lsa, islom dini bunday insonlarga
mehr-shafqat, hurmat va adolat bilan muomala qilishni buyuradi. Diniy va zamonaviy
yondashuvlarning uyg‘unligi nogironligi bor insonlarning hayot sifatini oshirishda, ularni
jamiyatga to‘liq qo‘shishda muhim o‘rin tutadi. Shu bois, ijtimoiy ishchilar o‘z faoliyatida nafaqat
professional yondashuvlarga, balki diniy-axloqiy qadriyatlarga ham tayansa, bu ish yanada
samarali, barakali va insoniy bo‘ladi.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
351
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hadislar majmuasi. Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyatlari asosida. – Toshkent:
Movarounnahr, 2017.
2.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
3.
Abdukarimov A. va boshqalar. “Ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti”. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2020.
4.
Xamidova N. “Nogironlar bilan ijtimoiy ish asoslari”. – Toshkent: Ijtimoiy fanlar
nashriyoti, 2019.
5.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). “World Report on Disability”. – 2011.
6.
www.ijtimoiyhimoja.uz – O‘zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza
qilish vazirligi rasmiy sayti.
7.
www.islom.uz – Islom dini asoslari va ma’naviy tarbiya bo‘yicha maqolalar.
