2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
416
ISLOMDA NISHONLANADIGAN BAYRAMLAR
To’ychimatova Dilrabo
FarDU talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15277331
Annotatsiya. Mazkur maqolada islom madaniyatida keng nishonlanadigan ikki asosiy
bayram — Ramazon va Qurbon hayitlarining tarixiy kelib chiqishi, diniy mazmuni, jamiyatdagi
ijtimoiy-ma’naviy roli va ularning islom sivilizatsiyasidagi o‘rni keng yoritilgan. Hayitlarning
paydo bo‘lish sabablari, ularni nishonlash an’analari, zamonaviy davrda tutgan o‘rni haqida tahlil
qilinadi.
Kalit so’zlar: Islom madaniyati, Ramazon hayiti, Qurbon hayiti, diniy bayram, madaniy
meros, ijtimoiy birlik, tarix, Qur’on, Farz, Sunnat, Iyd, Ikrom.
Kirish.
Islom madaniyati insoniyat tarixida chuqur ildiz otgan, o‘ziga xos axloqiy, diniy va
ijtimoiy qadriyatlari bilan ajralib turadigan boy sivilizatsiyalardan biridir. Bu madaniyat asrlar
davomida nafaqat dini e’tiqod va ibodatlar tizimini, balki kundalik hayot tarzini, insonlar o‘rtasidagi
munosabatlarni ham shakllantirib kelgan. Ayniqsa, islomda bayramlar muhim o‘rin egallab, ular
jamiyat hayotining ajralmas bir qismi sifatida qaraladi.
Mazkur maqolada islom madaniyatida keng nishonlanadigan ikki asosiy diniy bayram
Ramazon hayiti va Qurbon hayitining kelib chiqishi, diniy mazmuni, jamiyatdagi o‘rni va ijtimoiy-
ma’naviy ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, bu bayramlarning musulmonlar hayotidagi tarbiyaviy
va axloqiy funksiyalari, ularni nishonlash an’analari hamda zamonaviy davrdagi ahamiyati tahlil
qilinadi.
Islom madaniyati o‘zining boy tarixiy ildizlari, ruhiy poklikka asoslangan qadriyatlari,
yuksak axloqiy me’yorlari bilan ajralib turadi. Bu madaniyat nafaqat diniy e’tiqodlarni, balki
kundalik turmush tarzini, jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni ham belgilab beradi.
Xususan, Ramazon va Qurbon hayitlari musulmon dunyosida eng ulug‘ va umumxalq
darajasida keng nishonlanadigan diniy bayramlaridir. Ular nafaqat ibodat, balki jamiyatda mehr-
oqibat, birlik, saxovat, insoniylik balki jamiyatda mehr-oqibat va birdamlikni o‘stirishga xizmat
qiluvchi muqaddas kunlardan biri sanaladi.
“Hayit” so‘zi arab tilidan kirib kelgan so‘z bo‘lib, “iyd” – bayram, ma’nosini bildiradi.
Ramazon hayiti (Iyd as-sig‘ar, Iyd al-fitr) va Qurbon hayiti (Iyd al-kabir, Iyd al-adho).
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
417
Musulmon olamida hayit kunlari oy taqvimi asosida belgilanadi. Qurbon hayiti zulhijja
oyining o‘ninchi kuniga to‘g‘ri keladi.
1
Qurbonlik hijriy ikkinchi yilda vojib bo‘lgan bo‘lsa-da, lekin uning tarixi ancha uzoqlarga –
Ibrohim alayhissalom zamonlariga borib taqaladi va u zotdan bizga qolgan amallardan biridir.
Ibrohim alayhissalomga tushlarida: “Siz o‘z farzandingizni jonini bizga fido qiling” degan
amr bo‘ldi. Ibrohim alayhissalom bu hukmni Ismoil alayhissalomga bayon qildilar.
Ismoil alayhissalom esa “Ey otajon, sizga (tushingizda Parvardigor tomonidan) buyurilgan
ishni qilging. In shaa Alloh meni sabr qilguvchilardan topursiz” dedilar. “Ey Ibrohim! Siz o‘z
ishingizni qiling, men o‘z ishimni qilaman. Chunki sizga boshqa hukm, menga boshqa hukm
buyurilgan”, dedi.
2
Darhaqiqat pichoqqa “O‘tmas bo‘l” deb hukm bo‘lgan edi, u o‘tmas bo‘lgandi. Ibrohim
alayhissalomga esa “So‘ying” deb hukm bo‘lgan edi, ular so‘yishga kirishdilar. Shu paytda
g‘aybdan ovoz keldi: “Ey Ibrohim, darhaqiqat sen (ko‘rgan) tushingni rost-bajo qilding”. Ibrohim
alayhissalomning bu amallariga qurbonlik qilish masalasi tortib topdi. Alloh taolo uning bu amaliga
nihoyatda “ulkan amal” deb baho berdi. Chunki u zot o‘z taraflaridan qilinishi kerak bo‘lgan ishni
mukammal ado etgan edilar. Ular o‘g‘illarini so‘yishga yotqizib, uning bo‘yniga pichoq tortayotgan
vaqtlarida pichoqqa “so‘yma” deb amr bo‘lganini bilmagan va pichoq ham o‘z ishini qilmasligidan
bexabar edilar. Balki, “pichoqni tortaman va shu bilan qurbonlik ishi tamom bo‘ladi” deb o‘ylagan
edilar.
Bu qissa haqida Alloh shunday bayon qiladi:
“Albatta Biz chiroyli amal qilguvchilarni mana shunday mukofotlarmiz. Albatta bu (ya’ni
Ibrohimning o‘z o‘g‘lini qurbon qilishga buyurilishi) ochiq-ravshan imtihondir xolos. Biz
(Ismoilning) o‘rniga (Ibrohimga) katta bir (qo‘chqor) so‘yishni – qurbonlikni evaz qilib berdik
(ya’ni katta bir qo‘chqorni jannatdan tushirdik)”.
3
Payg‘ambar alayhissalom sahobai kiromlarga Islom ta’limotlaridan tushuntirish olib
boruvchi suhbatlaridan birida Qurbon bayrami haqida, uning musulmon ummati hayotida tutgan
o‘rni haqida so‘z yuritib quyidagilarni aytdilar: “Qurbonlik kunini iyd qilishga amr qilindim. Uni
Alloh bu ummat uchun qilgandir”, dedilar. Qurbon hayitining asosiy maqsadi — Allohga bo‘lgan
sadoqat va ishonganlarning o‘zaro mehr-oqibatini ko‘rsatishdir. Bu bayramda musulmonlar maxsus
taomlar tayyorlab, ularni oilalariga va ehtiyojmandlarga tarqatadilar.
1
. Imom G‘azzoliy. “Ihyo ulumiddin” – Diniy-ma’rifiy asar. – Qohira, XII asr. (ro‘za va axloqiy poklanish haqida
mulohazalar uchun)
2
Imom Muslim. “Sahih Muslim” – Hadislar to‘plami. (Hayit va ibodatlar bilan bog‘liq hadislar uchun)
3
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. “Islom aqidasi”, “Hadis va hayot” kitoblari. – Toshkent: Hilol nashriyoti,
2000-yillar.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
418
Ro’zа Islom dinining besh ruknidan biridir. Islom dinida ro’za Rasuli Akram sallollohu
alayhi vassallam Madinaga hijrat qilganlrining ikkinchi yili farz qilindi. Payg’ambarimiz
alayhissalom vafotlarigacha to’qqiz marotaba ramazon ro’zasini tutganlar. Ro’za Parvardigor
tomonidan har bir musulmonga farz qilingan.quroni karimda ro’za haqidagi oyatlarda shunnday
deyiladi: Ramazon oyi- unda odamlar hidoyat hamda hidoyatu furqondan iborat ochiq oydin
hujjatlar bo’lib Quron tushirilgandir. Bu haqida Ibn Umar roziyollohu anhudan rivoyat qilingan
hadisda Payg’ambarimiz sallollohu alayhi vasallam shunday deganlar. “Islom beshta narsa ustiga
qurilgandir: Allohdan o’zga iloh yo’qligi va Muhammad allohning elchisi ekanligiga guvohlik
berish, namozni qoim qilish zakod berish, Baytullohni haj qilish, ramazon ro’zasini tutish ”(Imom
Buhoriy va Imom Muslim rivoyati)
Demak nur ustiga nur bo’lishi uchun Islom shariatida ro’za aynan ramazon oyida Quron
nozil qilingan oyda tutilishi joriy qilingan. Zero Islom nuri aynan shu oydan boshlab yer yuzasiga
singigan.
4
Payg’ambarimiz sallollohu alayhi vasallam ro’za haqida shunday dedilar: odam bolasining
barcha amaliga (savob) ko’paytirib beriladi. Bir yaxshi amaliga o’n barobardan yetti yuz
barobarigacha savob bor. Alloh azza va jalla faqat ro’za unday emas uning mukofotini o’zim
beraman. Ahir bandam shaxvatini taomini men uchun tark qilyapti deb aytadi. "Ҳújjatul-ıslom
imom G’azzoliy o’ziga hos uslubda ro’zaning maqsadlariga ishora qilar ekan, shundai deıdi:”
Ro’zadan maqsad Alloh taoloning hulqlaridan bir hulq – behojatlik bilan hulqlanish, nafs
istaklaridan imkon qadar tiyilish orqali, pok farishtalarga iqtido qilishdir.
Ro’zadan ko’zlangan asosiy maqsadlardan birı musulmon shaxsda Alloddan qo’rqish hissini
uyg’otishdir. Unda Allohning roziligi uchun o’z hoxish-istaklariga qarshi kurasha olish malakasini
hosil qilishdir. Chanqab, ochiqib turgan insonning Alloh aytgan fursatgacha bir qultum suv yutmay
yurishi, hech kim ko’rmaydigan, hech kim sezmaydigan paıtda ham og’ziga bir luqma taom solmay
turishi o’sha insonning uni Alloh doimo kuzatib turganini his qilishidan bo’ladi. Bu his uni har
qanday holatda yaxshilik, savob ishlar qilishga, har qanday vaziyatda yomonlikdan, gunohlardan
tiyilishga olib keladi. Bir oy davomida o’zini ana shunday holda tutgan kishi yil bo’yi, balki bir
umri davomida ezgu hayot kechirishga qodir bo’ladi. Allohni rozi qilish uchun halol narsalardan
o’zini tiya olgan shaxs U zotting rizosi uchun harom narsalardan mutlaqo tiyilishga o’zida yetarli
kuch-qudrat va malakani hosil qiladi.
4
Qur’oni Karim. Tarjimasi va tafsiri. – Toshkent: Hilol nashriyoti, turli yillar.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
419
Ochlik ila kishilarni davolab nom chiqarayotgan kishilardan biriga: "Siz " «Allohni his etish,
ibodat qilishga ruju, qisqasi, taqvodorlik», deb javob berdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
“Ro’za qalqondir”, – deganlar.
5
Ha ro’za qalqondir- u o’z sohibini shahvat hujumlaridan to’sadi.
Ro’za qalqondir u o’z sohibini gunohlardan to’sadi.
Ro’za qalqondir, u o’z sohibinı unga zararli bo’lgan narsalardan to’sadı.
Ro’za qalqondir u o’z sohibini do’zah olovidan saqlaydi deganlar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shahvati g’alaba qilayotgan, ammo o’ylanishga imkon
topa olmayotgan kishilarga ro’za tutishni tavsiya qilganlar. Insonni ikki dunyo saodatiga
erishtiradigan fazilat va hususııatlarni uzlashtirish aynan ro’za bilan yuzaga chiqadi. Insonlarga ular
uchun zarur bólgan amalni farz qilganligi ham Parvardigorning o’z bandalariga mehribonligidandir.
Chunki inson o’zi uchun kerak bo’lgan har bir foydali narsani bilavermaydi. Bilgan taqdirda
ham, o’z ixtiyori bilan o’sha ishni bajarishi qiyin. Bu bayram Ramazon oyining tugashini bildiradi.
Ramazon — musulmonlar uchun o‘ta muqaddas oy bo‘lib, ramazon oyining oxirgi kunlarida
musulmonlar Ramazon hayitini nishonlashadi. Bu kun odatda ehtiyotkorlik bilan tayyorlanadi va
ularning markazida Ramazon oyida o‘tkazilgan ibodatlar, o‘zgarishlar va ezgulikka bo‘lgan
intilishlar ifodalanadi. Bayramda musulmonlar bir-biriga yaxshi tilaklar bildiradi, ko‘pincha bir-
birini tabriklab, yordamga muhtojlarga sadaqa berishadi. Ramazon hayitining boshlanishi odatda
uyushganlik va jamoa bilan boshlanadi. Hayit namozi barcha musulmonlar tomonidan o‘qiladi.
Ramazon hayiti bilan birga, musulmonlar o‘zlarining ehtiyojmand qishloqlaridagi yoki
shaharlardagi muhtojlarga ko‘mak berishadi. Bu nafaqat ma’naviy boylikni, balki ijtimoiy
birdamlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
6
Hayit kuni odamlar o‘z oilalarini, do‘stlarini va qo‘shnilarini tabriklab, o‘zaro mehr-oqibatni
oshirishadi. Bu kunning diniy mazmuni shundan iboratki, u musulmonlarning o‘zaro mehr-
oqibatda, birdamlikda yashashga bo‘lgan yuksak istagini ko‘rsatadi.
Xulosa.
Islom madaniyatida nishonlanadigan Ramazon hayiti va Qurbon hayiti musulmon
jamiyatlarida nafaqat diniy, balki ijtimoiy-ma’naviy jihatdan ham muhim o‘rin egallaydi. Ular
Allohga bo‘lgan sadoqatni, sabr-toqatni, mehr-oqibat va saxovatni targ‘ib etuvchi bayramlardir.
Ramazon hayiti ibodat, ro‘za, sabr va ruhiy poklanishning yakuni sifatida nishonlansa,
Qurbon hayiti Allohga bo‘lgan sadoqat va fidoyilikning ramzi sifatida qadrlanadi.
5
Islom ensiklopediyasi. – Toshkent: “Sharq” nashriyoti, turli yillar. (Ramazon va Qurbon hayitlari tarixi va mazmuni
haqida)
6
Imom Buxoriy. “Al-Jome’ as-Sahih” – Eng ishonchli hadislar to‘plami. (Qurbonlik va ro‘za haqidagi hadislar uchun).
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
420
Bu bayramlar islomiy qadriyatlarni mustahkamlabgina qolmay, insonlar orasida ijtimoiy
tenglik, o‘zaro yordam, birdamlik va mehr-oqibatni kuchaytiradi. Shuningdek, ular tarixiy, diniy va
ma’naviy meros sifatida musulmon ummatining birligi va hamjihatligiga xizmat qiluvchi muqaddas
kunlar hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qur’oni Karim. Tarjimasi va tafsiri. – Toshkent: Hilol nashriyoti, turli yillar.
2.
Imom G‘azzoliy. “Ihyo ulumiddin” – Diniy-ma’rifiy asar. – Qohira, XII asr. (ro‘za va
axloqiy poklanish haqida mulohazalar uchun)
3.
Imom Buxoriy. “Al-Jome’ as-Sahih” – Eng ishonchli hadislar to‘plami. (Qurbonlik va ro‘za
haqidagi hadislar uchun)
4.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. “Islom aqidasi”, “Hadis va hayot” kitoblari. –
Toshkent: Hilol nashriyoti, 2000-yillar.
5.
Islom ensiklopediyasi. – Toshkent: “Sharq” nashriyoti, turli yillar. (Ramazon va Qurbon
hayitlari tarixi va mazmuni haqida)
6.
Imom Muslim. “Sahih Muslim” – Hadislar to‘plami. (Hayit va ibodatlar bilan bog‘liq
hadislar uchun)
