1977
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
TARMOQNI TASHKIL QILISH QURILMALARI
Iskandarova Sayyora Nurmamatovna
Ilmiy rahbar.
O’ktamov Ilyosbek G’olib o’g’li
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Kiberxavfsizlik fakulteti 2-bosqich talabalasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15293818
Annotatsiya. Mazkur maqolada zamonaviy tarmoq texnologiyalarining asosiy jihatlari
yoritiladi. Tarmoq turlarining tavsifi, turli topologiyalar, tarmoq uskunalari va xavfsizlik
texnologiyalari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, SDN, 5G, IoT va bulutli tarmoq
kabi zamonaviy texnologiyalar muhokama qilinadi. Ushbu maqola tarmoq infratuzilmasini
tushunish va uni samarali tashkil etish bo‘yicha foydali ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so’zlar: zamonaviy tarmoq texnologiyalari, tarmoq uskunalari, xavfsizlik
texnologiyalari, bulutli tarmoq, zamonaviy texnologiyalar, axborot texnologiyalari.
NETWORKING DEVICES
Abstract. This article covers the main aspects of modern network technologies. It
provides detailed information about network types, various topologies, network equipment and
security technologies. It also discusses modern technologies such as SDN, 5G, IoT and cloud
networking. This article contains useful information on understanding network infrastructure
and its effective organization.
Keywords: modern network technologies, network equipment, security technologies,
cloud networking, modern technologies, information technologies.
СЕТЕВЫЕ УСТРОЙСТВА
Аннотация. В данной статье рассматриваются основные аспекты современных
сетевых технологий. Предоставляется подробная информация о типах сетей, различных
топологиях, сетевом оборудовании и технологиях безопасности. Также будут
обсуждаться современные технологии, такие как SDN, 5G, IoT и облачные сети. В этой
статье содержится полезная информация о понимании сетевой инфраструктуры и ее
эффективной организации.
Ключевые слова: современные сетевые технологии, сетевое оборудование,
технологии безопасности, облачная сеть, современные технологии, информационные
технологии.
Kirish.
Hozirgi kunda axborot texnologiyalari kundalik hayotimizning ajralmas qismiga
aylanib bormoqda. Kompyuter tarmoqlari esa ushbu texnologiyalarning asosi bo‘lib, turli
1978
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
sohalarda axborot almashinuvini ta’minlaydi. Korxonalar, davlat tashkilotlari va shaxsiy
foydalanuvchilar samarali ishlashlari uchun ishonchli va xavfsiz tarmoqlarga ehtiyoj sezadilar.
Tarmoq texnologiyalarini to‘g‘ri tashkil etish esa ma’lumotlarning tezkor almashinishi va
xavfsizligi uchun muhim hisoblanadi.
Zamonaviy tarmoq texnologiyalari turli shakllarda bo‘lib,
har birining o‘ziga xos afzalliklari va qo‘llanilish sohalari mavjud. Ushbu maqolada tarmoqni
tashkil etishning asosiy usullari, turli tarmoq topologiyalari, uskunalari hamda zamonaviy
xavfsizlik choralarini ko‘rib chiqamiz.
Asosiy qism
Switch nima?
Switch – bu lokal tarmoq (LAN) ichida qurilmalar o‘rtasida ma’lumot
almashinuvini ta’minlaydigan tarmoq uskunasi. U kelayotgan paketlarni MAC-manzil asosida
yo‘naltirib, ma’lumotlarni kerakli manzilga uzatadi.
Switchning tarmoq hosil qilishdagi o‘rni
Switch tarmoq infratuzilmasining asosiy elementlaridan biri bo‘lib, quyidagi vazifalarni
bajaradi:
Qurilmalar orasida ma’lumot uzatish jarayonini boshqaradi.
Ma’lumot paketlarini qabul qilib, faqat kerakli qurilmaga yuboradi.
Tarmoqdagi traffikni samarali boshqarib, uning tezligini oshiradi.
Tarmoq segmentlarini ajratib, har bir segmentning mustaqil ishlashini ta’minlaydi.
Switchning ahamiyati
Tarmoq samaradorligini oshiradi
– MAC-manzillar asosida ma’lumotlarni uzatgani
uchun tarmoq yuklanishini kamaytiradi va tezligini oshiradi.
1979
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
1.1-rasm. Switchning ishlash faoliyati
Xavfsizlikni yaxshilaydi
– Switch har bir portni alohida boshqargani uchun tarmoqni
ortiqcha yuklanish va hujumlardan himoya qiladi.
Masshtablash imkoniyati
– Tarmoqga qo‘shimcha qurilmalarni ulashni osonlashtiradi.
Broadcast trafigini kamaytiradi
– Ma’lumotni faqat kerakli qabul qiluvchiga yuborgani
uchun tarmoqning umumiy ishlash samaradorligi oshadi.
Switchning afzalliklari:
Yuqori tezlik
– Switchning tarmoq tezligi HUB yoki boshqa oddiy qurilmalarga
qaraganda ancha yuqori.
Intellektual yo‘naltirish
– Ma’lumotlarni MAC-manzil bo‘yicha uzatib, tarmoq
samaradorligini oshiradi.
Kolliziyalarni kamaytiradi
– Har bir qurilma o‘ziga xos kanal orqali ulanishi mumkin,
bu esa ma’lumot almashinuvini yanada ishonchli qiladi.
Qo‘shimcha funksiyalar
– VLAN, QoS (Quality of Service), port mirroring kabi
imkoniyatlar bilan tarmoq xavfsizligi va boshqaruvini yaxshilaydi.
Full-duplex rejimi
– Ma’lumotlar bir vaqtning o‘zida ham yuborilishi, ham qabul
qilinishi mumkin.
Switchning kamchiliklari
Narxi yuqori
– Oddiy HUB yoki router bilan solishtirganda, switchlar ancha qimmat
bo‘lishi mumkin.
Murakkab konfiguratsiya
– Xavfsizlik va samaradorlikni oshirish uchun switchni
to‘g‘ri sozlash talab qilinadi.
Broadcast storm xavfi
– Agar tarmoq noto‘g‘ri sozlansa yoki loop (halqa) hosil bo‘lsa,
tarmoq ishlamay qolishi mumkin.
Tarmoq hujumlariga nisbatan zaiflik
– MAC spoofing yoki VLAN hopping kabi
hujumlarga qarshi maxsus xavfsizlik choralari talab etiladi.
Switch turlari
Switchlar turli xil ehtiyojlar uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, quyidagilarga bo‘linadi:
Unmanaged switch
– Oddiy foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan, hech qanday
konfiguratsiya talab qilmaydigan switch.
Managed switch
– Qo‘shimcha xavfsizlik va boshqaruv imkoniyatlariga ega switch,
tarmoq administratorlari tomonidan boshqariladi.
Layer 2 switch
– Faqat MAC-manzillar asosida ishlaydi.
Layer 3 switch
– IP-manzillar bilan ham ishlay oladigan, yo‘naltiruvchi (router)
vazifasini ham bajara oladigan switch.
1980
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
PoE switch
– Tarmoq orqali qurilmalarga elektr quvvat yetkazib beradigan switch.
Switchlar tarmoqning muhim qismi bo‘lib, ularning to‘g‘ri ishlatilishi tarmoq
samaradorligi va xavfsizligini oshiradi. Ularning afzalliklari kamchiliklaridan ustun bo‘lib,
ayniqsa, korxona va katta tarmoqlarda ishlatish tavsiya etiladi. Agar switch to‘g‘ri sozlanmasa
yoki noto‘g‘ri model tanlansa, tarmoq ishlashi sustlashishi yoki xavfsizlik muammolari yuzaga
kelishi mumkin.
Switch – bu tarmoq qurilmalarini o‘zaro bog‘lash va ma’lumotlarni faqat kerakli
manzilga yo‘naltirish uchun ishlatiladigan tarmoq uskunasi. U
Layer 2
(ma’lumotlar bog‘lamasi
qatlami) darajasida ishlaydi va qurilmalarni
MAC-manzil
bo‘yicha bog‘laydi.
Ishlash prinsipi
:
Kompyuter switch orqali ma’lumot yuboradi.
Switch qabul qilingan paket ichidan manba va manzil MAC-manzillarni aniqlaydi.
Ushbu ma’lumotlarni
MAC jadvali
(CAM table) ichiga yozib qo‘yadi.
Ma’lumotlarni faqat kerakli qurilmaga yuboradi.
Bu jarayon
unicast
,
broadcast
va
multicast
kabi usullarda amalga oshiriladi:
Unicast
– Faqat bitta qurilmaga jo‘natish.
Broadcast
– Tarmoqdagi barcha qurilmalarga jo‘natish.
Multicast
– Ma’lum bir guruh qurilmalarga jo‘natish.
Switch turlari va ularning farqlari
Unmanaged switch:
🔹
Oddiy foydalanuvchilar uchun, hech qanday sozlash talab qilmaydi.
🔹
Odatda kichik ofis yoki uy sharoitida ishlatiladi.
🔹
Xavfsizlik va trafik boshqaruvi cheklangan.
Managed switch:
🔹
Sozlash, monitoring va xavfsizlik imkoniyatlariga ega.
🔹
Tarmoq administratorlari tomonidan boshqariladi.
🔹
VLAN, QoS, STP kabi ilg‘or funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Layer 2 switch:
🔹
Ma’lumotlarni faqat MAC-manzillar bo‘yicha yo‘naltiradi.
🔹
LAN
tarmoqlari uchun asosiy variant hisoblanadi.
Layer 3 switch:
🔹
IP-manzillar bilan ishlay oladi (routing vazifasini ham bajara oladi).
🔹
VLAN’lar orasidagi trafikni
yo‘naltirishga qodir.
1981
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
🔹
Yirik korporativ tarmoqlarda ishlatiladi.
PoE (Power over Ethernet) switch:
🔹
Qurilmalarga nafaqat internet, balki elektr quvvat ham yetkazib beradi.
🔹
IP kameralar, Access Point’lar va VoIP telefonlar
uchun juda qulay.
Ko‘pchilik switch va router farqini yaxshi tushunmaydi. Quyidagi jadval ularning asosiy
farqlarini ko‘rsatadi:
1.1-rasm. Switch va router farqlari keltirilgan jadval.
Switch
– ichki tarmoqni boshqarish uchun,
Router
– internet yoki boshqa tarmoqlarga
chiqish uchun ishlatiladi.
1.2-rasm. Switch va routerning farqlari
HUB nima?
HUB – bu eng oddiy tarmoq qurilmalaridan biri bo‘lib, u tarmoqqa ulangan
barcha qurilmalar o‘rtasida ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi. HUB
Layer 1
(Jismoniy
qatlam) darajasida ishlaydi va ma’lumotlarni tarmoqdagi barcha qurilmalarga bir vaqtning o‘zida
jo‘natadi.
Ishlash prinsipi:
1982
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
HUB bir qurilmadan ma’lumot oladi. Ushbu ma’lumotni
tarmoqdagi barcha portlarga
jo‘natadi (Broadcast).Faqat kerakli qurilma bu ma’lumotni qabul qiladi, qolgan qurilmalar esa
e’tiborsiz qoldiradi.Bu HUB’ning
switchdan farqini
ko‘rsatadi, chunki switch ma’lumotni faqat
kerakli qurilmaga jo‘natadi, HUB esa
hamma portlarga
uzatadi.
HUBning tarmoq hosil qilishdagi o‘rni:
HUB tarmoq qurilmalari o‘rtasida aloqa o‘rnatish uchun ishlatiladi.
Tarmoq qurilmalarini bog‘lash
– HUB orqali bir nechta kompyuter va qurilmalar
birlashtiriladi.
Ma’lumotlarni tarqatish
– HUB kelgan signallarni tarmoqdagi barcha qurilmalarga
jo‘natadi.
Oddiy tarmoq topologiyalarini yaratish
– HUB yordami bilan yulduz (Star) yoki
daraxt (Tree) topologiyalarini hosil qilish mumkin.
Tarmoqda HUB qachon ishlatiladi?
Kichik tarmoqlarda
– Murakkab boshqaruv talab qilinmaydigan holatlarda.
Sinov va tajriba uchun
– Oddiy test tarmoqlarini yaratishda.
Tarmoq monitoringi
– HUB barcha ma’lumotlarni uzatgani uchun tarmoq kuzatuv
qurilmalari uchun qulay bo‘lishi mumkin.
HUBning afzalliklari:
Arzon narx
– HUB switchga qaraganda ancha arzon.
Oddiy tuzilish
– Maxsus konfiguratsiya yoki sozlash talab qilmaydi.
Ko‘plab qurilmalarni ulash
– HUB bitta tarmoq ichida ko‘plab qurilmalarni bog‘lay
oladi.
Broadcast imkoniyati
– HUB barcha ma’lumotlarni tarmoqdagi barcha qurilmalarga
jo‘natgani uchun ba’zi hollarda tarmoq monitoringi uchun qulay bo‘lishi mumkin.
HUBning kamchiliklari:
Tarmoqning past samaradorligi
– HUB barcha ma’lumotlarni har bir portga yuborgani
uchun
tarmoqdagi yuklanish ortadi
va samaradorlik pasayadi.
Kolliziya muammosi
– Bir vaqtning o‘zida bir nechta qurilma ma’lumot yuborishga
harakat qilsa, signallar to‘qnashadi (collision). Bu esa
CSMA/CD
mexanizmi orqali hal qilinadi,
ammo tezlikni pasaytiradi.
Broadcast storm xavfi
– Tarmoqda juda ko‘p broadcast trafigi bo‘lsa, barcha qurilmalar
haddan tashqari yuklanib, tarmoq ishlamay qolishi mumkin.
Xavfsizlik zaifligi
– HUB ma’lumotlarni hamma portlarga yuborgani uchun,
foydalanuvchi tarmoqdagi boshqa qurilmalar ma’lumotlarini osongina eshitishi mumkin
(sniffing attack)
.
1983
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Yuqori kechikish (latency)
– Tarmoq hajmi kattalashgan sari HUB ishlashi
sekinlashadi, chunki har bir ma’lumot butun tarmoqqa tarqatiladi.
HUB turlari:
Passive HUB:
Elektr energiyasiga ehtiyoj sezmaydi.
Oddiy ma’lumotni tarqatish funktsiyasini bajaradi.
Signalni kuchaytirmaydi yoki o‘zgartirmaydi.
Active HUB:
Elektr ta’minoti talab qiladi.
Signalni kuchaytiradi va qayta ishlaydi.
Repeater (takrorlagich) sifatida ishlaydi.
Intelligent HUB:
Monitoring va diagnostika imkoniyatiga ega.
Tarmoq administratorlari uchun
SNMP
(Simple Network Management Protocol) orqali
boshqarilishi mumkin.
HUB va Switchning farqi:
1.2-rasm. HUB va Switchning farqlari keltirilgan jadval.
HUB
– oddiy tarmoqlar yoki test muhitlari uchun,
Switch
esa samaradorlik va xavfsizlik
talab qilinadigan real tarmoqlar uchun ishlatiladi.
HUB ishlatilishi mumkin bo‘lgan joylar:
Kichik tarmoqlar
– Juda oddiy va kichik hajmli tarmoqlarda HUB ishlatilishi mumkin.
Tarmoqni kuzatish
– HUB orqali tarmoq trafikini monitoring qilish mumkin, chunki
barcha paketlar barcha portlarga tarqatiladi.
Sinov muhitlari
– Tarmoqni modellashtirish va tajribalar o‘tkazish uchun.
Eski tarmoqlar
– Ba’zi eski tarmoq infrastrukturalarida HUB hali ham ishlatiladi, lekin
hozirda kamdan-kam hollarda uchraydi.
1984
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
HUB eng oddiy tarmoq qurilmasi bo‘lib, tarmoq qurilmalarini bog‘lash va ma’lumotlarni
tarqatish uchun ishlatiladi. Uning asosiy afzalligi
arzonligi va sodda tuzilishi
, lekin
kolliziya
muammosi, xavfsizlikning pastligi va samaradorlikning pastligi
sababli ko‘pchilik
tarmoqlarda switch bilan almashtirilgan.
Ethernet nima?
Ethernet – bu kompyuter tarmoqlarida qurilmalar o‘rtasida ma’lumot
almashinuvini ta’minlaydigan standart tarmoq texnologiyasi. U LAN (Local Area Network)
tarmoqlari uchun eng keng qo‘llaniladigan texnologiya hisoblanadi.
Asosiy xususiyatlari
:
IEEE 802.3 standarti asosida ishlaydi.
Ma’lumotlarni paketlar (frames) ko‘rinishida uzatadi.
MAC manzillar orqali qurilmalarni tanib oladi.
Tarmoq segmentatsiyasini ta’minlaydi.
CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection) yordamida
to‘qnashuvlarni boshqaradi.
Ethernet tarmoq hosil qilishda qanday rol o‘ynaydi?
Ethernet tarmoqni yaratish va ma’lumot uzatish uchun asosiy texnologiya bo‘lib,
quyidagi jihatlarda muhim ahamiyatga ega:
🔹
Tarmoqni bog‘lash – Ethernet kabeli yoki Wi-Fi orqali qurilmalarni bog‘laydi.
🔹
Ma’lumotlarni tez va ishonchli uzatish – Yuqori tezlik va kam kechikish bilan
ishlaydi.
🔹
Tarmoq segmentatsiyasi – Switchlar yordamida tarmoqni qismlarga ajratish imkonini
beradi.
🔹
Tarmoqni kengaytirish – Yangi qurilmalarni qo‘shish va mavjud tarmoqni
kattalashtirish oson.
🔹
Xavfsizlik – Switch va VLAN’lar yordamida tarmoqni himoya qilish imkoniyati
mavjud.
Ethernet qanday ishlaydi?
Ethernet Layer 2 (Data Link Layer) va qisman Layer 1 (Physical Layer) da ishlaydi. U
quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
Frame (paket) shakllantirish – Ma’lumotlar Ethernet frame sifatida yuboriladi.
MAC manzil bo‘yicha yo‘naltirish – Har bir qurilma o‘ziga xos MAC manzilga ega
bo‘lib, switch yoki routerlar orqali yo‘naltiriladi.
CSMA/CD mexanizmi – Tarmoqda to‘qnashuvlarni (collision) oldini olish uchun
ishlatiladi.
1985
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Full-duplex rejimi – Yangi Ethernet texnologiyalari ma’lumotni bir vaqtning o‘zida ham
qabul qilish, ham uzatish imkoniyatiga ega.
Ethernet texnologiyasi rivojlanishi bilan turli tezlik va imkoniyatlarga ega versiyalar
ishlab chiqildi:
1.3-rasm. Ethernet rivojlanish bosqichlari.
Hozirda ko‘pchilik tarmoqlarda
Gigabit Ethernet
(1 Gbps) yoki
10G Ethernet
ishlatilmoqda. Katta kompaniyalar va data-markazlarda esa
100G Ethernet
texnologiyasidan
foydalaniladi.
Ethernetning asosiy afzalliklaridan biri – uning
yuqori tezlik
va
barqarorlik
ta’minlay
olishidir. Hozirgi kunda Gigabit Ethernet (1 Gbps) va 10G Ethernet (10 Gbps) kabi
texnologiyalar mavjud bo‘lib, bu tarmoqlarning tez va ishonchli ishlashini ta’minlaydi. Ethernet
past kechikish (low latency)
bilan ajralib turadi, bu ayniqsa onlayn o‘yinlar, videoqo‘ng‘iroqlar
va real vaqtda ishlov berish tizimlari uchun juda muhim.
Bundan tashqari,
Ethernet xavfsizroq
hisoblanadi. Chunki u simli ulanish asosida
ishlaydi va xakerlar yoki boshqa tashqi tahdidlar tomonidan signallar osongina tutib olinmaydi.
Ethernet tarmog‘ini
QoS (Quality of Service)
,
VLAN
,
MAC Filtering
kabi
texnologiyalar bilan himoyalash va boshqarish mumkin.
Ethernetning yana bir muhim afzalligi –
kuchli infratuzilma
. Korporativ va sanoat
tarmoqlari Ethernetga asoslangan bo‘lib, u muammosiz ishlaydi va katta ma’lumot oqimlarini
qo‘llab-quvvatlaydi.
Ethernetning asosiy kamchiligi –
simli ulanish cheklovlari
. Har bir qurilma tarmoqqa
ulanib ishlashi uchun Ethernet kabeli orqali bog‘lanishi kerak. Bu esa
harakatlanish erkinligini
cheklaydi
, ayniqsa mobil qurilmalar uchun qulay emas.
Boshqa bir muammo –
Ethernet infratuzilmasining qimmatligi
. Katta korporativ
tarmoqlarda optik tolali kabellar, yuqori tezlikdagi switchlar va routerlar talab qilinadi, bu esa
katta xarajatlarni talab qilishi mumkin.
1986
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shuningdek,
kabellar va ulanish masofasi
ham cheklangan. Masalan, standart twisted-
pair Ethernet kabeli maksimal 100 metr masofada samarali ishlaydi. Uzoq masofalar uchun optik
tolali kabellardan foydalanish kerak bo‘ladi, bu esa qo‘shimcha xarajat talab qiladi.
Ethernet va Wi-Fi o‘rtasidagi asosiy farq –
simli va simsiz ulanish
o‘rtasidagi tanlovga
bog‘liq. Ethernet tarmog‘i
barqarorlik, yuqori tezlik va xavfsizlik
jihatdan afzal, lekin
moslashuvchanlik (harakatlanish erkinligi)
bo‘yicha Wi-Fi ustunlikka ega.
Ethernet
ishonchli va tezkor
bo‘lgani uchun
serverlar, ofis tarmoqlari, sanoat va
ma’lumot markazlarida keng qo‘llaniladi
. Wi-Fi esa
uy sharoitida, mobil qurilmalar va
ofislarda, harakatlanish muhim bo‘lgan joylarda qo‘llaniladi
.
Wi-Fi o‘z navbatida oson foydalanish va simsiz ulanish imkonini beradi. Biroq, u
signal
aralashuvi, xavfsizlik muammolari va kechikish
(ping) kabi kamchiliklarga ega. Shuning
uchun,
katta ma’lumot oqimi talab qilinadigan muhitlarda
Ethernet ancha afzalroq
hisoblanadi.
Ethernet tarmoqlarining asosiy xavfsizlik muammolaridan biri –
tarmoq hujumlariga
qarshi zaiflik
. Agar tarmoq yaxshi himoyalanmagan bo‘lsa,
MITM (Man-in-the-Middle)
hujumlari, sniffing, DDoS va ARP spoofing
kabi tahdidlar mavjud bo‘lishi mumkin.
Bu muammolarni hal qilish uchun quyidagi xavfsizlik choralarini qo‘llash muhim:
MAC Filtering
– faqat ruxsat etilgan qurilmalarning ulanishini ta’minlash.
VLAN segmentatsiyasi
– tarmoqni bo‘lish va ma’lumot oqimini nazorat qilish.
802.1X Authentication
– foydalanuvchilarning autentifikatsiyasini talab qilish.
Port Security
– tarmoqdagi noma’lum qurilmalarni bloklash.
QoS (Quality of Service)
– tarmoqda ustuvor ma’lumotlar oqimini nazorat qilish.
Shuningdek,
Ethernet kabellarining jismoniy xavfsizligi
ham muhim. Agar kimdir
kabelga ruxsatsiz ulanib, tarmoqga kirsa, bu ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki buzish imkoniyatini
oshiradi.
Ethernet bugungi kunda eng ishonchli, tezkor va xavfsiz tarmoq texnologiyalaridan biri
hisoblanadi. U korporativ tarmoqlar, data-markazlar, sanoat muhitlari va yuqori barqarorlik talab
qilinadigan joylarda ishlatiladi.
Ethernet Wi-Fi ga nisbatan yuqori tezlik va kam kechikish bilan ajralib turadi, lekin
kabellar va tarmoq infratuzilmasining qimmatligi uning asosiy kamchiligi hisoblanadi.
Agar mobil qurilmalar yoki harakatlanish erkinligi muhim bo‘lsa, Wi-Fi afzal, lekin agar
barqarorlik, xavfsizlik va yuqori tezlik talab qilinsa, Ethernet eng yaxshi tanlovdir.
Ethernet tarmog‘ining xavfsizligini oshirish uchun VLAN, MAC filtering, port security
va autentifikatsiya mexanizmlaridan foydalanish tavsiya etiladi.
1987
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shu sababli, Ethernet hozirgi zamon tarmoq texnologiyalarining asosi bo‘lib qolmoqda va
katta IT infratuzilmalari uchun muhim bo‘lib qolmoqda.
G texnologiyalari nima?
G texnologiyalari
mobil aloqa tarmoqlari avlodlari
bo‘lib,
ularning har biri oldingisiga nisbatan yaxshilangan tezlik, sifat va imkoniyatlarni taqdim etadi. G
texnologiyalari
1G, 2G, 3G, 4G va 5G
kabi bosqichlardan iborat. Har bir avlod yangi texnologik
yutuqlarni o‘z ichiga oladi va ma’lumot uzatish tezligini oshirish, tarmoq kechikishini
kamaytirish va mobil aloqa xizmatlarini takomillashtirishni maqsad qilgan.
G texnologiyalarining tarmoq hosil qilishdagi o‘rni:
G texnologiyalari
mobil va simsiz tarmoq infrastrukturasi
asosini tashkil etadi. Ular
global aloqa, internet xizmatlari, IoT qurilmalari va sanoat tarmoqlari uchun asosiy
bog‘lovchi vosita
hisoblanadi.
Quyidagi jihatlarda muhim o‘rin tutadi:
Mobil aloqa
– G texnologiyalari yordamida mobil qurilmalar o‘zaro va internet bilan
bog‘lanadi.
Ma’lumot uzatish
– Har bir avlod ma’lumot uzatish tezligini oshirib boradi.
IoT va sanoat ilovalari
– 5G texnologiyasi aqlli shaharlar, avtomatlashtirilgan sanoat
tizimlari va IoT qurilmalari uchun muhim.
Tarmoq infratuzilmasi
– Mobil operatorlar va kompaniyalar uchun simsiz tarmoqni
tashkil qilishning asosiy qismi.
Bulut xizmatlari va AI
– Yuqori tezlik va past kechikish sun’iy intellekt tizimlari va
bulut texnologiyalarining rivojlanishiga yordam beradi.
G texnologiyalarining avlodlari va xususiyatlari:
1G (Bir avlod, 1980-yillar)
Analog aloqa
tizimi bo‘lib, faqat ovozli qo‘ng‘iroqlarni amalga oshirish mumkin edi.
Tezlik
2.4 kbps
atrofida bo‘lib, internetga ulanmagan.
Sifat va xavfsizlik past bo‘lib, suhbatlar osongina tinglanishi mumkin edi.
2G (Ikkinchi avlod, 1990-yillar)
Raqamli (digital) aloqa
joriy qilindi.
SMS (Short Message Service) va MMS imkoniyatlari paydo bo‘ldi.
GPRS (56-114 kbps)
va EDGE texnologiyalari bilan
internetga kirish imkoniyati
yaratildi.
3G (Uchinchi avlod, 2000-yillar)
Mobil internet va videoqo‘ng‘iroqlarni qo‘llab-quvvatlash
boshlandi.
Tezlik 2 Mbps gacha
oshdi.
1988
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
HSPA+ (42 Mbps gacha)
imkoniyatlari bilan video streaming va tezkor internet
foydalanuvchilarga yetkazildi.
4G (To‘rtinchi avlod, 2010-yillar)
LTE (Long-Term Evolution)
texnologiyasi bilan yuqori tezlik va kam kechikish
ta’minlandi.
Yuklab olish tezligi 100 Mbps – 1 Gbps gacha
yetdi.
Bulut texnologiyalar, video konferensiyalar va HD striming rivojlandi.
5G (Beshinchi avlod, 2020-yillar)
Ultra-tezkor ma’lumot uzatish (10 Gbps gacha)
va
past kechikish (1 ms)
.
IoT (Internet of Things)
va aqlli shaharlar uchun asosiy tarmoq texnologiyasi.
Massive MIMO
va
Beamforming
texnologiyalari bilan tarmoq samaradorligi oshirilgan.
G texnologiyalarining afzalliklari:
Tezkor internet
– Avlodlar rivojlanishi bilan tarmoqlarning ma’lumot uzatish tezligi
ancha oshgan. 5G texnologiyasi 10 Gbps gacha tezlikni qo‘llab-quvvatlaydi.
Past kechikish
– Ayniqsa 5G texnologiyasida tarmoqning javob berish vaqti 1 ms gacha
kamaydi, bu real vaqt tizimlari (avtonom transport, AI) uchun juda muhim.
Yuqori sig‘im
– 5G ko‘plab qurilmalarni bitta tarmoqda samarali ulash imkonini beradi.
Bu, ayniqsa, aqlli shaharlar va IoT tizimlari uchun foydalidir.
Mobil foydalanish qulayligi
– G texnologiyalari Wi-Fi dan farqli ravishda katta
hududlarni qamrab oladi va global aloqani ta’minlaydi.
Bulut va AI xizmatlari bilan integratsiya
– 5G sun’iy intellekt, avtomatlashtirish va
bulut texnologiyalarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shmoqda.
G texnologiyalarining kamchiliklari:
Infra-tuzilma narxi yuqori
– 5G va yangi G texnologiyalarni joriy qilish uchun
operatorlar katta investitsiyalar talab qiladi.
Radiochastotalarga bog‘liqlik
– Yuqori chastotali 5G signallari devor va binolardan
yaxshi o‘tmaydi, shuning uchun ko‘proq minoralar kerak bo‘ladi.
Xavfsizlik tahdidlari
– G texnologiyalaridagi kiberxavfsizlik tahdidlari, jumladan,
sniffing, MITM hujumlari va maxfiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi ehtimoli yuqori.
Sog‘liq muammolari bo‘yicha xavotirlar
– 5G texnologiyalarining inson salomatligiga
ta’siri haqida turli qarashlar mavjud, lekin ilmiy jihatdan tasdiqlangan dalillar yo‘q.
G texnologiyalari simsiz tarmoqlar rivojlanishining asosiy yo‘nalishi bo‘lib, ular mobil
internet, IoT, sun’iy intellekt va bulut xizmatlari bilan chambarchas bog‘liq.
1G va 2G faqat ovozli aloqa va oddiy xabar almashish uchun ishlatilgan.
3G mobil internet va video qo‘ng‘iroqlarni rivojlantirdi.
1989
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
4G esa yuqori tezlikdagi internet va real vaqt ilovalari uchun asos yaratdi.
5G texnologiyasi esa ultra tezkor ma’lumot uzatish, past kechikish va IoT qurilmalarini
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatini taqdim etmoqda.
Kelajakda 6G texnologiyalari yanada rivojlanib, kvant tarmoqlar, sun’iy intellekt va
yuqori chastotali ultra-tezkor aloqalarni ta’minlashi kutilmoqda.
Xulosa
Kompyuter tarmoqlari zamonaviy axborot texnologiyalarining ajralmas qismi bo‘lib,
ularning to‘g‘ri tashkil etilishi tarmoq samaradorligi va xavfsizligini ta’minlaydi. Maqolada
switch, hub, Ethernet va G texnologiyalari kabi asosiy tarmoq komponentlari tahlil qilindi va
ularning afzallik hamda kamchiliklari ko‘rsatib o‘tildi.
Shuningdek, tarmoq infratuzilmasini yanada takomillashtirish uchun zamonaviy
texnologiyalar – SDN, 5G va IoT ning ahamiyati ko‘rib chiqildi. Tarmoq xavfsizligi muhim
masala bo‘lib, uni ta’minlash uchun VLAN, MAC Filtering va Port Security kabi
mexanizmlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Kelajakda kompyuter tarmoqlari yanada rivojlanib,
6G, sun’iy intellekt asosida
boshqariladigan tarmoqlar va kvant texnologiyalari
orqali yanada yuqori darajaga chiqishi
kutilmoqda. Shu sababli, tarmoq muhandislari va IT mutaxassislari zamonaviy texnologiyalarni
o‘rganib borishlari muhimdir.
REFERENCES
1.
Tanenbaum A.S.
"Computer Networks"
– 5th Edition, Pearson, 2010.
2.
Kurose J.F., Ross K.W.
"Computer Networking: A Top-Down Approach"
– 7th
Edition, Pearson, 2016.
3.
Stallings W.
"Data and Computer Communications"
– 10th Edition, Pearson, 2013.
4.
IEEE 802.3 Ethernet Standard –
5.
Cisco Networking Academy.
"Introduction to Networks"
, 2021.
6.
7.
SDN va IoT bo‘yicha ilmiy maqolalar –
ACM Digital Library, IEEE Xplore
