1869
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
TIBBIYOTDA LOTIN TILINING TARIXIY VA ZAMONAVIY TAHLILI
Maxmurova Mavjuda Xalimovna
Osiyo xalqaro universiteti o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15292312
Annotatsiya. Ushbu maqolada lotin tillaridan foydalanish ko'rib chiqiladi. O'rta asrlarda
lotin tili Evropadagi barcha o'qimishli odamlar uchun aloqa vositasi bo'lgan. Lotin tili tibbiyot
va biologiyada xalqaro til bo'lib qoldi. Fanning ko'plab sohalarida, birinchi navbatda zoologiya
va botanikada terminologiya lotin tiliga asoslangan.
Kalit so'zlar: fonetika, artikulyatsiya, transkripsiya, lotin, atama, biologiya, meditsina,
zoologiya, botanika, farmatsevtika, klinika.
HISTORICAL AND MODERN ANALYSIS OF THE LATIN LANGUAGE IN
MEDICINE
Abstract. This article discusses the use of the original and late Latin. In the Middle Ages,
Latin was a means of communication for all educated people in Europe. Latin continued to be an
international language in medicine and biology. In many fields of science, primarily zoology and
botany, terminology is based on Latin.
Keywords: phonetics, articulation, transcription, Latin, term, biology, medicine, doctor,
language, zoology, botany, pharmacy, clinic.
ИСТОРИЧЕСКИЙ И СОВРЕМЕННЫЙ АНАЛИЗ ЛАТИНСКОГО ЯЗЫКА В
МЕДИЦИНЕ
Аннотация. В этой статье рассматривается использование латинских языков. В
Средние века латынь была средством общения для всех образованных людей Европы.
Латынь стала международным языком в медицине и биологии. Во многих областях
науки, прежде всего в зоологии и ботанике, терминология основана на латинском языке.
Ключевые слова: фонетика, артикуляция, транскрипция, латынь, термин,
биология, медицина, зоология, ботаника, фармация, клиника.
Kirish
Lotin tili – insoniyat tarixidagi eng ta’sirli tillardan biri bo‘lib, qadimgi Rim imperiyasi
davrida shakllanib, asrlar davomida G‘arb dunyosi ilm-fani, adabiyoti, falsafasi va diniy
hayotining ajralmas qismiga aylangan. Rim imperiyasining kuchli davlat tuzilmasi va ma’muriy
tizimi tufayli lotin tili nafaqat siyosiy va huquqiy sohalarda, balki ta’lim va fan yo‘nalishlarida
ham asosiy vosita bo‘lib xizmat qilgan.
Xususan, tibbiyot sohasida lotin tilining o‘rni beqiyosdir. Tibbiyotning ilk yozma
manbalari, masalan, Gippokrat, Galen, Avitsenna kabi mutafakkirlar asarlari keyinchalik lotin
1870
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
tiliga tarjima qilingan va yuzlab yillar davomida Evropa universitetlarida asosiy o‘quv manba
sifatida foydalanilgan. Tibbiyot fani rivojlangan sari yagona terminologik maydon zarurati paydo
bo‘ldi. Ana shunday sharoitda lotin tili o‘zining izchil grammatikasi va barqaror tuzilishi bilan
ilmiy fikrni aniq ifodalash vositasiga aylandi.
Asosiy qism
Lotin tili dastlab Rim imperiyasida davlat va ma’muriy til sifatida shakllangan. Imperiya
kengaygan sari lotin tili Yevropaning ko‘plab hududlarida tarqaldi va o‘rta asrlarda ilm-fan, din
va ta’limning universal tili sifatida qabul qilindi. IX asrdan boshlab, lotin tili kundalik hayotda
o‘z o‘rnini mahalliy roman tillariga – italyan, fransuz, ispan va boshqalarga bo‘shatib berdi.
Biroq yozma shakldagi ilmiy nutqda u yetakchi til bo‘lib qolaverdi. Universitetlarning
paydo bo‘lishi bilan lotin tili ilmiy risolalar, dissertatsiyalar va ma’ruzalarning asosiy tili sifatida
mustahkamlandi. O‘rta asr va Uyg‘onish davri olimlari – Leonardo da Vinchi, Nyuton,
Kopernik, Dekart va boshqa ko‘plab mutafakkirlar o‘z ilmiy asarlarini aynan lotin tilida
yozganlar.
Tibbiyot terminologiyasi uch asosiy yo‘nalishga bo‘linadi va ularning har birida lotin
tilining izchil qo‘llanilishi kuzatiladi:
Anatomik terminologiya – inson tanasining qismlarini ifodalovchi atamalar:
Corpus
–
tana,
Caput
– bosh,
Hepar
– jigar,
Pulmo
– o‘pka,
Os
– suyak,
Articulatio
– bo‘g‘im,
Cervix
-
Bo’yin,
Thorax
-Ko’krak qafasi,
Abdomen
-qorin ,
Renis
-buyrak,
Cor
-yurak,
Vena-
Tomir(vena),
Arteria
-arteriya,
Muskulus
-Mushak,
Os
-suyak,
Sanquis
-qon,
Nervus
-asab,
Cutis
-teri,
Oculus
-
ko’z,
Auris
-quloq,
Nasus
-burun,
Lingua
-til,
Dens
-tish,
Manus-
qo’l,
Pes
-oyoq va boshqalar.
Klinik terminologiya – kasalliklar, ularning belgilari va davolash usullari:
Inflammatio
–
yallig‘lanish,
Infectio
– yuqumli kasallik,
Diagnosis
– tashxis,
Therapia
– davolash,
Prognosis
–
kasallik oqibati,
Anemia
– kamqonlik,
Dermatitis
– teri yallig‘lanishi,
Hypertonia
– yuqori qon
bosimi,
Hypotensia
– past bosim.
Farmatsevtik terminologiya – dori vositalari va ularning shakllari:
Tabuletta
– tabletka,
Solutio
– eritma,
Unguentum
– surtma,
Injectio
– in’ektsiya,
Capsula
– kapsula,
Decoctum
–
qaynatma.
Ushbu atamalar har xil davlatlardan bo‘lgan shifokorlar, farmatsevtlar va olimlar uchun
yagona terminologik asosni yaratadi. Bu esa tibbiyotda aniq va universal muloqotga zamin
yaratadi. Biologiya fanida ham lotin tili fundamental ahamiyatga ega. Binominal nomenklatura
(ikki nomli atama tizimi) orqali butun dunyodagi organizmlar lotin tilida nomlanadi:
•
Homo sapiens
– inson,
•
Malus domestica
– olma daraxti,
•
Cuculus canorus
– kakku,
1871
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
•
Culex
– pashsha,
•
Canis lupus
– bo‘ri,
•
Felis catus
– mushuk.
Bu tizim Karl Linney tomonidan joriy etilgan bo‘lib, u ilmiy atamalarni aniq va
tushunarli ifodalashda lotin tilining barqarorlik xususiyatidan foydalangan.
Zamonaviy tibbiyotda lotin tilining dolzarbligi.
Hozirgi davrda lotin tili og‘zaki
nutqda ishlatilmasa-da, u ilmiy tadqiqotlar, darsliklar, dissertatsiyalar, xalqaro konferensiyalar va
akademik nashrlarda faol qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, huquq, ilohiyot, farmatsevtika va tibbiyotda
bu til hali ham faol "ilmiy vosita" sifatida xizmat qiladi. Vatikan davlatida, xususan Rim-katolik
cherkovida lotin tili rasmiy til hisoblanadi.
Tibbiyot sohasi terminlarining 80 foizidan ko‘prog‘i lotin va qadimgi yunon tillariga
borib taqaladi. Shu sababli tibbiy ta’limda talabalar uchun lotin tilini o‘rganish nafaqat tarixiy
zarurat, balki kasbiy savodxonlikning ajralmas qismidir.
Bundan tashqari, kundalik tilimizda ham lotincha ildizga ega bo‘lgan atamalar keng
uchraydi:
vaksina, doktor, advokat, deputat, sertifikat, akademik, generatsiya, valyuta
kabi.
Hatto davlat hujjatlari e’lon qilinadigan Lex.uz kabi rasmiy portallarda ham ushbu
atamalarga tez-tez duch kelamiz.
Xulosa
Lotin tilining tibbiyotdagi roli tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, hozirgi zamon tibbiyotining
rivojlanishida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. U ilmiy muloqot, ta’lim, tashxis va davolash
jarayonlarida aniqlik, izchillik va an’anaviylikni ta’minlovchi universal til hisoblanadi.
Tibbiy terminologiyaning asosiy qismini tashkil qiluvchi lotincha atamalar butun dunyo
tibbiyot mutaxassislari uchun yagona tushunchalar maydonini shakllantiradi. Bu esa ilmiy
tadqiqotlar samaradorligini oshirish, kasbiy aloqalarni soddalashtirish va malakali shifokorlar
yetishtirishda muhim omil sanaladi.
Shu sababli, lotin tilini chuqur o‘rganish, uni tibbiyot amaliyotida faol qo‘llash kasbiy
yetuklikning ajralmas sharti sifatida qadrlanishi lozim.
REFERENCES
1.
Абдуллаев, И.Ш.
Латин тили ва тиббий терминология
. – Тошкент: Тиббиёт
нашриёти, 2020.
2.
Qodirova, M.
Tibbiyotda lotin tilining tutgan o‘rni
. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
3.
Савельева, И.А.
Латинский язык и основы медицинской терминологии
. – Москва:
ГЭОТАР-Медиа, 2018.
1872
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
4.
Dirckx, J.H.
The Language of Medicine: Latin and Greek Roots of Medical Terms
. –
Philadelphia: Saunders, 2017.
5.
Кузнецова, Т.А.
История латинского языка
. – Москва: Наука, 2015.
6.
Mavlonova, U. K., & Maxmurovna, M. K. (2020). The introduction of irony in english and
uzbek terature.
International Engineering Journal For Research & Development
,
5
(3), 4-4.
7.
Абдуллаева, Л. С., Самадова, С. А., & Махмурова, М. (2014). Современные методы
преподавания иностранных языков. Коммуникативный метод.
Наука. Мысль:
электронный периодический журнал
, (6), 73-76.
8.
Khamdamovna, M. U., & Khalimovna, M. M. (2020). ANALYSIS OF SITUATIONAL
IRONY IN LITERATURE.
Academy
, (11 (62)), 26-27.
9.
Mavlonova, U. K., Makhmurova, M. K., & Kodirov, T. D. (2020, June). Description of art
media in literature. In LXIV International Correspondence Scientific and Practical
Conference “European Research: Innovation in science, education and technology» June
(pp. 5-9).
10.
Halimovna, M. M. (2020). The importance of a foreign language in higher
education.
Вопросы науки и образования
, (8 (92)), 15-19.
11.
Halimovna,
M.
M. (2020).
LINGUISTIC
BASIS
OF TEACHING
ORAL
COMMUNICATION OF STUDENTS IN GERMAN LANGUAGE LESSONS.
BRIDGE
TO SCIENCE: RESEARCH WORKS
, 65.
12.
Tashpulatovna, B. V., Halimovna, M. M., & Tashpulatovich, B. M. (2021, November).
Chet Tili O ‘Pgatishda O ‘Yin-Mashqlarning Roli. In
" ONLINE-CONFERENCES"
PLATFORM
(pp. 139-144).
13.
Halimovna, M. M. (2020). MODERN APPROACHES TO LEARNING A SECOND
LANGUAGE.
Scientific reports of Bukhara State University
,
4
(1), 182-185.
14.
Khalimovna, M. M. (2021). The Role of Hadiths in Education and Upbringing.
CENTRAL
ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE
,
2
(10).
15.
Halimovna, M. M. (2021). The Role of Features of Linguocountrylearning in Teaching
English.
Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture
,
2
(10), 64-68.
16.
MAKHMUROVA, M. K. (2021, March). GRAMMATICAL CATEGORIES IN
GERMAN AND UZBEK. In
E-Conference Globe
(pp. 118-123).
17.
Махмурова,
М.
Х.
(2021).
METAFORALAR
NUTQ
SHAKLI
SIFATIDA.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА
,
4
(1-1).
18.
A'zamovna, A. R., Halimovna, M. M., & Bakhtiyorovna, N. M. (2019). The matter of
equivalence in English and Uzbek proverbs.
Test Engineering and Management
,
81
(11-
12), 1632-1637.
1873
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
19.
Makhmurova, M. H. (2024). Applications of the Latin Language in Speech.
American
Journal of Alternative Education
,
1
(8), 59-63.
20.
Махмурова, М. Х. (2024). Теоретикo-Литературное Развитие Учащихся При
Изучении Басен.
Miasto Przyszłości
,
54
, 1032-1035.
21.
Maxmurova, M. (2021). ЎҚУВЧИ БИЛИШ ФАОЛИЯТИНИ ФАОЛЛАШТИРИШДА
ИЖОДИЙ ГРАФИК МАСАЛАЛАРНИ Auto CAD ДАСТУРИ АСОСИДА
ЕЧИШ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
3
(3).
22.
BABAYEVA, V. T., MAKHMUROVA, M. H., & NAZAROVA, G. K. (2021, March).
Studying language as the second language learners. In
E-Conference Globe
(pp. 89-94).
23.
Xalimovna, M. M. (2024). NEW PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES FOR STUDYING
LATIN LANGUAGE IN MEDICAL UNIVERSITIES.
Modern education and
development
,
16
(10), 260-270.
24.
Halimovna, M. M., & Ulugbekovna, A. M. (2024). LOTIN TILIDA BO’G’INGA
AJRATISH VA URG’U QO’YISH.
Modern education and development
,
16
(10), 281-291.
25.
Махмурова, М. Х. (2024). ПРОБЛЕМЫ ЛАТИНСКОГО ПРОИЗНОШЕНИИ В
АЗИАТСКИХ СТРАНАХ.
Modern education and development
,
16
(10), 271-280.
26.
Махмурова, М. Х. (2024). ПРИМЕНЕНИЯ ЛАТИНСКОГО ЯЗЫКА В РЕЧИ.
Modern
education and development
,
16
(10), 292-301.
27.
Махмурова, М. Х. (2024). ВАЖНАЯ КЛАССИФИКАЦИЯ В МЕДИЦИНСКОЙ
ТЕРМИНОЛОГИИ.
IMRAS
,
7
(12), 111-118.
28.
Ахмедова, М. У. (2024). СРАВНЕНИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ДВУХ ИЗВЕСТНЫХ
БАСНОПИСЦЕВ
КРЫЛОВА
И
ГУЛХАНИ.
Modern
education
and
development
,
16
(13), 11-18.
29.
Halimovna, M. M. (2025). Scientific and Theoretical Foundations of Developing Lexical
Competence in Latin.
Spanish Journal of Innovation and Integrity
,
39
, 141-146.
30.
Maxmurova, M. (2025). LATIN LANGUAGE LEARNING METHODS AND THEIR
EFFECTIVENESS.
Modern Science and Research
,
4
(3), 725-733.
31.
Халимова, Ю. С. (2021). MORPHOFUNCTIONAL ASPECTS OF THE HUMAN
BODY IN THE ABUSE OF ENERGY DRINKS.
Новый день в медицине
,
5
(37), 208-
210.
32.
Халимова, Ю. С. (2022). МОРФОФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ
ЯИЧНИКОВ
КРЫС
ПРИ
ВОЗДЕЙСТВИИ
КОФЕИН
СОДЕРЖАЩИХ
НАПИТОК.
Gospodarka i Innowacje.
,
23
, 368-374.
1874
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
33.
Salokhiddinovna, X. Y. (2023). INFLUENCE OF EXTERNAL FACTORS ON THE
MALE REPRODUCTIVE SYSTEM.
EUROPEAN JOURNAL OF MODERN MEDICINE
AND PRACTICE
,
3
(10), 6-13.
34.
Халимова, Ю. С., & Шокиров, Б. С. (2022). МОРФОФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ
ООБЕННОСТИ
ВНУТРЕННИХ
ОРГАНОВ
ПРИ
ХРОНИЧЕСКОМ
АЛКОГОЛИЗМЕ.
Scientific progress
,
3
(2), 782-789.
35.
Halimova, Y. S. (2023). Morphological Aspects of Rat Ovaries When Exposed to Caffeine
Containing Drink.
BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE, RESEARCH AND
DEVELOPMENT
,
2
(6), 294-300.
36.
Halimova, Y. S., Shokirov, B. S., & Khasanova, D. A. (2023). Reproduction and Viability
of Female Rat Offspring When Exposed To Ethanol.
Procedia of Engineering and Medical
Sciences
, 32-35.
37.
Salokhiddinovna, H. Y. (2023). Morphological Features of the Human Body in Energy
Drink
Abuse.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
3
(5), 51-53.
38.
Халимова, Ю. С., & Шокиров, Б. С. (2022). СОВРЕМЕННЫЕ ДАННЫЕ О МОРФО-
ФУНКЦИОНАЛЬНЫХ АСПЕКТОВ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО ОРГАНИЗМА ПРИ
ЗЛОУПОТРЕБЛЕНИЕ
ЭНЕРГЕТИЧЕСКИМИ
НАПИТКАМИ.
PEDAGOGS
jurnali
,
4
(1), 154-161.
39.
Halimova, Y. S. (2023). Morphofunctional Aspects of Internal Organs in Chronic
Alcoholism.
AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY JURNALI
,
2
(5), 83-87.
40.
Shokirov, B. S. (2021). Halimova Yu. S. Antibiotic-induced rat gut microbiota dysbiosis
and salmonella resistance Society and innovations.
41.
Халимова, Ю. С., & Шокиров, Б. С. (2021). Репродуктивность и жизнеспособность
потомства самок крыс при различной длительности воздействия этанола.
In
Актуальные вопросы современной медицинской науки и здравоохранения:
Материалы VI Международной научно-практической конференции молодых учёных
и студентов, посвященной году науки и технологий,(Екатеринбург, 8-9 апреля
2021): в 3-х т.
. Федеральное государственное бюджетное образовательное
учреждение высшего образования «Уральский государственный медицинский
университет» Министерства здравоохранения Российской Федерации.
42.
Khalimova, Y. S. BS Shokirov Morphological changes of internal organs in chronic
alcoholism.
Middle European scientific bulletin
, 12-2021.
1875
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
43.
Шокиров, Б. С., & Халимова, Ю. С. (2022). ДИСБИОЗ ВЫЗВАННЫЙ
АНИБИОТИКАМИ КИШЕЧНОЙ МИКРОБИОТЫ КРЫС И УСТОЙЧИВОСТЬ К
САЛМОНЕЛЛАМ.
Scientific progress
,
3
(2), 766-772.
