2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
475
BOLALARGA NISBATAN ZO’RAVONLIK TURLARI VA UNING AHAMIYATI
Mirzamahmudova Shohruzabonu Mirzohid qizi
FarDU talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287113
Annotatsiya. Ushbu maqolada bolalarga nisbatan sodir etiladigan zo‘ravonlik holatlari,
ularning asosiy turlari hamda har bir turining bolalar hayotiga ta’siri yoritiladi. Maqolada
jismoniy, ruhiy, jinsiy va iqtisodiy zo‘ravonlik shakllari tahlil qilinib, ularning farzandlarning
psixologik va ijtimoiy rivojlanishidagi xavfli oqibatlari ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, bolalarga
nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish va uni bartaraf etish yo‘llari ham muhokama qilinadi. Mazkur
mavzuni o‘rganish orqali bolalarning huquqlarini himoya qilish, ularning sog‘lom va xavfsiz
muhitda voyaga yetishiga ko‘maklashish muhimligi asoslab beriladi.
Kalit so’zlar: Bola, zo’ravonlik, jinsiy zo’ravonlik, jismoniy zo’ravonlik, kamsitilish,
qartovsizlik.
Kirish.
Bolalar – jamiyatning eng nozik, e’tiborga muhtoj va himoyaga muhtoj qatlamidir.
Afsuski, zamonaviy jamiyatda ular turli shakldagi zo‘ravonliklarga duch kelmoqda. Bu
holatlar nafaqat jismoniy jarohatlar, balki chuqur psixologik travmalar, o‘ziga ishonchsizlik va
kelajakda salbiy ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik —
ularning huquqlari buzilishi, sha’ni va qadr-qimmatining toptalishi demakdir. Mazkur maqolada
zo‘ravonlikning asosiy turlari — jismoniy, ruhiy, jinsiy va iqtisodiy shakllari tahlil qilinadi hamda
bu holatlarning bolalar hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, bunday
holatlarni aniqlash va oldini olish masalalariga ham alohida e’tibor qaratiladi.
Asosiy qism.
Zo‘ravonlik – bu bolaning hayotiga, sog‘lig‘iga, ruhiy holatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadigan har qanday harakat yoki befarqlikdir. Bolalarga nisbatan zoʻravonlik yoki
shafqatsizlik bu bola yoki bolalar guruhiga ota-ona yoki tarbiyachi tomonidan jismoniy, jinsiy
va/yoki ruhiy zoʻravonlik qilinishi yoki, umuman, beparvolikdir. Bolalarga nisbatan zoʻravonlik
ota-ona yoki tarbiyachining bolaga haqiqiy yoki potensial zarar yetkazishiga olib keladigan har
qanday xatti-harakat yoki harakatsizlikni oʻz ichiga olishi mumkin va bu holat odatda bolaning
uyida yoki bola vaqt oʻtkazadigan tashkilotlar, maktablar yoki jamoalar joylarida sodir boʻladi.
1
Zo'ravonlik, shu jumladan bolalarga nisbatan, ko'plab dinlarda, masalan, Islom, Xristianlik
va Yahudiylikda qoralangan.
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Bolalarga_nisbatan_zo%CA%BBravonlik
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
476
Bu dinlar mehr-muhabbat, hurmat va yaxshilikni targ'ib qiladi. Islomda bolalar himoya
qilinishi, Xristianlikda esa bolalar bilan do'stona munosabatda bo'lish kerakligi ta'kidlanadi. Barcha
dinlarda zo'ravonlik salbiy hisoblanadi.
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti bolalarga nisbatan yomon zoʻravonlik holatlarini to’rt
guruhga ajratdi: jismoniy zoʻravonlik; jinsiy zoʻravonlik; hissiy (yoki psixologik) zoʻravonlik; va
eʼtiborsizlik.
1 Bolalarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlik - bu bola tana a’zolariga ataylab tan jarohati
yetkazish yoki og‘riq berish orqali amalga oshiriladigan harakatlardir. Bunga quyidagilar kiradi:
Urish, tepish, turtish, kaltaklash yoki boshqa buyumlar bilan urish, qo‘l bilan yoki boshqa usullar
bilan chimchilash, mushtlash, bolani issiq, sovuq, yoki boshqa zararli sharoitlarda qasddan ushlab
turish, tanaga zarar yetkazadigan tarzda jazolash kabilarni o’z ichiga oladi. Bunday zo‘ravonlik
bolada nafaqat jismoniy, balki ruhiy salomatlikka ham jiddiy zarar yetkazadi. Bu bolaning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini kamaytiradi, xavotir, qo‘rquv, tushkunlikka olib keladi, va uzoq muddatli
psixologik travmalarga sabab bo‘lishi mumkin.
2. Bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik — bu bolaga roziligi yoki tushunishi bo‘lmagan
holda, jinsiy aloqalar yoki jinsiy harakatlarni amalga oshirishdir. Bunday zo‘ravonlikning quyidagi
shakllari mavjud: Jinsiy aloqada bo‘lish, jinsiy zo‘ravonlikka undash, jinsiy harakatlar bilan tahdid
qilish yoki qo‘rqitish kabilarni o’z ichiga oladi. Bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik nafaqat
jismoniy, balki ruhiy salomatlikka ham jiddiy zarar yetkazadi. Bu bola uchun ruhiy travmalar,
ishonchni yo‘qotish, xavotir, tushkunlik, psixologik muammolar va boshqa salbiy oqibatlarga olib
keladi.
3. Bolalarga nisbatan hissiy yoki psixologik zo‘ravonlik — bu bolaning ruhiy va emotsional
holatiga zarar yetkazuvchi, uning o‘zini past baholashiga, xavotir va stressga olib keladigan
harakatlar yoki muhit. Bu turdagi zo‘ravonlik jismoniy zarardan ko‘ra ko‘proq ko‘rinmas bo‘lishi
mumkin, lekin uning oqibatlari ham shunchalik chuqur va uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Hissiy
zo‘ravonlikning turli shakllari mavjud, ular: Doimiy kamsitish va masxara qilish, ruhiy bosim
o‘tkazish kabilarni o’z ichiga oladi.
4. Eʼtiborsizlik ya’ni bolaning qarovsizligi — ota-onaning yoki bola uchun mas’ul boʻlgan
boshqa shaxsning bolaning sogʻligʻi, xavfsizligi yoki farovonligiga zarar yetkazishi mumkin
boʻlgan darajada oziq-ovqat, kiyim-kechak, turar joy, tibbiy yordam bilan taʼminlamasligi, nazorat
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
477
qilmasligi. Eʼtiborsizlik, shuningdek, bola bilan bir muhitda turgan odamlarning eʼtiborsizligi va
bolaning omon qolishi uchun tegishli va yetarli chora-tadbirlarni qoʻllamasligidir.
2
Beparvo qoldirilgan bolalar jismoniy va psixosotsial rivojlanishda kechikishlarni boshdan
kechirishi mumkin. Eʼtiborsizlik qurboni boʻlgan bolalar hayotining dastlabki bosqichlarida zarur
boʻlgan bogʻliqlik hissiga toʻyinmaganligi sababli hayotlar davomida ham ishqiy yoki doʻstlik kabi
munosabatlarni shakllantirish va davom ettirishda bir qancha qiyinchiliklarga duch kelishlari
mumkin. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik nafaqat jismoniy va ruhiy zarar yetkazish, balki ularning
kelajakdagi ijtimoiy va psixologik salomatligiga ham uzoq muddatli ta’sir qiladi. Zo‘ravonlik turli
shakllarda mavjud bo‘lib, har biri bolalarning hayotini buzishi va ularni xavf ostiga qo‘yishi
mumkin. Shu sababli, bolalar huquqlarini himoya qilish, zo‘ravonlikni oldini olish va ularning
farovonligini ta'minlash uchun samarali qonuniy, psixologik va ijtimoiy choralar zarur. Jamiyatning
barcha qatlamlari, shu jumladan davlat va oila, bolalar uchun xavfsiz va sog‘lom muhit yaratish
borasida mas'uliyatni o‘z zimmasiga olishlari kerak. Faqat shu tarzda bolalarga nisbatan
zo‘ravonlikni kamaytirish va ularni baxtli kelajakka yo‘naltirish mumkin bo‘ladi.
Xulosa.
Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning turli shakllari, jumladan jismoniy, ruhiy, jinsiy
va e'tiborsizlik, ularning psixologik va fizikal rivojlanishiga uzoq muddatli salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu turdagi zo‘ravonlik bolalarning ta'lim olish imkoniyatlarini, ijtimoiy moslashuvini, va
umumiy farovonligini jiddiy tarzda cheklaydi. Shuningdek, bolalar o‘z huquqlarini himoya qilishda
yordam beradigan tizimli va kompleks yondashuvlarga muhtojdir. Jamiyat, oila va davlat tomonidan
amalga oshiriladigan qonuniy chora-tadbirlar, tarbiyaviy va ma’rifiy ishlanmalar bolalarga nisbatan
zo‘ravonlikning oldini olishda katta ahamiyatga ega. Har bir bola xavfsiz va sog‘lom muhitda
o‘sishi uchun ijtimoiy me’yorlar va qadriyatlar yangilanib borishi lozim. Zo‘ravonlikning oldini
olish uchun huquqiy, ma'naviy va pedagogik yondashuvlarning uyg‘unligi bolalar huquqlarini
ta’minlashning asosiy omilidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
L. Kim, D. Isayeva, S.X. Tadjiyeva, D.G. Sobirova – Bolalar va oilalar bilan ijtimoiy ish
amaliyoti kursi boyicha xrestomatiya, Toshkent 2012.
2.
X. Vohidov – Din va jamiyat. Oila mustahkamligi yo`lida, Toshkent Islom Universiteti
nashriyoti 2021.
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Bolalarga_nisbatan_zo%CA%BBravonlik.
2
L. Kim, D. Isayeva, S.X. Tadjiyeva, D.G. Sobirova – Bolalar va oilalar bilan ijtimoiy ish amaliyoti kursi boyicha
xrestomatiya, Toshkent 2012.
