ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1482
FOLKLOR ATAMASI HÁM FOLKLOR TERMININIŃ PÁNGE KIRITILIW TARIYXÍ
Seytmuratova Aygul Uktamovna
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Folklor hám etnografiya” tálim jónelisi 1-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287780
Annotaciya. Bul maqalada folkor sóziniń qollanılıwı hám folklore termininiń pánge
kiritiliwi, folklore atamasınıń tariyxı hámde onı ilimge alıp kirgen birinshi alım arxeologi
haqqında sóz etiledi.
Gilt sózi: Folklor, pán, termin, ádebiyat, xalıq, avtor, sociallıq topar, is-háreket,
dástúrleri, máselen, ráwiyatlar, mifler, ápsanalar, naqıllar, qosıqlar, anekdotlar.
ТЕРМИН ФОЛЬКЛОР И ИСТОРИЯ ЕГО ВВЕДЕНИЯ В НАУКУ
Аннотация. В данной статье рассматривается использование слова фольклор и
введение термина фольклор в науку, история термина фольклор и первый ученый-
археолог, внесший его в науку.
Ключевое слово: Фольклор, наука, термин, литература, народ, автор, социальная
группа, поведение, традиции, например, предания, мифы, легенды, пословицы, песни,
анекдоты.
THE TERM OF FOLKLORE AND THE HISTORY OF ITS INTRODUCTION INTO
SCIENCE
Abstract. This article discusses the use of the word folklore and the introduction of the
term folklore to science, the history of the term folklore, and the first archaeologist scholar to
introduce it to science.
Key words: Folklore, science, term, literature, people, author, social group, behavior,
traditions, for example, legends, myths, legends, proverbs, songs, anecdotes.
Folklor (inglisshe folk – “xalıq”, lore – “bilim”, “danalıq”) - xalıq dóretiwshiligin
anlatıwshı termin. Ol belgili bir topar xalıqlar, mádeniyat yamasa submádeniyat ushın ulıwma
bolgan mádeniyat kompleksi bolip tabıladı [1]. Oǵan xalıq awızeki dóretiwshiligi dástúrleri,
máselen, ráwiyatlar, mifler, ápsanalar, naqıllar, qosıqlar, anekdotlar hám basqalar kiredi.
Termindi pánge 1846-jılı inglis arxeologi Uilyam Toms kirgizgen. 1880-1990-jıllarda
“folklore” ataması kóplegen mámleketlerde, sonıń ishinde, Rossiyada da qollanıla basladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1483
Folklordı akademiyalıq úyreniw folklortanıw dep ataladı hám ol bakalavriat, magistratura
hám doktorlıq dárejelerinde úyreniliwi múmkin [4].
Ózbekstanda dáslep, “awızeki ádebiyat”, “awız ádebiyatı” atamaları qollanılǵan.
“Folklor” ataması 30-jıllardıń ortalarınan qollanıla baslagan. 1939-jılı Hodi Zariftiń “Ózbek
folklorı” xrestomatiyası basıp shıǵarılǵannan soń, bul termin ózbek folkloristliginde bekkem orın
iyeledi.
“Folklor” sózi “folk” hám “lore” sózleriniń birikpesi bolıp, 1846-jılı anglichan Uilyam
Toms tárepinen islep shıǵılǵan [5]. Ol bul atamanı házirgi “ǵalabalıq eski zatlar” yamasa
“ǵalabalıq ádebiyat” atamalarınıń ornın basıwshı atama sıpatında qollanǵan. Sózdiń ekinshi
yarımı “lore” áyyemgi inglis tilinen lār - kórsetpe sózinen kelip shiqqan. Bul belgili bir topardıń
kóbinese awızdan-awızǵa ótip júretuǵın bilimleri hám dástúrleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı [6][7].
“Folk” túsinigi waqit ótiwi menen ózgerip bargan. Toms bul atamanı dáslep jaratqanda,
“folk” sózi tek awılda jasawshı, tiykarınan kámbaǵal hám sawatsız diyqanlarǵa qarata
qollanılǵan. “Folk” tıń zamanagóy anıqlaması bolsa ózine tán dástúrler arqalı ulıwma ózligin
kórsetiwshi, eki yamasa onnan artıq adamnan ibarat, ulıwma ózgesheliklerge iye sociallıq topar.
“Folk” - bul beyimlesiwshi túsinik bolıp, ol Amerika folklorındaǵı sıyaqlı pútkil bir milletke
yamasa bir shańaraq mánisinde de qollanılıwı múmkin [8].
“Folklor” túsiniginiń keńeytilgen sociallıq anıqlaması “folklor úlgileri” dep qaralatuǵın
materiyallarǵa, yaǵnıy folklorǵa keńirek názer taslawdı qollap-quwatlaydı. Bul termin endi
adamlardıń sózler menen jaratatuģın zatları (awızeki dóretiwshilik), qolları menen jasaytuģın
buyımları (materiallıq dóretiwshilik) hám is-háreketleri arqalı júzege keltiretuģın úrp-ádetlerin
(dástúrlik dóretiwshilik) de óz ishine aladı [9]. Folklor endi tek eski yamasa gónergen nárseler
menen sheklenip qalmaydı. Ol xalıq dóretiwshiligi úlgileri rásmiy túrde, ádette anonim túrde
hám bárqulla áwladtan-áwladqa ótip kelmekte. Folklor toparları individualistlik emes, al
jámáátlik tiykarda dúzilgen bolıp, óz dástúrlerin jámáát ishinde rawajlandıradı. “Jańa toparlar
payda bolıwı menen jańa folklor da jaratıladı... máselen, syorferler, motociklshiler, kompyuter
programmistleri hám basqalar”. [10] Avtorı belgili bolǵan hár qanday ayrıqsha shıǵarma avtorlıq
huqıqı menen qorǵalatuǵın joqarı mádeniyattan ayırmashılıǵı folklor ulıwma sociallıq topar
ishindegi ulıwma ózgesheliktiń kórinisi bolıp tabıladı [11].
Folklor artefaktların anıqlaǵan professional folklortanıwshılar bul isenimler, úrp-ádetler
hám buyımlardıń topar ushın “áhmiyetin” túsiniwge umtıladı [12], sebebi bul mádeniy birlikler
topar ishinde belgili áhmietke iye bolmaǵanda bul dástúrler dawam ettirilmes edi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1484
Biraq, bul máni waqıt ótiwi menen ózgeriwi hám ózgeshe túrde qáliplesiwi múmkin.
Mısalı, 21-ásirdiń Xellouin bayramı Orta ásirlerdegi Xellouin átirapınday emes, hátte
óziniń tariyxıy bayramnan ǵárezsiz bolǵan qala ápsanaları toplamın payda etken. Ortodoks
yahudiyliktiń tazalaniw máresimleri dáslep suw az bolgan aymaqlarda jámiyet salamatlıǵı ushin
paydalı edi, biraq házirgi kúnde bul úrp-ádetler ayırım adamlar ushin tek ortodoks yahudiy
ekenligin anlatadı. Salıstırıw ushın, topar ishinde de ótkeriletuǵın tis juwıw sıyaqlı ápiwayı
háreket ámeliy gigiena hám salamatlıq máselesi bolıp qalmaqta hám topardıń basqalardan
ajıralıp turıwın belgileytuǵın dástúr dárejesinde tán alınbay atır[13]. Dástúr dáslep este
saqlanatuǵın is-háreket boladı. Ol óziniń ámeliy maqsetin joǵaltqannan keyin, eger hárekettiń
dáslepki ámeliyliginen tısqarı mánisi bolmasa, onı keyingi áwladlarǵa úyretiwge hesh qanday
sebep qalmaydı. Mine usı mánis folklortanıw, yaǵnıy xalıq awızeki dóretiwshiligin úyreniw
pániniń tiykarın quraydı [14].
Sociallıq pánlerdiń teoriyalıq jaqtan jetilisip barıwı menen folklor hár qanday sociallıq
topardıń tábiyiy túrde júzege keletuǵın hám zárúr quramlıq bólegi ekenligi belgili boldı[15].
Folklor eski yamasa áyyemgi bolıwı shárt emes, ol dóretiliwde hám áwladtan-áwladqa
ótiwde dawam etpekte. Sonday-aq, ol hár qanday toparda “biz” hám “olar”dı parıqlaw ushın
qollanıladı.
XIX ásirde negizgi “folklor” ataması menen atalgan sociallıq topar tiykarınan awıl xalqı,
sawatsız hám kámbagal adamlardan ibarat edi. Olar qala xalqınan parıqlı túrde, awıllarda
jasawshı diyqanlardan ibarat bolgan. Tek ǵana ásirdiń aqırlarına kelip, qala proletariatı
(marksistlik teoriya tásirinde) awıl kámbaǵalları menen birge xalıq túsinigi astında
birlestirildi[16].
Xalıq (folk) tariyxın folklordıń óz aldına kishi toparı sıpatında qaraw ushın tiykar
jaratılǵan bolıp, bul ideya Richard Dorson sıyaqlı folklortanıwshılar tárepinen itibarǵa alınǵan.
Bul izertlew tarawı Amerika folklor jámiyetiniń Tariyx hám folklor bólimi
qáwenderligindegi hám de folklordıń tariyx penen baylanısları, sonday-aq, folklortanıw tariyxı
menen baylanıslı bolǵan “The Folklore Historian” jıllıq jurnalında usınılǵan[17].
REFERENCES
1.
Schlinkert, Jana C. Lebendige folkloristische Ausdrucksweisen traditioneller
Gemeinschaften. Rechtliche Behandlungsmöglichkeiten auf internationaler Ebene (=
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1485
Schriften zum transnationalen Wirtschaftsrecht) (de). Berlin, Germany: BWV–Berliner
Wissenschaftsverlag, 2007. ISBN 978-3-8305-1278-3.
2.
Dundes, Alan. The Study of Folklore. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall,
1965. ISBN 978-0-13-858944-8.
3.
Schlinkert, Jana C. Lebendige folkloristische Ausdrucksweisen
traditioneller
Gemeinschaften. Rechtliche Behandlungsmöglichkeiten auf internationaler Ebene (=
Schriften zum transnationalen Wirtschaftsrecht) (de). Berlin, Germany: BWV–Berliner
Wissenschaftsverlag, 2007. ISBN 978-3-8305-1278-3.
4.
“Folklornıe programmı v SSHA i Kanade.” Center for Folklore Studies. Ohio State
University. 8-noyabr 2018-jılda arxivlengen. Qaraldi: 21-avgust 2020-yil.
5.
“William John Thoms.” The Folklore Society. 15-iyul 2020-yilda asl nusxadan
arxivlandi. Qaraldi: 15-iyul 2020-yil.
6.
“lore - Definition of lore in English.” Oxford Dictionaries. 27-mart 2019-jılda
arxivlengen. Qaraldi: 8-oktabr 2017-yil.
7.
Schlinkert, Jana C.. Lebendige folkloristische Ausdrucksweisen traditioneller
Gemeinschaften. Rechtliche Behandlungsmöglichkeiten auf internationaler Ebene (=
Schriften zum transnationalen Wirtschaftsrecht) (de). Berlin, Germany: BWV–Berliner
Wissenschaftsverlag, 2007. ISBN 978-3-8305-1278-3.
8.
Dundes 1969, str. 13, footnote 34.
9.
Wilson, William A.
The Marrow of Human Experience: Essays on Folklore
. Logan,
Utah: Utah State University Press, 2006. ISBN 978-0-87421-653-0. Qaraldi: 2016-yil 19-
dekabr.
10.
Dundes, Alan. Interpreting Folklore. Bloomington and Indianapolis, Indiana: Indiana
University Press, 1980. ISBN 978-0-253-14307-5.
11.
Bauman, 1971.
12.
Dundes, 1971.
13.
Dundes, Alan. Interpreting Folklore. Bloomington and Indianapolis, Indiana: Indiana
University Press, 1980. ISBN 978-0-253-14307-5.
14.
Schreiter, Robert J. Constructing Local Theologies, 30th Anniversary, Orbis Books,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1486
15.
Sims, Martha; Stephens, Martine. Living Folklore: Introduction to the Study of People
and their Traditions. Logan, Utah: Utah State University Press, 2005. ISBN 978-0-87421-
16.
Dundes, Alan. Interpreting Folklore. Bloomington and Indianapolis, Indiana: Indiana
University Press. ISBN 978-0-253-14307-5.
17.
“The Folklore Historian.” American Folklore Society. 8-oktabr 2020-yilda asl nusxadan
arxivlandi. Qaraldi: 30-sentyabr 2020-yil.
