ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1495
8-MART TUSHUNCHASINING KELIB CHIQISH TARIXI VA UNING “8-MART
TIJORATLASHUVI” O’RTASIDAGI BOG’LIQLIKLAR
Kalanova M.B.
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti “Marketing” kafedrasi dotsent v.b.
Yeshmuratova G.Z.
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Logistika-324 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287817
Annotatsiya. Ushbu maqolada 8-mart “Xalqaro xotin-qizlar” kunining kelib chiqishi,
ijtimoiy va siyosiy mohiyati, 8-mart bayramining ayollar huquqlari uchun kurashishdagi o‘rni
ko’rib chiqilgan. Shu bilan birgalikda, maqolada tarixiy faktlar, diniy qarashlar va madaniy
nuqtai nazarlar asosida 8-martning mohiyati tanqidiy yondashuvi, ayollarning huquqlarini
himoya qilishning ijtimoiy va siyosiy roli hamda islom olami va boshqa madaniyatlarda 8-
martga bo‘lgan munosabat ko‘rib chiqilgan. Zamonaviy sharoitda “8-mart tijoratlashuvi” ilgari
surilgan bo’lib, yoshlar va ziyolilar o‘rtasidagi taffovutlari tahlil qilinib, O‘zbekiston
sharoitidagi 8-martni qabul qilish o‘rtasidagi farqlar solishtirilib, yangi qarashlar yuzaga
kelishi asoslanilgan.
Kalit so‘z: 8-mart, ayollar huquqlari, gender tengligi, tarixiy tahlil, ijtimoiy
munosabatlar, diniy qarashlar, bayramning mohiyati, 8-martning tijoratlashuvi, 8-martning
jamiyatdagi o‘rni.
THE HISTORY OF THE ORIGIN OF THE CONCEPT OF MARCH 8 AND ITS
RELATIONSHIPS BETWEEN "COMMERCIALIZATION OF MARCH 8"
Abstract. This article examines the origin, social and political essence of the
"International Women's" Day on March 8, the role of the March 8 holiday in the struggle for
women's rights. At the same time, the article examines the critical approach to the essence of
March 8, based on historical facts, religious views and cultural perspectives, the social and
political role of protecting women's rights, and the attitude to March 8 in the Islamic world and
other cultures. In modern conditions, the "commercialization of March 8" is put forward, the
differences between youth and intellectuals are analyzed, the differences in the perception of
March 8 in the conditions of Uzbekistan are compared, and the emergence of new views is
justified.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1496
Keywords: March 8, women's rights, gender equality, historical analysis, social
relations, religious views, the essence of the holiday, the commercialization of March 8, the role
of March 8 in society.
ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ПОНЯТИЯ 8 МАРТА И СВЯЗИ С
«КОММЕРЦИАЛИЗАЦИЕЙ 8 МАРТА»
Аннотация. В данной статье рассматриваются происхождение, социальная и
политическая сущность «Международного женского» дня 8 марта, роль праздника 8
марта в борьбе за права женщин. В то же время в статье рассматривается
критический подход к сути 8 марта, основанный на исторических фактах, религиозных
взглядах и культурных перспективах, социальная и политическая роль защиты прав
женщин, отношение к 8 марта в исламском мире и других культурах. В современных
условиях выдвигается на первый план «коммерциализация 8 марта», анализируются
различия между молодежью и интеллигенцией, сравниваются различия в восприятии 8
марта в условиях Узбекистана, обосновывается появление новых взглядов.
Ключевые слова: 8 Марта, права женщин, гендерное равенство, исторический
анализ, социальные отношения, религиозные взгляды, суть праздника, коммерциализация
8 Марта, роль 8 Марта в обществе.
Kirish
. 8-mart - “Xalqaro xotin-qizlar kuni” bugungi kunda dunyo miqyosida ayollar
huquqlarini himoya qilish va gender tengligini targ‘ib qilish kuni sifatida e’tirof etiladi. Ammo
bayramning faqat bir kun bilan cheklanishi masalasi turli fikr-mulohazalarni yuzaga keltirmoqda.
Nega ayollar faqat 8-mart sanasida e’zozlanishi kerak? Ushbu savolning paydo bo‘lishiga
tarixiy va ijtimoiy sabablar mavjud.
Ba’zi tadqiqotchilar bu bayramning kelib chiqishini fitna nazariyalari bilan bog‘lashadi.
Jumladan, 8-martning Sovet Ittifoqi davridagi siyosiy konteksti, xususan, O‘rta Osiyo
hududidagi ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlar bilan chambarchas aloqador ekani ta’kidlanadi. Aynan
shu davrda bayramning nishonlanishi kommunistik mafkura vositasi sifatida qaralgan bo‘lib, bu
orqali an’anaviy turmush tarzidan voz kechishga va diniy qadriyatlarni chetga surishga
qaratilgan siyosat amalga oshirilgan. Ushbu jarayonda ayollar hijobdan voz kechishga
majburlangan, an’anaviy oilaviy hayot esa keskin o‘zgarishga uchragan. Bunday holatlarning
mavjudligi 8-mart bayrami atrofida turli qarama-qarshi fikrlarning paydo bo‘lishiga sabab
bo‘lgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1497
Bir tomondan, bayram ayollar erkinligini tan olish, ularning jamiyatdagi o‘rnini e’tirof
etish vositasi sifatida baholansa, boshqa tomondan esa uni qadriyatlar inqirozi deb tushunadigan
qarashlar ham mavjud. Mazkur holatni tahlil qilish, ayniqsa bugungi kunda 8-mart bayramining
ijtimoiy, siyosiy va madaniy kontekstdagi ahamiyatini qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatadi.
Shu sababli, bu sanani qanday nishonlash va qanday anglash masalasi turli nuqtai
nazarlarni hisobga olgan holda yondashishni talab etadi.
8-mart bayrami atrofidagi munozaralar uning asl mohiyati va maqsadiga oid turli
qarashlarning shakllanishiga sabab bo‘lmoqda. Bu jarayonda quyidagi savollar o‘rtaga
tashlanadi: “Xalqaro xotin-qizlar kuni manipulyativ yondashuv mahsuli emasmi?” yoki “Bu sana
ayollar huquqlari yo‘lida olib borilgan haqiqiy kurashning samarasi sifatida belgilanganmi?”
ushbu savollarni ilgari surish, bayramning tarixiy va siyosiy ildizlarini, shuningdek, uning
hozirgi zamonaviy jamiyatdagi o‘rnini aniqlashga xizmat qiladi. Bayramning shakllanishi,
ayniqsa Sovet Ittifoqi davrida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq
bo‘lib, o‘sha davrda ayollarni an’anaviy qadriyatlardan chekinishga undash orqali ideologik
o‘zgarishlar amalga oshirilgan. Biroq bu sana boshqa jihatdan ham ayollar huquqlarini tan olish,
gender tengligini ta’minlash va ularni jamiyatda faol ishtirok etishga da’vat etish kuni sifatida
qaraladi. Shunday ekan, 8-mart bayramining ijtimoiy va siyosiy mazmunini, shuningdek, uni
nishonlashdagi asl maqsadlarni chuqur tahlil qilish dolzarb masalalardan biridir.
Bu bayramning manipulyativ vosita sifatida talqin qilinishi yoki haqiqiy tenglik uchun
kurash mahsuli sifatida baholanishi – bugungi jamiyatda unga bo‘lgan munosabatda sezilarli
tafovutlar yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan birga, 8-mart gender tengligi va
ayollarning huquqlarini himoya qilishda qanday rol o‘ynayotganini chuqur o‘rganish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qism:
Xalqaro xotin-qizlar kunining shakllanishi murakkab tarixiy jarayonlarning
natijasi bo‘lib, uning mazmuni va global miqyosda tan olinishi turli ijtimoiy, siyosiy hamda
iqtisodiy omillar bilan bog‘liq. Mazkur bayram nafaqat ayollarning huquqlarini himoya qilish,
balki jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlar va gender tengligi borasidagi kurashlarning bir ko‘rinishi
sifatida ham qaraladi.
Xalqaro xotin-qizlar kunining shakllanishi 1857-yilga, AQShning Nyu-York shahrida
ro‘y bergan tarixiy voqeaga borib taqaladi. Aynan shu yili mato fabrikalarida ishlovchi ayollar
og‘ir mehnat sharoitlari va ish haqidagi tengsizliklarga norozilik bildirib, ommaviy namoyish
uyushtirganlar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1498
Ularning asosiy talablari adolatli mehnat sharoitlari, qisqartirilgan ish vaqti hamda
erkaklar bilan teng huquqli mehnat haqi edi. Mazkur norozilik harakati, sanoatlashuv davrida
ayollarning ijtimoiy va iqtisodiy ahvoli og‘irlashib borayotgan bir paytda, ularning o‘z
manfaatlarini himoya qilish yo‘lidagi muhim qadam sifatida tarixga kirdi. Bu voqea, keyinchalik
ayollar harakati tarixida muhim burilish nuqtasiga aylangan bo‘lib, ayollarni birlashishga va o‘z
huquqlari uchun kurashga undagan dastlabki omillardan biri hisoblanadi.
Ayollar huquqlari uchun global miqyosdagi kurashning muhim bosqichlaridan biri 1910-
yilda Kopengagenda bo‘lib o‘tgan Ikkinchi Xalqaro Sotsialistik Ayollar Konferensiyasida qayd
etildi. Mazkur anjumanda Germaniyalik siyosatchi va ayollar huquqlari faoli Klara Tsetkin
tomonidan ilgari surilgan tashabbus asosida 8-martni Xalqaro xotin-qizlar kuni sifatida
nishonlash taklifi bildirildi. Klara Tsetkin o‘zining sotsialistik g‘oyalari va gender tengligi
yo‘lidagi faoliyati orqali zamonaviy ayollar harakati taraqqiyotiga sezilarli hissa qo‘shgan shaxs
sifatida tanilgan. Uning tashabbusi, ayollarni siyosiy va ijtimoiy hayotda erkaklar bilan teng
huquqlarga ega bo‘lishga da’vat etuvchi ramziy sana sifatida 8-martni belgilashga qaratilgan
harakatlar edi.
1975-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) 8-martni Xalqaro xotin-qizlar kuni
sifatida rasman tasdiqladi. Ushbu qaror, global miqyosda ayollar huquqlari va gender tengligini
ilgari surishdagi muhim tashabbus bo‘ldi. Shuningdek, 1975-yil BMT tomonidan “Ayollar yili”
deb e'lon qilindi, bu esa ayollar huquqlari va gender tengligini ta’minlashga qaratilgan xalqaro
harakatlarning boshlanishiga sabab bo‘ldi. BMT tomonidan 8-martni xalqaro miqyosda
nishonlash, ayollarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy teng huquqlarga erishish yo‘lida yangi
bosqichni boshlab berdi. Bu, shuningdek, ayollar huquqlarini tan olish va gender tengligini
ta’minlashga qaratilgan global miqyosdagi harakatni kuchaytirdi. Xalqaro xotin-qizlar kuni (8-
mart), nafaqat ayollarning erkinliklari va huquqlarini tan olishda, balki ularning jamiyatdagi
o‘rni va teng huquqliligini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega hisoblandi.
Mazkur kunning nishonlanishi, ayollarning jamiyatdagi o‘rni, ijtimoiy roli va huquqlari
borasidagi keng miqyosdagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. 8-mart, ayollarning siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy hayotdagi teng huquqliligini ta’minlash uchun kurashni ta’kidlashga qaratilgan. Ayollar
huquqlari, bir tomondan, ularning saylov huquqi, mehnat huquqlari, o‘qish va ishlash
imkoniyatlarini tenglashtirishni o‘z ichiga olsa, boshqa tomondan, ularga nisbatan mavjud
stereotiplarga va genderga asoslangan kamsitishlarga qarshi kurashish hamda ularga erkin
yashash huquqini berish orqali amalga oshiriladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1499
Shu boisdan, 8-martning nishonlanishi, ayollar huquqlarini himoya qilish, ularning teng
huquqliligini qo‘llab-quvvatlashga bo‘lgan global harakatni jonlantirgan va jamiyatdagi
ayollarning o‘rni va roli bo‘yicha o‘zgarishlarga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Sovet Ittifoqi va O‘rta Osiyoda 8-mart bayrami nafaqat bayram sifatida , balki ayollarni
an’anaviy ijtimoiy roldan chiqishga undovchi jarayon deb baxolanadi. 8-mart bayrami, ayniqsa,
ayollarni erkin va teng huquqli fuqarolar sifatida ko‘rishga, ularni jamiyatda teng imkoniyatlar
bilan ta’minlashga qaratilgan siyosatlarning amalga oshirilishini boshladi. Shu bilan birga, 8-
martning ijtimoiy ta’siri o‘zining ijobiy va salbiy tomonlariga ega hisoblangan. Bayram, bir
tomondan, ayollar huquqlarining himoya qilinishini va gender tengligi masalasida jamiyatdagi
ongni oshirishni ta’minladi. Boshqa tomondan esa, ba’zi hududlarda an’anaviy qadriyatlarning
iskanjasini va jiddiy qarshiliklarni yuzaga keltirishga sabab bo’ldi. Shu o‘rinda, 8-martning
zamonaviy tushunchasi, ayollarni faqat mehnat resursi sifatida emas, balki jamiyatning har
tomonlama faol ishtirokchilari sifatida ko‘rishga imkon berdi. Bugungi kunda 8-mart asosan,
ayollarni hurmat qilish va ularning jamiyatdagi o‘rni va hissasini tan olish kuni sifatida
nishonlanadi.
Xalqaro xotin-qizlar kuni (8-mart) va uning mohiyati haqida turli xil fikrlar mavjud.
Ba’zi diniy va mafkuraviy qarashlarga ko‘ra, ushbu kun ba'zi jamiyatlarda "G‘arb
g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi fitna" sifatida ko‘riladi. 8-mart bayramining kelib chiqishidan
boshlab, uning maqsadi va jamiyatdagi o‘rni haqida ko‘plab qarama-qarshi fikrlar va tanqidiy
yondashuvlar shakllangan. Ushbu bayramning kelib chiqishi va maqsadi haqidagi turli fikrlar,
ba'zi jamiyatlar uchun uni G‘arbda paydo bo‘lgan va G‘arb g‘oyalarini targ‘ib qilishning vositasi
sifatida ko‘rishga olib kelgan. Bu fikrni ilgari surganlar, bayramni ayollarning huquqlarini
ta’minlashdan ko‘ra, G‘arbda yuz bergan ijtimoiy o‘zgarishlar va an’anaviy qadriyatlarni inkor
qilgan harakat sifatida tasvirlaydilar. Ularning nuqtai nazariga ko‘ra, 8-martning nishonlanishi,
ayniqsa, islomiy yoki an’anaviy jamiyatlar uchun "fitna" sifatida qaraladi, chunki bu qadimiy
oila tuzilishini buzish va G‘arbcha gender tengligi qadriyatlarini joriy etishni anglatib, bu
qarashda 8-mart jamiyatdagi an’anaviy va diniy qadriyatlarni o‘zgartirishga qaratilgan, ijtimoiy
tizimni izdan chiqarish xavfini keltirib chiqaradigan bayram sifatida ko‘rildi.
Sovet Ittifoqi davrida 8-martning ideologik maqsadlar uchun ishlatilgani ham bayramga
qarshi tanqidlarning sabablaridan biri bo‘ldi. Sovet Ittifoqi, o‘z kommunistik mafkurasini keng
tarqatish va yangi ijtimoiy tizimni yaratish maqsadida, 8-martni ayollar huquqlarini himoya
qilishdan ko‘ra, ideologik vosita sifatida ishlatdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1500
Bu davrda, 8-mart, kommunizmni targ‘ib qilish va Sovet tizimiga sodiqlikni kuchaytirish
uchun imkoniyat sifatida qaralgan. Sovet hukumati tomonidan ayollarni ishchi kuchi sifatida jalb
qilish, gender tengligi va ayollar huquqlarining amalga oshirilishi faqatgina davlat siyosatiga
mos ravishda amalga oshirilgan. Shuningdek, ayollarga ajratilgan sovg‘alar va ta’tilning
maqsadi, ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida edi. Bu esa 8-martni faqat
siyosiy manfaatlar uchun ishlatish bilan bog‘liq hisoblangan.
Bugungi kunda, 8-martning tijoratlashtirilishi bayramning asl maqsadidan chetga
chiqishiga olib kelmoqda. Xalqaro xotin-qizlar kuni nafaqat ayollarni taqdirlash va ularning
huquqlarini himoya qilish uchun belgilangan kun sifatida, balki tijorat maqsadlarida keng
qo‘llanilayotgan bir bayramga aylangan. 8-martning tijoratlashuvi, savdo, reklama, mahsulotlar
va xizmatlar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Shu tariqa, bayramning asliyatiga zarar
etkazilib, uning asl maqsadidan chetga chiqishi kuzatilmoqda. Ayollarni e’zozlash va hurmat
qilish o‘rniga, 8-mart ko‘pincha tijorat mahsulotlarini sotish, reklama qilish va brendlar uchun
marketing strategiyalarini amalga oshirishga aylanib ketadi. Natijada, bayram tijorat vositasiga
aylangan va uning ma'no-mohiyati kamayib bormoqda.
O‘zbekiston va boshqa musulmon jamiyatlarida 8-martning qabul qilinishi va
nishonlanishi o‘ziga xos tarixiy va madaniy xususiyatlarga ega. Xalqaro xotin-qizlar kuni, Sovet
Ittifoqi ta’sirida bo‘lgan O‘zbekiston kabi respublikalarda keng tarqalgan bo‘lsa-da, musulmon
jamiyatlarida, jumladan, O‘zbekistonda, bu bayramning qabul qilinishi ko‘proq madaniy va
siyosiy omillarga bog‘liq. Mustaqillikdan keyin, O‘zbekistonda 8-martning nishonlanishi yana
ijtimoiy va iqtisodiy tizimga ta’sir ko‘rsatdi, bu bayramni bir tomonlama nishonlashda diniy va
madaniy o‘ziga xosliklar ham ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, musulmon jamiyatlarida
8-martning nishonlanishiga bo‘lgan qarashlar bir xil emas. Ba’zi mamlakatlarda, masalan,
Saudiya Arabistonida yoki Eronning ba'zi qismlarida, 8-mart bayrami rasmiy ravishda tan
olinmaydi, chunki bu bayram G‘arb g‘oyalarining tarqalishiga olib keladigan vosita sifatida
qaraladi. Biroq, boshqa musulmon jamiyatlarida, masalan, O‘zbekistonda, 8-martning
nishonlanishi odatdagidek davom etmoqda va bu kunning jamiyatdagi ayollar uchun ahamiyati
muhim hisoblanadi.
O‘zbekistonda ayollarni hurmat qilish va ularga e'tibor qaratish, hamda ijtimoiy va
siyosiy ongni oshirishda katta rol uynaydi. Islomiy yondashuvda ayollarga hurmat ko‘rsatish,
ularning huquqlarini tan olish va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishga undash diniy amallarga
asoslangan qadriyatlar bilan bog‘liqdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1501
Qur'on va hadislar ayollarning jamiyatdagi o‘rni va roli haqida aniq tushunchalar taqdim
etadi. Islomda ayollarga hurmat ko‘rsatish, ularning huquqlarini himoya qilish va jamiyatdagi
rollarini tenglashtirish juda muhim qadriyat sifatida qaraladi. Shu nuqtai nazardan, ba'zi
musulmon mamlakatlarida 8-martni nishonlash, islomiy qadriyatlarga mos kelmasligi sababli,
alternativ bayramlar tashkil etilishi mumkin. Masalan, musulmon mamlakatlarida ayollarga
hurmat ko‘rsatish uchun "Xadicha" (r.a.) yoki "Fotima" (r.a.) kabi islomiy qadriyatlarni o‘zida
aks ettirgan bayramlar nishonlanishi mumkin. Xadicha (r.a.) va Fotima (r.a.) musulmonlarning
eng yuksak ayol rahbarlari bo‘lib, ularga hurmat ko‘rsatish, musulmon jamiyatlarida ayollarga
bo‘lgan yuksak hurmatning ramzi sifatida qabul qilinadi. Bu bayramlar, islomiy qadriyatlar va
an'analarga mos ravishda ayollarga hurmat ko‘rsatishni ta’minlaydi. Ba'zi musulmon
mamlakatlarida, 8-martni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nishonlashning o‘rniga, bu kabi an'anaviy yoki diniy
asosga ega bo‘lgan bayramlarni nishonlash ko‘proq afzal ko‘riladi. O‘zbekiston mustaqillikka
erishgandan keyin, islomiy va milliy qadriyatlarni saqlab qolish bilan birga, ayollarga hurmat
ko‘rsatish maqsadida "Ona va bola" kabi yillarga nom berilishi va bayramlar tashkil etilishi
kuzatildi. Bu kabi bayramlar, 8-martni to‘liq o‘zgartirish emas, balki ayollarning jamiyatdagi
rolini tan olish va o‘zgarishlarni aks ettirishning bir shakli sifatida qabul qilinadi. "Ona va bola"
kuni, ayniqsa, ayollarning jamiyatdagi yuksak o‘rni va oilaviy qadriyatlarni hurmat qilish
hisoblanadi.
8-martning ijobiy jihatlaridan biri shundaki, ushbu sana ayollarning jamiyatdagi o‘rnini
tan olish, ularning mehnatini e’tirof etish hamda hurmat va rag‘bat ifodasi sifatida qadrlash
imkonini beruvchi muhim ijtimoiy maydonni shakllantirdi. O‘zbekiston misolida qaralganda,
ushbu kun ayollarni ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda qo‘llab-quvvatlashga
xizmat qilmoqda. So‘nggi yillarda davlat tomonidan xotin-qizlarning huquq va erkinliklarini
ta’minlash yo‘lida bir qator muhim huquqiy-huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Jumladan, 2019-
yilda qabul qilingan “Gender tengligi to‘g‘risida”gi Qonun – ayollar va erkaklar o‘rtasida teng
huquqiy imkoniyatlarni kafolatlaydigan asosiy normativ hujjat sifatida e’tirof etiladi.
Bugungi kunda Oliy Majlisda ayollar ulushi ortib bormoqda, mehnat bandligi, ta’lim,
sog‘liqni saqlash va tadbirkorlik kabi yo‘nalishlarda ular uchun alohida sharoit va imkoniyatlar
yaratilmoqda.
Xususan, har yili 8-mart arafasida iqtidorli, tashabbuskor va faol qizlarni Zulfiya
nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlash an’anasi yosh avlod uchun ibrat bo‘la oladigan ideal
ayollar obrazini shakllantirishda muhim rol o‘ynamoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1502
Mukofot sohibalari orasida ilm-fan, san’at, sport, texnologiya va ijtimoiy faoliyat
sohalarida yutuqlarga erishgan yoshlar mavjudligi ushbu tashabbusning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Masalan, raqqosa Malika Sobirova, pedagog va olima Feruza Qosimova, tadbirkor Zuhra
Bazarova hamda qishloq joylarda ayollar bandligini oshirish yo‘lida faoliyat olib borayotgan
ko‘plab xotin-qizlar bu borada yorqin misol bo‘la oladi.
8-martning salbiy jihatlaridan biri, ayniqsa, so‘nggi yillarda ayollar tomonidan ijtimoiy
tarmoqlarda – xususan, Instagram kabi platformalarda shakllanayotgan yangi "trendlar" va
"xalqaro bayram" atrofidagi yangicha qarashlarning keng tarqalishi bilan bog‘liq. Ushbu
tendensiyalar bayramning asl mohiyatidan chetlashishiga olib kelmoqda. Jumladan, ba’zi
holatlarda ayollar tomonidan qimmatbaho sovg‘alar talab qilinishi yoki ularga nisbatan yuqori
darajadagi moddiy kutishlar shakllanishi kuzatilmoqda. Bunday holatlar erkaklarda psixologik
bosim, moliyaviy noqulaylik va majburiyat hissini zo’riqtirmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlarda ayollar o‘zlariga qimmat sovg‘alar, xorijiy sayohatlar, hashamatli
tadbirlar yoki yuqori sifatli materiallar taqdim etilishini namoyish qilmoqda. Bu kabi
ko‘rinishlar, o‘z navbatida, jamiyatda raqobat ruhini kuchaytiradi va ayrim ayollarda o‘zini
boshqalar bilan solishtirish, o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishi, shuningdek, psixologik bosim
kabi salbiy holatlarni yuzaga kelishiga sabab bo’lmoqda.
Ayrim ayollar ijtimoiy tarmoqlardagi "ideal bayram" tasvirlarini hayotda takrorlashga
intilib, iqtisodiy va ruhiy jihatdan o‘zlarini ortiqcha bosim ostiga qo‘yishadi. Shu bilan birga,
ba’zi hollarda tashkil etilayotgan "bayram tadbirlari" axloqiy va an’anaviy qadriyatlarga zid
bo‘lishi mumkin. Bayramning faqatgina sovg‘alar, ko‘ngilochar dasturlar yoki tijorat
maqsadlarida nishonlanishi uning asl ijtimoiy va ma’naviy mohiyatidan uzoqlashuvga olib
keladi. Shuningdek, 8-mart bayramining tijoratlashuvi va ijtimoiy tarmoqlardagi iste’molchi
trendlar orqali ifodalanishi, uni shaxsiy manfaatlar yo‘lida vosita sifatida ishlatilishiga zamin
yaratmoqda. Bu holat erkaklar va ayollar o‘rtasida munosabatlarda noqulayliklarga sabab
bo‘lishi, shuningdek, jamiyatda gender tengligining noto‘g‘ri talqin qilinishiga olib kelishi
mumkin. Ayollar tomonidan shakllantirilgan ideallashtirilgan bayram obrazlari, ularning hayotiy
qadriyatlariga zid bo‘lishi hamda real imkoniyatlarga to‘g‘ri kelmasligi sababli, salbiy ijtimoiy
va psixologik oqibatlarni yuzaga keltiradi.
Olib borilgan tahlillar natijasida, 8-mart – Xalqaro xotin-qizlar kunining mohiyati
murakkab va ko‘p qirrali ijtimoiy hodisa sifatida yaqqol namoyon bo‘lidi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1503
Tarixiy kontekstdan kelib chiqqan holda, bu sana ayollar huquqlari, gender tengligi va
ijtimoiy adolatni ilgari surishga qaratilgan muhim tashabbus sifatida baholanishi lozim. Dastlab,
8-mart ayollarning mehnat va siyosiy huquqlarini himoya qilish maqsadida tashkil etilgan bo‘lsa-
da, vaqt o‘tishi bilan u turli madaniy, siyosiy va iqtisodiy omillar ta’sirida shakllangan. Bugungi
kunda bayramning tijoratlashuvi, ijtimoiy tarmoqlarda materialistik qadriyatlarning targ‘ib
qilinishi, uning asl maqsadidan chetlashish xavfini keltirib chiqarmoqda. Ayrim hollarda
qimmatbaho sovg‘alarga yo‘naltirilgan kutishlar jamiyatda psixologik bosimlar va ijtimoiy
tengsizlik hissiyotlarini kuchaytirish zaminini yaratmoqda. Shunga qaramay, 8-martning ayollar
huquqlarini himoya qilish, ularning jamiyatdagi faolligini oshirish va gender tengligini ilgari
surishdagi tarixiy roli inkor etib bo‘lmaydi. Bayramni nishonlash faqatgina rasmiy va ramziy
tadbirlar
doirasidagina
emas,
balki
ayollarning
real
ijtimoiy-siyosiy
huquqlarini
mustahkamlashga xizmat qiluvchi amaliy tashabbuslar bilan boyitilishi zarur.
Xulosa va takliflar:
Xulosa qilib aytganda, 8-martning tarixiy va ijtimoiy ahamiyatini
to‘liq rad etish uchun asos sifatida ko‘rish ilmiy jihatdan noto‘g‘ri bo‘ladi. Bayramning asl
vazifasi – ayollarning huquqlarini targ‘ib qilish, gender tengligini ilgari surish va jamiyatdagi
ijtimoiy adolatni ta’minlashdir. Shu sababli, 8-mart bayrami ijtimoiy taraqqiyot kontekstida tahlil
qilinishi zarur. 8-martni faqat sovg‘alar va tantanalar bilan cheklab qo‘ymasdan, bu kunni
ayollarning huquqlari, jamiyatdagi o‘rni va gender tengligi borasida jamoatchilik ongini
shakllantirishga xizmat qiladigan platformaga aylantirish muhimdir. Ijtimoiy tarmoqlarda va
ommaviy axborot vositalarida qadriyatlarni sog‘lom yondashuv asosida shakllantirish, ayniqsa,
yosh avlod uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi.
8-martning nishonlanishi mavjud diniy va madaniy qadriyatlar bilan uyg‘un tarzda olib
borilishi lozim. Bu bayramni islomiy qadriyatlar bilan ziddiyatga keltirmasdan, ayollarga
bo‘lgan hurmat, e’tibor va ularning jamiyatdagi faol rolini tan olishga qaratilgan tadbirlar bilan
nishonlash eng to‘g‘ri yondashuvdir. Aynan shu uyg‘unlik orqali, 8-mart jamiyat taraqqiyotida
ijobiy o‘zgarishlarga xizmat qiluvchi kuchli ijtimoiy hodisaga aylanishi mumkin.
REFERENCES
1.
Tsetkin, K.
(1910).
Xalqaro ayollar kuni va uning tarixi
. Berlin: Sozialistische Frauen-
Zeitung.
2.
Codina, P. L.
(2002).
Sovet davrida ayollar huquqlari va 8-mart
. Journal of Soviet
Studies, 15(2), 45–67.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1504
3.
Gray, A.
(2015).
Gender va siyosat: Xalqaro xotin-qizlar kuni va uning siyosiy
maqsadlari
. Gender Studies Review, 22(3), 112–130.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi.
(2018).
Ayollarni himoya qilishga oid
qonunlar va siyosat
. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi.
5.
Udalova, Y.
(2004).
Sovet Ittifoqida ayollar va kommunizm
. Moscow: Nauka.
6.
Heidemann, A. H. B.
(2003).
Ayollarning ijtimoiy kurashi va 8-mart
. Feminist Theory,
5(1), 89–105.
7.
UN Women.
(2018).
8 Mart – Xalqaro Xotin-Qizlar Kuni Tarixi va Muhim Bosqichlar
.
Retrieved from
8.
The History of Women's Day.
(2016).
1857 Nyu-York Ishchi Ayollari Namoyishi
.
Women’s History Journal, 12(4), 67–80.
9.
UN Women.
(2018).
Xalqaro xotin-qizlar kuni va gender tengligi: Tarix va zamonaviy
talqin
. New York: United Nations.
10.
Berman, J. D. P.
(2012).
Ayollar huquqlari va jamiyatdagi roli
. Journal of Women's
Studies, 17(2), 200–215.
11.
Johnson, J. W.
(2005).
Ayollarning siyosiy va iqtisodiy huquqlari: Xalqaro Xotin-Qizlar
Kuni va uning ta’siri
. International Journal of Politics and Gender, 11(1), 55–70.
12.
Markova, V.
(1998).
Sovet Ittifoqida 8-mart: Ideologik jihatlar va ijtimoiy natijalar
.
Moscow: Akademiya Press.
13.
Makkal, T.
(2007).
G‘arb g‘oyalarining tarqalishi: 8-martning diniy va mafkuraviy
tanqidi
. Journal of Religious and Cultural Studies, 8(2), 129–143.
14.
UN Women.
(2015).
Xalqaro xotin-qizlar kuni va tijoratlashgan jamiyat
. New York:
United Nations.
15.
Volokhova, E.
(2012).
Sovet Ittifoqi va ayollar: Bayramni siyosat vositasi sifatida
ishlatish
. Soviet Political Studies, 22(4), 235–250.
16.
Korkhova, L.
(2003).
8-mart va gender tengligi: Sovet davri va zamonaviy
tushunchalar
. Gender and Society Journal, 19(1), 76–92.
17.
Umarov, M.
(2017).
O‘zbekistonning ayollar huquqlari va 8-mart bayrami
. Journal of
Central Asian Studies, 5(3), 33–47.
18.
Al-Ma’ruf, R.
(2015).
Islomda ayollarga hurmat: Qur’on va hadislar
. Journal of Islamic
Studies, 28(2), 101–115.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1505
19.
Rahmonov, S. D.
(2020).
Xalqaro xotin-qizlar kuni va musulmon jamiyatlaridagi
munosabatlar
. Islamic Sociology Review, 12(1), 59–72.
20.
Iskanderov, Y.
(2016).
Islomiy qadriyatlar va ayollarga hurmat: O‘zbekistonda 8-
martning tarixi
. Islamic Thought and Culture, 13(4), 145–160.
21.
Yuldashev, N. T.
(2018).
Mustaqillikdan keyin O‘zbekistonda ayollarni hurmat qilish
tizimi
. Uzbekistan Social Studies, 9(1), 50–65.
22.
Marks, K., & Engels, F.
(2010).
Ayollar va ijtimoiy o‘zgarishlar: Gender tengligi
nazariyasi
. London: Verso.
23.
G’ulomova, D.
(2019).
Xalqaro xotin-qizlar kuni: Tarix va tahlil
. Journal of Gender
History, 10(2), 33–49.
24.
Soliyev, M.
(2022).
Fitna nazariyasi va ijtimoiy omillar
. Journal of Social Theory, 15(3),
102–117.
25.
Mirzoev, B.
(2020).
8-mart va jahon tarixidagi ayollarning roli
. Global History Review,
18(1), 55–70.
26.
Savin, I.
(2021).
Tijoratlashtirilgan 8-mart: Bayrammi yoki biznes?
Journal of
Economics and Culture, 24(3), 140–155.
