“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
5
1-SHO‘BA.
GLOBALLASHUV SHAROITIDA SIFATLI TA’LIM MUHITINI
YARATISHDA PSIXOLOGIK XIZMAT: NAZARIYA VA AMALIYOT.
KORREKSION ISHLARNI TASHKIL ETISHDA NAZARIY YONDASHUVLARNING
AHAMIYATI
Abduraxmanova Kamola Abdunabiyevna
T.M.C. instituti Pedagogika va psixologiya kafedra o‘qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15267828
Annotatsiya. Zamonaviy ta’lim jarayonida har bir bola individual rivojlanish
xususiyatlariga ega ekanligi inobatga olinmoqda. Shu sababli, sifatli ta’lim muhitini yaratishda
psixologik xizmat maxsus ehtiyojli yoki rivojlanishida qiyinchiliklarga duch kelayotgan bolalar
bilan korreksion ishlar olib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Korreksion faoliyat – bu
bolaning psixik, emotsional, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishidagi muammolarni aniqlash va
ularni bartaraf etishga qaratilgan ilmiy asoslangan psixologik-pedagogik faoliyatdir. Ushbu
maqolada korreksion ishlarni tashkil etishda asoslaniladigan nazariyalar, ularning mazmuni va
amaliy ahamiyati yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar: Psixologik korreksiya, psixoterapiya, psixologik trening, korreksion
faoliyat, guruhiy munozara, psixogimnastika, proektiv rasmlar.
KIRISH.
Zamonaviy ta’lim jarayonida inson shaxsining har tomonlama rivojlanishini ta’minlash
ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilanmoqda. Bu jarayonda nafaqat intellektual, balki
emotsional, ijtimoiy, axloqiy va jismoniy rivojlanishga erishish muhim hisoblanadi. Ammo
hayotiy va rivojlanish sharoitlari har doim ham barcha bolalarga teng imkoniyatlar yaratib
bermaydi. Natijada, ayrim bolalarda psixologik, pedagogik yoki ijtimoiy muammolar yuzaga
keladi. Ular o‘z tengdoshlariga nisbatan orqada qolishi, muomala yoki o‘qish faoliyatida
qiyinchiliklar chekishi mumkin. Ana shunday hollarda korreksion (tuzatuvchi) ishlar muhim
o‘rin tutadi.
Korreksion faoliyat – bu bolalarda mavjud bo‘lgan turli xil buzilishlar (psixik
rivojlanishning orqada qolishi, nutq buzilishi, diqqat yoki xulq-atvor muammolari, emotsional
beqarorlik va boshqalar)ni erta aniqlash, ularga mos ta’sir choralarini ko‘rish va ularni ijtimoiy
muhitga moslashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy faoliyatdir.
ASOSIY QISM
Korreksion ishlarning nazariy asoslari. Korreksion faoliyat samaradorligi, avvalo, uning
ilmiy-nazariy asoslariga bog‘liqdir. Quyidagi psixologik va pedagogik nazariyalar korreksion
ishlarning metodologik bazasini tashkil etadi:
L. S. Vygotskiyning madaniy-tarixiy nazariyasi: Vygotskiy “yaqin rivojlanish zonasi”
tushunchasini ilgari surgan. Bu zona – bolaning mustaqil bajara olmaydigan, ammo malakali
yordamchi bilan amalga oshira oladigan faoliyatidir. Korreksion ishlar aynan shu zonada olib
boriladi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
6
J. Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi: Unga ko‘ra, bola muhit bilan o‘zaro
munosabatda bo‘lib, bilimlarni “assimilyatsiya” va “akomodatsiya” orqali egallaydi. Korreksion
mashg‘ulotlar bolaning mavjud kognitiv bosqichiga mos holda tashkil etilishi kerak.
A. Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasi: Bola atrofdagilarning harakatlarini kuzatib,
ularni takrorlaydi (imitatsiya). Korreksion ishlar ijobiy namuna ko‘rsatish orqali bolada mos
xatti-harakatlarni shakllantirishga qaratiladi.
E. Eriksonning psixososial rivojlanish bosqichlari: Har bir yoshda bola oldida turli
psixologik muammolar (masalan, ishonch vs. ishonchsizlik) bo‘ladi. Korreksion faoliyat shu
inqirozli bosqichlarni muvaffaqiyatli bosib o‘tishga yordam beradi.
Pedagogik yondashuvlar: Shaxsga yo‘naltirilgan ta’limda har bir bolaning ehtiyojlari,
qiziqishlari va imkoniyatlarini inobatga olish. Differensial va individual yondashuvda faoliyatni
har bir bolaning rivojlanish darajasiga moslashtirish. Faoliyatga asoslangan yondashuv: O‘yin,
mashg‘ulotlar, mehnat orqali rivojlanishga erishish.
Korreksion ishlarni tashkil etish prinsiplari:
1.
Ilmiylik – faoliyat nazariy asoslarga tayanishi zarur.
2.
Sistemalilik – bosqichma-bosqich, izchil tashkil etilishi.
3.
Individual yondashuv – har bir bolaning xususiyatlarini inobatga olish.
4.
Faollashtirish – bolaning o‘zini namoyon qilishiga imkon yaratish.
Amaliy jihatlar: nazariyalarni tatbiq etish. Nazariy yondashuvlar amaliyotda quyidagi
yo‘llar bilan qo‘llaniladi:
Maktabgacha ta’lim muassasalarida ijtimoiy-emotsional rivojlanish bo‘yicha
mashg‘ulotlar.
Maktablarda muomala buzilishlariga qarshi guruhli treninglar.
O‘yin terapiyasi, san’at terapiyasi, ertak terapiyasi kabi usullarni tatbiq etish.
Kognitiv-behavioral yondashuv asosida o‘zini nazorat qilishga o‘rgatish.
XULOSA VA MUNOZARA
Korreksion ishlar shunchaki yordam emas, balki ilmiy asoslangan va puxta
rejalashtirilgan jarayondir. U bolani o‘z imkoniyatlariga ishontirish, uni jamiyatda faol ishtirok
etishga tayyorlashga xizmat qiladi. Bunda nazariy yondashuvlar amaliyotda samarali natijalar
berishini isbotlab turibdi. Har bir psixolog yoki pedagog korreksion ishlarni tashkil etishda
chuqur nazariy bilimga ega bo‘lishi zarur.
ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1.
Выготский Л.С. – “Психология развития человека”.
2.
Пиаже Ж. – “Речь и мышление ребенка”.
3.
Бандура А. – “Теория социального научения”.
4.
Эриксон Э. – “Детство и общество”.
5.
Xudoyberdiyeva M., “Maxsus pedagogika asoslari”, Toshkent, 2020.
6.
Tojiboyev A., “Korreksion pedagogika va psixologiya”, Samarqand, 2021.
