“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
7
ILK O‘SPIRINLIK DAVRIDA KASBIY O‘ZINI O‘ZI ANGLASHNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Sadirdinova Hulkar
Akramov Mirmuhsin Rustamovich
PhD, professor.
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.15267836
Annotatsiya. Mazkur maqolada ilk o‘spirinlik davrida kasbiy o‘zini o‘zi anglash
jarayonining psixologik xususiyatlari yoritilgan. Mazkur davr yoshlar hayotida muhim burilish
nuqtasi bo‘lib, shaxsiy identitetning shakllanishi, kasbiy qiziqishlar va hayotiy maqsadlarning
aniqlanishi bilan ajralib turadi. Maqolada o‘smirlarning kasbiy o‘zini anglashiga ta’sir etuvchi
ichki va tashqi omillar, psixologik rivojlanish bosqichlari, oila va muhitning o‘rni, shuningdek,
ayrim psixologik nazariyalar asosida tahlillar keltirilgan. Tadqiqot natijalari ilk o‘spirinlar
bilan ishlaydigan pedagog va psixologlar uchun amaliy ahamiyatga ega..
Kalit so‘zlar: Ilk o‘spirinlik, kasbiy o‘zini anglash, shaxsiy identitet, psixologik
rivojlanish, kasbiy yo‘naltirish, qiziqish, shaxsiy tanlov, oila, muhit.
KIRISH
Zamonaviy jamiyatda inson hayotidagi muhim qarorlaridan biri bu — kasb tanlashdir.
Ayniqsa, bu tanlov ilk o‘spirinlik davrida (taxminan 11–14 yosh oralig‘ida) bosqichma-bosqich
shakllanadi. Aynan shu davrda shaxs o‘z qiziqishlarini anglaydi, atrof-muhitni tahlil qiladi va
o‘ziga tegishli bo‘lgan yo‘nalishni tanlashga intiladi. Psixologik jihatdan bu jarayon kasbiy
o‘zini o‘zi anglash deb nomlanadi.
Ilk o‘spirinlik — bu shaxsning o‘tish davri bo‘lib, unda jismoniy o‘zgarishlar bilan birga
psixologik va ijtimoiy o‘zgarishlar ham sodir bo‘ladi. Bu yoshda bola bolalikdan chiqib, katta
hayotga, mustaqil qarorlar qabul qilishga qadam qo‘yadi. Shu sababli, kasbiy yo‘nalishni
shakllantirish bu davrda muayyan psixologik asoslar orqali kechadi.
Ushbu maqolada aynan shu bosqichda sodir bo‘ladigan kasbiy o‘zini anglash
jarayonining psixologik xususiyatlari, unga ta’sir etuvchi omillar, nazariy yondashuvlar va
amaliy tavsiyalar ko‘rib chiqiladi.
Asosiy ma’lumotlar
Inson hayotida shunday bir davr bor — unda u ilk bor "Men kimman?" degan savolga
javob izlay boshlaydi. Bu davr — ilk o‘spirinlik davri, ya'ni hayotiy yo‘nalish tanlashning
boshlanish nuqtasi. Aynan shu paytda shaxs o‘zini anglash, jamiyatdagi o‘rnini topish va eng
muhimi — kelajak kasbi haqida o‘ylay boshlaydi. Bu jarayon esa oddiy emas — u izlanish,
shubha, sinov va tanlovlar orqali kechadi.
Ilk o‘spirinlik — bu bolalik va kattalik orasidagi ko‘prikdir. Bu davrda insonning fikrlash
doirasi kengayadi, ichki dunyosi boyiydi, o‘zini boshqalar bilan solishtirish kuchayadi. Kimdir
shifokor bo‘lishni istaydi, kimdir san’atga qiziqadi, yana birov texnika sohasiga oshno bo‘ladi.
Ammo bu xohishlar vaqtinchalik emas, balki shaxsning butun hayotini belgilovchi omillarga
aylanishi mumkin. Shu sababli, bu davrdagi kasbiy o‘zini o‘zi anglash jarayoni muhim
psixologik ahamiyatga ega.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
8
Men shaxsan o‘smirlik yillarimda ko‘p bora “Qanday kasb menga mos?”, “Qayerda
o‘zimni haqiqiy his qilaman?” degan savollarni berganman. Har kuni yangi orzular paydo
bo‘lardi: bugun pedagog, ertaga dizayner, keyin esa psixolog bo‘lishni xohlardim. Bu
o‘zgaruvchan orzular aslida mening ichki dunyoimda kechayotgan o‘zgarishlarning aksidir.
Chunki o‘spirinlik — bu izlanish davri. Shaxs o‘zini turli sohalarda sinab ko‘rmoqchi bo‘ladi.
Va bu tabiiy.
Psixologik jihatdan bu davrda inson o‘zining kuchli va zaif tomonlarini tanib boradi. Bu
esa kasb tanlashda asos bo‘lib xizmat qiladi. Ota-onalar, o‘qituvchilar, do‘stlar — ularning
barchasi bu qarorga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, o‘spirinlarga aynan shu
davrda to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, ruhiy qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Har bir bola o‘z ichki
dunyosiga quloq tuta olganida va uning qiziqishlari e’tiborga olinganida, u to‘g‘ri kasbiy yo‘lni
tanlay oladi.
Ilk o‘spirinlik davrida kasbiy o‘zini o‘zi anglash — bu nafaqat kasb tanlash, balki
"mening jamiyatdagi o‘rnim qayerda?" degan savolga javob topishdir. Bu javob har bir
insonning ichida yashiringan, lekin uni anglash uchun quloq solish, sinash va eng muhimi —
o‘ziga ishonish kerak.
Shunday ekan, o‘spirinlik — bu shunchaki o‘tkinchi bosqich emas, bu — shaxs
shakllanishining poydevori. Va bu poydevor qanchalik mustahkam bo‘lsa, inson kelajakda o‘z
yo‘lini shunchalik ishonch bilan bosib o‘tadi. Menimcha, har bir insonning hayotida o‘zini
anglashga olib boradigan turning nuqtasi bo‘ladi. Ba’zida bu bir kitobni o‘qish bilan boshlanadi,
ba’zida bir ustoz bilan suhbat, yoki oddiygina sinfdoshning “Sen shu ishni yaxshi qilyapsan”
degan gapidan. O‘spirinlikda ana shunday kichik turtkilar katta qarorlarga sabab bo‘lishi
mumkin. Shuning uchun ham bu davrdagi ruhiy holat, atrofdagi muhit va berilayotgan e’tibor
beqiyos ahamiyatga ega.
Kasbiy o‘zini anglash bu – orzu bilan real hayot o‘rtasidagi ko‘prikni topishdir
.
O‘spirin
bu ko‘prikni mustahkamlab bora olsagina kelajakka ishonch bilan qadam qo‘yadi. Aks holda,
notanishlik va shubha uni ortga tortadi, va u o‘zining imkoniyatlarini boy berib qo‘yishi
mumkin. Shu sababli, har bir o‘spirin o‘z kasbiy tanlovini ongli, tushungan va qiziqishlariga mos
holda amalga oshirishi kerak.
Psixolog sifatida men shuni yaxshi bilamanki, bu yoshda inson o‘zini ko‘p jihatdan
sinovdan o‘tkazadi. Har qanday tanqid unga qattiq ta’sir qilishi, har qanday rag‘bat esa uni
ilhomlantirishi mumkin. Shu sababli, biz — kattalar, bu yoshdagilarga ko‘proq isbotlash emas,
eshitish, bosim emas, rag‘bat, tushuntirish emas, birga tushunishga urinish bilan yondashishimiz
kerak.
Men o‘ylaymanki, o‘spirinlikda berilgan imkoniyatlar, to‘g‘ri yo‘naltirish va ichki
motivatsiya nafaqat yaxshi kasb tanlashga, balki baxtli hayot sari qadam tashlashga ham yordam
beradi. Chunki kasb bu faqat daromad manbai emas — bu insonning ichki olami, uning
jamiyatga qo‘shgan hissasi, va o‘zini anglashdagi eng muhim vositadir.
Shunday ekan, o‘spirinlik — bu shunchaki o‘tkinchi bosqich emas, bu — shaxs
shakllanishining poydevori. Va bu poydevor qanchalik mustahkam bo‘lsa, inson kelajakda o‘z
yo‘lini shunchalik ishonch bilan bosib o‘tadi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
9
Xulosa
Ilk o‘spirinlik davri inson hayotidagi eng muhim va mas'uliyatli bosqichlardan biridir.
Aynan shu davrda shaxsda o‘ziga xoslik, mustaqil fikrlash, orzu-maqsadlar va hayotiy
pozitsiyalar shakllana boshlaydi. Kasbiy o‘zini o‘zi anglash esa o‘spirinlikning asosiy
mazmunini belgilovchi muhim jarayon hisoblanadi. Bu davrdagi kasbiy izlanishlar, qiziqishlar,
orzular va tanlovlar kelajakdagi shaxsiy va ijtimoiy muvaffaqiyatning poydevorini tashkil etadi.
O‘spirinlarning kasbiy yo‘nalishini to‘g‘ri aniqlashlari uchun ularning psixologik holati,
ijtimoiy muhit, oila va maktab tizimi bilan uyg‘un ishlashi katta ahamiyat kasb etadi. Bu
bosqichda o‘quvchilarga kasb-hunar haqida to‘g‘ri ma’lumot berish, ular bilan individual
ishlash, qobiliyat va qiziqishlarni aniqlash, shuningdek, ota-onalarning qo‘llab-quvvatlashi
kasbiy o‘zini anglash jarayonini muvaffaqiyatli kechishiga xizmat qiladi. Shunday qilib, ilk
o‘spirinlikdagi kasbiy o‘zini o‘zi anglash nafaqat kelajak kasbini tanlash, balki shaxsning o‘z
imkoniyatlarini anglab yetishi, hayotga bo‘lgan munosabatining shakllanishi va mustaqil shaxs
sifatida kamol topishining asosi hisoblanadi. Bu jarayonni chuqur tushunish va to‘g‘ri
yo‘naltirish esa o‘spirinning baxtli va barqaror hayotini ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vaxrusheva L.N. "5-7 yoshli bolalarda bilish qiziqishlarni o'rgatish". M .: TC Sphere,
2012 yil.
2.
STEAM texnalogiyalari 2022 yil
3.
Poddyakov N.N. "Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishining xususiyatlari"
- M., 2014 y
4.
Ziyonet.com
5.
Armat.uz
