“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
33
NEYRODIDAKTIKA – PEDAGOGIKANING AMALIY SOHASI SIFATIDA
Bahriyeva Gulhayo Nurillo qizi
TMCI insitituti Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15267963
Annotatsiya. Maqolada neyrodidaktikaning pedagogikaning amaliy sohasi sifatidagi
ahamiyati, mazmuni va imkoniyatlari tahlil qilingan. Neyrodidaktikaning inson miyasidagi bilim
olish va qayta ishlash mexanizmlariga asoslanib, ta’lim samaradorligini oshirishdagi amaliy
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Shu bilan birga, o‘quv jarayonini tashkil etishda multisensorli
ta’lim, mindfulness texnikasi, metakognitiv strategiyalar hamda o‘yinli ta’lim metodlarini
qo‘llashning afzalliklari ochib berilgan. Mazkur metodlarning pedagogik amaliyotga samarali
joriy etilishi natijasida o‘quvchilarning bilim olish motivatsiyasi, diqqatini jamlash qobiliyati va
kognitiv funksiyalari rivojlanishi asoslangan.
Kalit so‘zlar: Neyrodidaktika, pedagogika, amaliy pedagogika, multisensorli ta’lim,
mindfulness, metakognitiv strategiyalar, o‘yinli ta’lim, ta’lim samaradorligi, kognitiv
funksiyalar.
Abstract. This article analyzes the importance, essence, and opportunities of
neurodidactics as a practical field of pedagogy. It discusses the practical significance of
neurodidactics, emphasizing brain-based learning and information processing mechanisms
aimed at enhancing educational effectiveness. The article highlights the advantages of
employing multisensory teaching, mindfulness techniques, metacognitive strategies, and
gamification in organizing the educational process. It is argued that the effective implementation
of these methods in pedagogical practice significantly improves students' learning motivation,
attention, and cognitive functions.
Keywords: Neurodidactics, pedagogy, practical pedagogy, multisensory learning,
mindfulness, metacognitive strategies, gamification, educational effectiveness, cognitive
functions.
Kirish.
Ta’lim jarayonida yuqori samaradorlikka erishish uchun inson miyasining tabiiy
mexanizmlarini chuqur tushunish muhimdir. Bu esa pedagogika fanida yangi yondashuvlar,
jumladan neyrodidaktikaning rivojlanishiga zamin yaratdi. Neyrodidaktika ta’lim jarayonini
inson miyasining o‘ziga xos xususiyatlariga moslashtirish orqali o‘quvchilarning bilim olish
jarayonini optimallashtiradi.
Neyrodidaktikaning
pedagogik
mohiyati.
Neyrodidaktika
pedagogika
va
neyropsixologiya fanlarining kesishmasida shakllangan sohasi bo‘lib, uning asosiy vazifasi
ta’lim jarayonini inson miyasining tabiiy bilim olish mexanizmlariga muvofiq tashkil etishdir.
Bu yo‘nalishda amalga oshirilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, miya faoliyatiga mos keluvchi
metodlar ta’lim samaradorligini oshirish bilan birga, o‘quvchilarning umumiy kognitiv
salomatligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Neyrodidaktikaning asosiy amaliy metodlari:
Multisensorli ta’lim.
Ushbu metod o‘quv jarayonida bir vaqtning o‘zida ko‘rish,
eshitish, sezish, hid bilish va ta’m bilish kabi turli sezgi organlarini faol jalb qilishni nazarda
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
34
tutadi. Multisensorli yondashuvning samaradorligi uning inson miyasi axborotni turli yo‘llar
orqali olganda yaxshiroq eslab qolishi va chuqurroq anglashiga asoslanadi. Masalan, biologiya
fanida o‘quvchilarning tabiat bilan bog‘liq mavzularni o‘zlashtirishida nafaqat rasmlar yoki
videomateriallardan foydalanish, balki atrof-muhitga chiqib, jonli tabiiy obyektlar bilan amaliy
ishlash, tovushlarni tinglash yoki o‘simliklarni ushlab ko‘rish kabi faoliyatlarni ham qo‘llash
tavsiya qilinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, multisensorli ta’lim metodidan foydalangan
o‘quvchilar bilimlarni an’anaviy metodlarga qaraganda 30-40 foiz yaxshiroq eslab qoladi.
Bundan tashqari, ushbu yondashuv o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi va ular olingan bilimlarni kundalik hayotga osonlik bilan tatbiq etishga qodir bo‘ladi.
Mindfulness texnikasi.
Mindfulness, yoki ongli e’tiborni jamlash texnikasi,
o‘quvchilarning diqqatini kuchaytirish, stressni kamaytirish va umumiy emotsional barqarorlikni
oshirishga qaratilgan amaliy metoddir. Ushbu texnika o‘quv jarayonida qisqa muddatli
meditatsiya, nafas olish mashqlari yoki diqqatni ongli ravishda bir nuqtaga qaratish kabi usullar
orqali amalga oshiriladi. Misol uchun, dars boshlanishida bir necha daqiqa davomida ongli nafas
olish mashqlarini qo‘llash o‘quvchilarning stress darajasini kamaytirishi, diqqatini jamlash
qobiliyatini oshirishi va dars materialini yaxshiroq o‘zlashtirishiga olib keladi. Tadqiqotlar
mindfulness texnikasini muntazam qo‘llash natijasida o‘quvchilarning e’tibori, diqqatni jamlash
ko‘nikmasi va emotsional boshqaruvi sezilarli darajada yaxshilanganligini ko‘rsatmoqda.
Metakognitiv strategiyalar.
Metakognitiv strategiyalar o‘quvchilarning o‘z fikrlash
jarayonlarini tahlil qilish, baholash va boshqarish qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan
pedagogik yondashuvdir. Bu strategiyalar orqali o‘quvchilar o‘z bilimlarini qanday
o‘zlashtirayotganliklarini anglab yetadilar, bilim olish jarayonida duch keladigan muammolarni
aniqlay oladilar va ushbu muammolarga qarshi samarali yechimlarni ishlab chiqish ko‘nikmasini
hosil qiladilar. Misol uchun, metakognitiv strategiyalar yordamida o‘quvchilar mavzuni
o‘zlashtirishda nima sababdan qiynalayotganliklarini aniqlay oladi va o‘zlariga mos bo‘lgan
o‘quv usullarini tanlay biladi. O‘qituvchi esa o‘quvchilarga fikrlash jarayonlarini qayta ko‘rib
chiqish, baholash va qayta shakllantirishga yordam beradigan savol va topshiriqlar orqali
ko‘maklashadi. Natijada o‘quvchilarning mustaqil va tanqidiy fikrlash qobiliyati sezilarli
ravishda ortadi.
O‘yinli ta’lim (gamifikatsiya).
O‘yinli ta’lim pedagogik jarayonga o‘yin elementlarini
kiritish orqali o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishga qaratilgan zamonaviy ta’lim metodidir.
O‘yin elementlari qiziqarli va interfaol muhit yaratib, o‘quvchilarni bilim olish jarayonida faol
ishtirok etishga rag‘batlantiradi. Ushbu metod ayniqsa murakkab mavzularni o‘zlashtirishda
samarali hisoblanadi. Masalan, biologiya darslarida o‘yinlar orqali organoidlarni aniqlash yoki
jamoa bo‘lib hujayra funksiyalarini rol o‘ynash usullari orqali tushuntirish mumkin. Bu
yondashuv o‘quvchilarning bilimlarni amaliy jihatdan qo‘llash qobiliyatini oshiradi, bilimlarni
eslab qolish va chuqur anglash darajasini yaxshilaydi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, gamifikatsiya
o‘quvchilarning bilim olish ishtiyoqini sezilarli ravishda kuchaytirib, o‘zlashtirish
samaradorligini oshiradi.
Amaliy ahamiyati va xulosalar.
Neyrodidaktik yondashuvlarning pedagogik amaliyotga
joriy etilishi ta’lim jarayonining sifatini sezilarli darajada oshirish imkonini yaratadi. Ayniqsa,
multisensorli ta’lim, mindfulness, metakognitiv strategiyalar va gamifikatsiya kabi metodlar
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
35
ta’lim jarayonida kompleks qo‘llanilsa, o‘quvchilarning bilimlarni chuqur anglash, eslab qolish
va amaliy foydalanish ko‘nikmalari sezilarli darajada rivojlanadi. Ushbu metodlar
o‘quvchilarning e’tiborini jamlash, diqqat va motivatsiyasini oshirish orqali ta’lim sifatiga katta
hissa qo‘shadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, neyrodidaktik metodlarning muntazam
qo‘llanilishi nafaqat ta’lim samaradorligini, balki o‘quvchilarning umumiy kognitiv va
emotsional rivojlanishini ham yaxshilaydi. Shuningdek, bu metodlar yordamida o‘quvchilar
stress va boshqa psixologik to‘siqlarni yengish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar, natijada ularning
o‘quv jarayonidagi faol ishtiroki va motivatsiyasi sezilarli ravishda ortadi.
Kelajakda neyrodidaktik metodlarni yanada kengroq tadqiq qilish, pedagogik
jarayonlarda samarali integratsiya qilish hamda pedagoglarning ushbu yo‘nalishda bilim va
ko‘nikmalarini oshirish bo‘yicha faol ish olib borish zarur. Bu esa umumiy ta’lim sifatini
oshirish va o‘quvchilarning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun asos yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Duschanova Nilufar Sabirbayevna. NEYROPEDAGOGIKA ORQALI TA’LIMNI
TASHKIL ETISH MASALALARI. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya”
nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferinsiya. Toshkent-2024
2.
Abdullayeva M. I., Bahriyeva G. N. Boshlang‘ich taʼlim tabiiy fanlarni o‘qitishda sinfdan
tashqari ishlar //Formation of psychology and pedagogy as interdisciplinary sciences. –
2024. – Т. 3. – №. 29. – С. 307-313.
3.
Абдуллаева М. И., Бахриева Г. Н. ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ
НАВЫКОВ
БУДУЩИХ
ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ
НА
ОСНОВЕ
НЕЙРОДИДАКТИЧЕСКИХ ПОДХОДОВ: МИРОВОЙ ОПЫТ И НОВЫЕ
МЕТОДЫ //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 2. – С. 291-293.
4.
Абдуллаева М. И., Бахриева Г. Н. РАЗВИТИЕ САНОГЕННОГО МЫШЛЕНИЯ У
БУДУЩИХ
УЧИТЕЛЕЙ
КАК
ФАКТОР
ФОРМИРОВАНИЯ
ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ НАВЫКОВ //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4.
– №. 2. – С. 294-296.
5.
Zaynutdinova L.X. Biologiya ta‘limida neyrodidaktik texnologiyalar. Pedagogika fanlari
axborotnomasi. – T., 2021.
6.
D.A.Maматқулов, С.A Aбидова, М.И.Абдуллаева, С. Н. Чигр. “Возрастная
физиология и школьная гигиенна”.Ташкентский педагогический университет
имени Низами, Белорусский государственный педагогический университет имени
Максима Танка. Учебное пособие. Ташкент-2021
