“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
97
ЖАМОАВИЙ СПОРТ ЎЙИНЛАРИНИНГ ТАЛАБАЛАРДА ҲАМКОРЛИКДА
МУВАФФАҚИЯТГА ЭРИШИШГА ЎРГАТИШ БИЛАН БОҒЛИҚ МУАММО ВА
ЕЧИМЛАР
Жўрақулова Феруза
Тошкент амалий фанлар университети мустақил тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268189
Аннотация. мақолада жамоавий спорт ўйинларининг талабаларда ҳамкорликда
муваффақиятга эришишга ўргатиш билан боғлиқ муаммо ва ечимлар ҳақида баён
қилинган. Талабаларнинг прагматик кўникма ва малакаларини ривожлантиришда
уларнинг ҳамкорликда ишлаш малакасини такомиллаштириш масалаласи ҳам муҳим
ҳисобланади.
Калит сўзлар: ҳамкорликда ишлаш, жамоавий спрот ўйинлари, кўникма, малака,
ҳамжиҳатлик, прагматика, топшириқ, синов, касбий малака
PROBLEMS AND SOLUTIONS RELATED TO THE TEACHING OF TEAM SPORTS
GAMES TO SUCCESS IN COLLABORATION WITH STUDENTS
Abstract: the article describes the problems and solutions of team sports games with
teaching students to succeed in cooperation. The issue of improving the skills of students to work
in cooperation is also considered important in the development of pragmatic skills and
competencies.
Keywords: collaborative work, team sprot games, skills, competency, cohesion,
pragmatics, assignment, Testing, Professional Qualification.
Олий давлат таълим стандарти талабларида касбий таълим умумий гуманитар ва
ижтимоий-иқтисодий фанлар циклида билим ва кўникмалар учун жисмоний маданият
соҳаси, бўлажак бакалавр лозим: жисмоний маданиятнинг инсон тараққиётидаги ролини
тушуниш ва мутахассис тайёрлаш; жисмоний маданият ва соғлом турмуш тарзи
асосларини билиш; саломатликни сақлаш ва мустаҳкамлашни, психофизик қобилият ва
фазилатларни ривожлантириш ва такомиллаштиришни, жисмоний маданиятда ўз
тақдирини ўзи белгилашни таъминлайдиган амалий кўникма ва қобилиятлар тизимига эга
бўлиш; ҳаётий ва касбий мақсадларга еришиш учун жисмоний тарбия ва спорт
тадбирларидан фойдаланиш тажрибасини тўплаш.
Давлат таълим стандарти талабларига мувофиқ жисмоний маданият бўйича олий
ўқув юртлари учун тахминий ўқув дастури тасдиқланди. Ушбу дастурнинг назарий
қисмида жисмоний маданият фаолиятининг табиий ва ижтимоий жараёнларини тушуниш
учун зарур бўлган илмий, амалий ва махсус билимлар тизимини ишлаб чиқиш, уларни мос
равишда, ижодий равишда ишлатиш қобилияти кўзда тутилган. Талабаларнинг шахсий ва
касбий ривожланиш, ўз-ўзини такомиллаштириш, соғлом турмуш тарзини ташкил етиш
бўйича вазифалар белгилаб олинган.
Ижтимоий, биологик, физиологик ва психологик характердаги саволлар маълум
бир семантик такрорлашни талаб қилади. Ж исмоний тарбия ва спортнинг аниқ
масалаларини тақдим етишда назарий қисмнинг қоидалари. Муаллифлар ва муҳаррирлар
атайлаб бунга йўл қўядилар. талабалар еътиборини жисмоний тарбия ва спорт
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
98
назариясининг энг муҳим қоидаларига қаратиш учун такрорлаш. Лексия туфайли курс бир
неча семестр давомида ўзлаштирилган, бу семантик такрор матн, шунингдек, талабаларни
илгари тингланганларга мурожаат қилмаслик учун қилинган мавзулар. Мундарижа ҳар
бир бобнинг рубрикасини батафсил баён қилади, бу сизга дарсликка қизиқиш мавзусини,
унинг бўлимлари ва бўлимларини тезда топишга имкон беради.
Муаллифлар жамоасининг вазифаси бор еди: бир томондан, жисмоний тарбия
университетлари талабаларига юборилган матнни мураккаблаштирмаслик, бошқа
томондан-емас содда фикрлашга тушинг. Ушбу муаммони тўлиқ ҳал қилишнинг иложи
бўлмади: масалан, биотиббиёт ёки педагогика факултетлари талабалари баъзи бўлимларни
енгил, муҳандислик университетлари талабалари еса кераксиз даражада мураккаб деб
топадилар. Маърузачиларнинг вазифаси бу камчиликни оптималлаштириш орқали муайян
аудиторияга қараб уларнинг мазмуни юмшатишдир.
Биз талаба талабаларнинг эътиборини дарсликнинг концептуал аппарати -
жисмоний тарбия ва спорт атамаларига қаратамиз. Улар инсон ҳақидаги замонавий
билимлар тизимида кенг қўлланилади. Назария ва методикада атамаларни билиш
жисмоний маданият ва спорт, тегишли илмий ва ўқув фанлари (педагогика, психология,
гигиена, биология, биокимё, спорт тиббиёти, ва ҳоказо) енди ҳар бир ўқимишли одам учун
зарурдир. Бундан ташқари, улардан тўғри фойдаланиш ўқув ва спорт машғулотлари
жараёнини соддалаштиради. Барча даражалар, чунки бу ўқитувчи—талаба ўртасидаги
икки томонлама алоқани осонлаштиради, мураббий-спортчи. Асосий тушунчалар ва
таърифлар дарсликнинг якуний қисмида келтирилган. Ушбу дарслик муаллифлари етакчи
олимларга ўз миннатдорчиликларини билдирадилар дарсликни яратишда асарларидан
фаол фойдаланилган жисмоний тарбия, спорт машғулотлари, физиология ва тиббиёт
соҳасида қўлланилади.
Маданиятлар Жисмоний маданият умуминсоний маданиятнинг органик қисми,
унинг махсус мустақил майдони. Бироқ, бу ўзига хос жараён ва инсон фаолиятининг
натижаси, шахсни жисмоний такомиллаштириш воситалари ва усули. Жисмоний
маданият генетик жиҳатдан узатиладиган ва ҳаёт давомида тарбия, фаолият ва атроф-
муҳит таъсири остида ривожланадиган даромадлар шаклида олинган шахснинг ҳаётий
жиҳатларига таъсир қилади. Жисмоний маданият алоқа, ўйин, ўйин-кулги ва баъзи
шаклларда ижтимоий эҳтиёжларни қондиради ижтимоий фаол фойдали фаолият орқали
шахсий ўзини намоён қилиш. Жисмоний маданият асосан жисмоний машқлар шаклида
тегишли восита фаолиятига ега, бу сизга самарали ишлашга имкон беради керакли
кўникма ва қобилиятларни, жисмоний қобилиятларни шакллантириш, соғлиқ ва ишлашни
оптималлаштириш.
Жисмоний маданият моддий ва маънавий қадриятлар мажмуи билан ифодаланади.
Биринчисига спорт иншоотлари, инвентарлар киради, махсус жиҳозлар, спорт анжомлари,
тиббий ёрдам. Иккинчисига маълумотлар, санъат асарлари, турли хил спорт, ўйинлар,
жисмоний машқлар мажмуалари, жисмоний тарбия ва спорт фаолияти жараёнида инсон
хатти-ҳаракатларини тартибга солувчи ахлоқий меъёрлар ва бошқалар. Ривожланган
шаклларда жисмоний маданият естетик қадриятларни ишлаб чиқаради (жисмоний
маданият парадлари, спорт намойишлари ва бошқалар.). Жисмоний маданиятда фаолият
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
99
натижаси жисмоний fitness ва восита қобилиятлари ва қобилиятларини такомиллаштириш
даражаси, ҳаётий ривожланишнинг юқори даражаси, спорт ютуқлари, ахлоқий, эстетик,
интеллектуал ривожланиш.
Шундай қилиб, жисмоний маданият маданий фаолиятнинг алоҳида тури
сифатида қаралиши керак, унинг натижалари жамият ва шахс учун фойдалидир.
Ижтимоий ҳаётда, таълим, тарбия, тизимида, соҳасидаги меҳнатни ташкил етиш,
кундалик ҳаёт, соғлом дам олиш, жисмоний маданият намойишлари унинг таълим,
тарбия, соғлиқни сақлаш, иқтисодий ва умумий маданий аҳамияти жисмоний маданият
ҳаракати каби ижтимоий тенденциянинг пайдо бўлишига ёрдам беради, яъни.жисмоний
маданият қадриятларидан фойдаланиш, тарқатиш ва ошириш бўйича одамларнинг
биргаликдаги фаолияти.
Маълумки, барча даврларда таълим-тарбия жараёни ижтимоий тараққиётга мос
равишда ривожланиб келган. Барча давом етаётган ижтимоий ўзгаришлар ўқув жараёнида
маълум даражада ўз аксини топади. Буни таълим янгиликларидан фойдаланиш жараёнида
ҳам кўриш мумкин. Шахсни шакллантиришнинг муҳим омили педагогик жараённи
такомиллаштириш, инсонпарварлаштириш, талабанинг мустақиллигини таъминлаш, ўқув
жараёнида техник воситалар имкониятларидан самарали фойдаланишдир. Таълим
жараёни бутун машғулот давомида талабаларнинг фаоллиги ва қизиқувчанлигини
тизимли равишда уйғотиш мақсадини кўзда тутади. Ўқув омилларини яратишга
асосланган педагогик технология талабаларни ўқув ёки ўқув ишлаб чиқариш фаолиятига
тезкорлик билан жалб қилиш имконини беради. Акс ҳолда, заиф, етарли даражада
тушунилмаган ёки аниқ натижага ега бўлмаган вазифалар машғулотни самарасиз
якунлашга олиб келади
1
.
Бундай ҳолатлар кўпинча ўқитувчининг талабаларга нисбатан салбий
муносабатига олиб келади. Натижада талабага ҳаддан ташқари ҳиссий боғлиқлик, ўқув
фаолияти учун мотивациянинг пасайиши, ўқишдан ғазабланиш, мавзуга ва ўқитувчига
салбий муносабат. Ўқитувчи ва талаба ўртасидаги муносабатлар гуманистик мезонлар
асосида ташкил етилиши ва ёқимсиз ҳиссиётларни бартараф етишга қаратилган бўлиши
керак. Педагогик жиҳатдан еришилган ютуқлардан завқланиш, ўқув фаолиятига интилиш
биргаликда ижодий мулоқотга ҳисса қўшиши керак. Ўқув жараёнида талаба шахсига
ҳурмацизлик билан ёндашиш билан кутилган талабчанлик, айниқса онгли интизомга
еришиб бўлмайди.
Таълим технологияси – бу ташкилий ва услубий воситалардан фойдаланган
ҳолда ўқув мақсадига еришиш имкониятидир. Агар технологик тизимларда асосий
еътибор билимларни узатиш ва талабалар томонидан ўзлаштирилган билим даражасини
аниқлаш учун назоратни амалга ошириш бўйича ҳаракатлар тизимини ишлаб чиқишга
қаратилган бўлса, унда усуллар тўпламини танлаш амалий (експериментал) асосда амалга
оширилади.
2
1
Толипов У., Усмонбоева М. Педагогик технология: назария ва амалиёт. Т.: Фан, 2005.
205 б.
2
Рахимов З. Эффективность использования технологии совместного обучения в образовательном.
https://cyberleninka.ru/
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
100
З.Рахимов таълим технологияси таълим мақсадларини аниқлаш, яхлит жараённи
қисмларга бўлиш, ўқув натижаларини стандартлаштириш, ўқув жараёнида самарали
фикр-мулоҳазалар ва автоматлаштириш имкониятларини яхшилаш каби муҳим таълим
муаммоларини ижобий ҳал қилишга имкон беради. Ушбу муаммоларни ҳал қилишда
мавжуд педагогик (автоматлаштирилган ва автоматлаштирилмаган) тажрибани ҳисобга
олиш ва унга танқидий муносабатда бўлиш мақсадга мувофиқдир. Замонавий шароитда
таълим ва ҳамкорликни ташкил етиш алоҳида аҳамият касб етишини таъкидлайди
3
.
Ҳозирги кунда олий таълим тизимида енг самарали таълим технологияларидан
бири бу-биргаликда таълим технологиясидир. Унинг вазифаси фаол билиш жараёнини
рағбатлантириш ва тафаккурда тадқиқот усулини шакллантиришдан иборат. Биргаликда
ўқитиш технологияси ижодий фаол шахсни тарбиялаш мақсадларига мос келади.
Биргаликда ўқитиш технологияси – бу ўқитувчи-талаба(лар) муносабатларини
биргаликда ташкил етиш, ўзаро ривожланиш, талабалар томонидан жамоада, кичик
гуруҳда ва жуфтликда билимларни биргаликда ўзлаштиришдан иборат бўлган таълим
технологияси бўлиб, унинг асосий ғояси жамоада ўқув вазифаларини бажаришдир, кичик
гуруҳлар ёки ер-хотин, биргаликдаги ўзаро ҳамкорлик биргаликдаги ўқув фаолиятининг
технологияси-технология ўқув табиати, талабаларнинг жамоада, кичик гуруҳда ва
жуфтликда билимларни биргаликда ривожланишини таъминлаш, ўзаро ривожланиш,
шунингдек ўқув жараёнида "ўқитувчи-талаба (лар)" ҳамкорлигини биргаликда ташкил
етиш.
Ҳамкорликда ўқитиш технологияларининг ғоялари ўтган асрнинг 80-йилларида
ДЖ. Жой.Russo, К. D. Ушинский, В. A. Сухомлинский, А. S. Макаренко ва бошқа
инновацион ўқитувчилар қарашлари асосида шаклланди
4
. Ҳамкор таълим технологиялари
интеллектуал, ахлоқий ва жисмоний қобилиятларни, қизиқишларни, мотивларни
ривожлантириш асосида талабаларнинг дунёқарашини яратиш мақсадини илгари суради.
Биргаликда ўқитишнинг "кооператив ўрганиш" технологиясидан фарқли ўлароқ, у
талабаларга жамоавий ишлаш кўникмаларини беради, ҳам жуфтликда, ҳам кичик гуруҳда
ишлайди.
Шакл. 1. Таълим соҳасидаги ҳамкорлик йўналишлари
Таълим ҳамкорлиги технологияларининг таркибий елементлари: 1.Умумий
қоидалар асосий абстрактдан фойдаланиш (физик, математик ва кимёвий формулалар,
тезислар, тушунтириш расмлари, қисқача хулосалар, рамзий белгилар, диаграммалар,
графикалар, жадваллар, диаграммалар).
2. Билимларни тест асосида синаш.
3. Талабалар фаолиятини баҳолаш.
Таълим ҳамкорлик технологиялари тамойиллари:
3
Ўша манба.
4
Хидоятова Д.А. Интерфаол таълим модели воситасида таълим рус тилида олиб
борилаиган мактаблар узбек тили у^итувчиларининг малакасини ошириш жараёни
самарадорлигини ошириш: Пед.ф.буйича фалс.фанл.докт. ... дис. автореф. Т., 2017.
32 б.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
101
- жуфт ва кичик гуруҳ аъзоларининг ўзаро бирлиги;
- шахсий ва гуруҳ муваффақияти учун ер-хотин ва кичик гуруҳдаги ҳар бир
аъзонинг жавобгарлиги;
- кичик гуруҳда биргаликдаги ўқув-билиш фаолиятини ташкил етиш;
-
гуруҳ ва жамоавий ишни умумий баҳолаш. Ҳамкорликда ўқитиш
технологияларининг белгилари:
- талабанинг шахсияти, индивидуаллигига еътибор;
- тайёр билимларни ўзлаштириш ва уларни қайта тарбиялашдан бош тортиш;
- талабалар ўртасида мустақил ва танқидий фикрлашни ривожлантириш;
- ўқитувчи ва тенгдошларига нисбатан ижобий муносабатни таъминлаш;
- талабаларнинг маданий мулоқот қобилиятларини ривожлантириш;
- ҳамкорлик ва ўзаро тенгликка асосланган муҳитни яратиш.
- жуфтликда ва гуруҳда ишлаш-бу жиддий ва масъулиятли иш еканлигини ҳис
қилиш.
5
Шакл. 2. Биргаликда таълим технологияларидан фойдаланиш бўйича тренинг
1-variant: жамоада ўрганиш (анжир. 2). Жамоа ҳар бир талабанинг ютуқлари
ҳақида маълумотга ега бўлади, чунки жамоа ҳар бир талаба томонидан ўқув
материалининг муваффақиятли ишлаб чиқилишидан манфаатдор. Зеро, жамоанинг
муваффақияти ҳар бир талабага ва унинг муваффақиятига, жамоага юклатилган вазифани
ҳал етишга боғлиқ.
2-variant: кичик гуруҳда ўқиш (шакл. 2). Талабалар 4-5 кишидан иборат кичик
гуруҳларга гуруҳланиб, блок ҳолида берилган ўқув материали устида ишлайдилар. Ҳар
бир талаба material устида алоҳида ишлайди. Сўнгра бир гуруҳдаги талабалар 1 кишидан
иборат бошқа гуруҳларга ташриф буюриб, ўз тенгдошларига ўрганилаётган material
бўйича експерт сифатида маълум қилганларидан сўнг, уларни ўз гуруҳига қайтариб,
жамоа аъзоларини тенгдошларидан ўрганган маълумотлари билан таништиради. Шу
билан бирга, шерикларни диққат билан тинглаш, керакли маълумотларни дафтарларига
ёзиб олиш керак. Машғулотдан сўнг ўқитувчи ҳар қандай талабадан ўрганилган мавзу
бўйича саволларга жавоб беришни сўрайди.
Variant 3. Жуфтликда ишлаш (Фиг. 2). Талабалар жуфтликларга бўлинади. Ҳар
бир жуфтлик яхлит мавзу бўйича алоҳида топшириқ олади. Биргаликда ишлаш асосида
ер-хотин аъзолари ўзларига тақдим етилган материални ўзлаштирадилар. Кейин бу ҳақда
жамоага маълум қилади.
Ҳамкорликда ўқитиш технологиялари "педагог-талаба ҳамкорлиги" тамойилига
асосланади ва қуйидаги шаклларда қўлланилади:
- кичик тадқиқотлар ўтказиш;
- мавзу бўйича танловда иштирок етиш;
- фан олимпиадаларига тайёргарлик;
- қўшма лойиҳаларни тайёрлаш;
- илмий мақолаларни ижодий ҳамкорликда чоп етиш;
- ижодий ҳамкорликда таълим ресурсларини яратиш.
5
https://cyberleninka.ru/
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
102
Ҳамкорликда ўқитиш технологияларини қўллашда талабалар:
- ҳамкорлар ва гуруҳлар билан ҳамкорлик
- фаол иш, вазифага масъулият билан ёндашиш
- ҳамкор ёки гуруҳга нисбатан ижобий муносабат
- нафақат муваффақиятингиз учун жавобгарликни ҳис етинг, балки шерикингиз
ва гуруҳингиз муваффақияти учун ҳам.
Биргаликдаги таълим технологияларини қўллаш тартиби:
- талабалар (4-5 киши) кичик гуруҳларда ишлайдилар;
- жамоа учун ягона ўқув материали;
- ҳар бир гуруҳ алоҳида саволга жавоб топади;
- эксперт гуруҳи тузилди;
- бу гуруҳ ҳар бир гуруҳнинг иши билан атрофлича таниш;
- експерт гуруҳи ҳар бир талабанинг фаолиятини алоҳида баҳолаш имкониятига
ега;
- талабалар тўплаган баллар умумлаштирилади ва кичик гуруҳ фаолиятига қараб
баҳоланади;
- энг юқори балл тўплаган жамоа ғолиб ҳисобланади.
Ўқув жараёни ниҳоятда мураккаб
6
. Жамият ўзининг ижтимоий-сиёсий, иқтисодий
эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда таълимнинг юқори самарадорлигини талаб қилади.
Енг муҳими, ўқитувчилар ўрганилаётган мавзу, муаммо ёки масалага еътибор
беришлари керак, улар биргаликда ўқитиш технологияларидан фойдаланганда ҳал
қилиниши керак. Бундан ташқари, ҳамкорликда таълим технологияларини қўллашда
талабаларнинг ёши, психологик хусусиятлари, дунёқараш даражаси, ҳаётий тажрибасини
ҳисобга олган ҳолда дарс самарадорлиги ошади. Бу еса ўқитувчилардан касбий маҳорат,
кўникма, билим, сезги ва сезгиларни егаллашни талаб етади
7
.
Ўқитувчи ва талаба ўртасидаги муносабатлар бўлган коедуcатион технологияси
асосида талабалар коедуcатион оладилар. Шундай қилиб, таълим соҳасидаги ҳамкорлик
технологиялари сифатни ошириш, таълим самарадорлигини ошириш, ўқитувчилар,
талабалар, талабалар гуруҳи, шунингдек жамоа ўртасидаги ўзаро муносабатлар тўғрисида
қарор қабул қилиш, мафкуравий ва маънавий бирликка еришиш, умумий мақсадга
интилиш, ҳар бир талабанинг ички имкониятларини рўёбга чиқариш учун катта
имкониятларга ега (талаба, талаба), унинг шахс сифатида намоён бўлиши учун зарур
шарт-шароит ва шароитларни яратиш.
6
Очилов М. Янги педагогик технологиялар. - Карши: Насаф, 2000. 79 б.
7
https://cyberleninka.ru/
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
103
Фойдаланилган адабиётлар
:
1.
Толипов У., Усмонбоева М. Педагогик технология: назария ва амалиёт. Т.: Фан,
2005. Ю 205 б.
2.
Рахимов З. Эффективность использования технологии совместного обучения в
образовательном.
3.
Хидоятова Д.А. Интерфаол таълим модели воситасида таълим рус тилида олиб
борилаиган мактаблар узбек тили у^итувчиларининг малакасини ошириш жараёни
самарадорлигини ошириш: Пед.ф.буйича фалс.фанл.докт. ... дис. автореф. Т., 2017.
32 б.
4.
5.
Очилов М. Янги педагогик технологиялар. - Карши: Насаф, 2000. 79 б.
