“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
112
3-SHO‘BA.
TA’LIM MUASSASASI VA OTA-ONALAR HAMKORLIGINING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK ASOSLARI.
YOSHLARDA GENDER TENGLIGINING SHAKLLANISH OMILLARI
Tadjiyeva Adolat Xabibullovna
Toshkent Kimyo Xalqaro universiteti mustaqil tadqiqotchisi
adolat1980qq@icloud.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268314
Annotasiya. ushbu maqolada oila mustahkamligi faqat oilaviy resurslar va moddiy
farovonlik bilan emas, balki oiladagi gender tengligi, o‘zaro hurmat va muvozanatli ijtimoiy
munosabatlar bilan ham bog‘ligi,shu nuqtai nazardan, yoshlarning gender munosabatlari va
oilaviy qadriyatlaridagi o‘zgarishlar oila mustahkamligini qanday ta'sir qilishini o‘rganish
dolzarb masala hisoblishi , yoshlar — jamiyatning kelajagi bo‘lgan, oila va jamiyatdagi
o‘zgarishlarni eng tez qabul qiladigan guruhlari ekanligi,yoshlarda gender munosabatlarining
shakllanishi oilaviy muammolarni, uning mustahkamligini va oilaning barqarorligini
ta'minlashni ta'sir qilishi,bunga media, oila ichidagi ta'sirlar, ta'lim muassasalari va ijtimoiy
tarmoqlarda mavjud gender stereotiplari va ularning yoshlar o‘rtasidagi qarashlarga bo‘lgan
ta'siri katta ahamiyatga egaekanligi haqidagi fikrlar yoritilgan.
Tayanch so’zlar: faqat oilaviy, resurslar , moddiy ,farovonlik gender tengligi, o‘zaro
hurmat va muvozanatli ijtimoiy munosabatlar , yoshlarning gender munosabatlari va oilaviy
qadriyatlar, o‘zgarishlar oila mustahkamlik qanday ta'sir qilishini o‘rganish dolzarb masala.
FACTORS OF THE FORMATION OF GENDER EQUALITY IN YOUNG PEOPLE
Abstract. in this article, the relationship of family strength not only with family resources
and material well — being, but also with gender equality in the family,mutual respect and
balanced social relations, in this context , the study of how changes in gender relations and
family values affect family strength is an urgent issue, that young people are groups with the
future of society,the formation of gender relations in young people opinions are lit.
Key words: only the study of family, resources , material ,welfare gender equality, mutual
respect and balanced social relations , gender relations of young people and family values, how
changes affect family resilience is an urgent issue.
ФАКТОРЫ ФОРМИРОВАНИЯ ГЕНДЕРНОГО РАВЕНСТВА У МОЛОДЕЖИ
Аннотация. в этой статье объясняется, что прочность семьи связана не только
с семейными ресурсами и материальным благополучием, но и с гендерным
равенством,взаимным уважением и сбалансированными социальными отношениями в
семье, в связи с чем актуальным вопросом следует считать изучение того, как изменения
в гендерных отношениях и семейных ценностях молодежи влияют на прочность семьи.
формирование гендерных отношений у молодых людей влияет на решение семейных
проблем, их прочность и стабильность в семье,в этом большое значение имеют
гендерные стереотипы, существующие в средствах массовой информации, внутри семьи,
образовательных учреждениях и социальных сетях, и их влияние на взгляды среди
молодежи.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
113
Ключевые слова: актуальным вопросом является изучение того, как влияют
только семейные, ресурсные, материальные, благосостояние, гендерное равенство,
взаимоуважение и сбалансированные социальные отношения, гендерные отношения
молодежи и семейные ценности, изменения в семейной устойчивости
Gender tengligi – bu jamiyatda erkaklar va ayollarning teng huquq va imkoniyatlarga ega
bo‘lishini anglatadi. Bu tushuncha iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy sohalarda o‘z aksini
topadi. Gender tengligi faqat ayollar huquqlarini himoya qilish emas, balki jamiyatdagi barcha
shaxslarning qobiliyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun teng sharoit yaratish
demakdir.Dunyoda gender tengligiga erishish yo‘lida katta o‘zgarishlar amalga oshirilgan
bo‘lsa-da, hali ham ko‘plab mamlakatlarda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi tengsizlik mavjud.
Ushbu maqolada gender tengligining mohiyati, uning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishga ta’siri,
shuningdek, bu borada amalga oshirilayotgan islohotlar haqida batafsil fikr yuritiladi.
Gender tengligi va uning mohiyati
Gender tengligi – bu erkaklar va ayollarning teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishini
kafolatlovchi prinsipdir. U inson huquqlari, adolat va demokratik qadriyatlarning asosiy
tamoyillaridan biri hisoblanadi. Gender tengligi nafaqat ayollar huquqlarini himoya qilish, balki
jamiyatdagi har bir shaxsning o‘z qobiliyatlarini to‘liq namoyon etishi uchun teng sharoit
yaratishga qaratilgan.
BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar gender tengligini ta’minlash bo‘yicha turli
dasturlarni ishlab chiqmoqda. Masalan, BMTning Barqaror Rivojlanish Maqsadlaridan biri –
gender tengligini ta’minlash va barcha ayol-qizlarni huquqiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashdir.
Gender tengligi jamiyatning har bir jabhasiga ta’sir ko‘rsatadi. Quyida uning asosiy
ijtimoiy jihatlari keltirilgan:
1. Ta’lim va bilim olish huquqi
– Gender tengligi ta’minlangan jamiyatda qizlar va o‘g‘il bolalar teng ta’lim olish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
– Ta’lim olish imkoniyatining oshishi natijasida ayollarning malakasi ortib, jamiyat
taraqqiyoti tezlashadi.
2. Sog‘liqni saqlash
– Gender tengligi ayollarning sog‘lig‘iga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
rivojlanayotgan mamlakatlarda ayollar uchun tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati
cheklangan bo‘lishi mumkin.
– Ayollar va erkaklarning sog‘lig‘iga teng e’tibor qaratish jamiyatning umumiy
farovonligini oshiradi.
3. Oilaviy munosabatlar va zo‘ravonlikka qarshi kurash
– Gender tengligi oilaviy hayotda erkak va ayollarning teng huquqli bo‘lishini
ta’minlaydi.
– Jamiyatda gender tengligi mustahkam bo‘lsa, ayollarga nisbatan zo‘ravonlik va
kamsitishlar kamayadi.
Gender tengligi iqtisodiy o‘sishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Quyida uning asosiy
iqtisodiy jihatlari keltirilgan:
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
114
1. Ish bilan ta’minlash va mehnat bozoridagi imkoniyatlar
– Ayollarga mehnat bozorida teng sharoit yaratish mamlakatning iqtisodiy salohiyatini
oshiradi.
– Ayollarning iqtisodiyotdagi faolligi oshishi mamlakat Yalpi Ichki Mahsuloti (YIM)
o‘sishiga xizmat qiladi.
2. Ayollar tadbirkorligi
– Gender tengligi ta’minlangan davlatlarda ayollar tadbirkorligi rivojlanadi.
– Ayollar kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish orqali jamiyatning iqtisodiy
barqarorligiga hissa qo‘shadilar.
3. Kambag‘allikni kamaytirish
– Gender tengligi ayollar va bolalarning kambag‘allikdan chiqishiga yordam beradi.–
Ayollar iqtisodiy jihatdan mustaqil bo‘lsa, oilaviy farovonlik ortadi.
Gender tengligiga erishishda quyidagi muammolar mavjud:
1. An’anaviy stereotiplar
– Ayrim jamiyatlarda “ayollar faqat uy bekasi bo‘lishi kerak” degan qarashlar mavjud.
– Gender tengligi an’anaviy mentalitet va qadriyatlar bilan to‘qnash kelishi mumkin.
2. Mehnat bozori va ish haqi tafovuti
– Ko‘pgina mamlakatlarda ayollar erkaklardan kamroq maosh oladilar.
– Rahbarlik lavozimlarida ayollarning ulushi hali ham past darajada.
3. Hukumat siyosati va qonunchilikdagi kamchiliklar
– Ba’zi davlatlarda gender tengligini ta’minlashga qaratilgan qonunlar zaif ishlaydi.–
Gender tengligiga oid qonunchilik tizimini takomillashtirish zarur.
1. Ta’lim tizimini isloh qilish
– Qizlarning ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish.
– Gender tengligi haqida targ‘ibot olib borish.
2. Ish joylarida gender tengligini ta’minlash
– Ish beruvchilarni ayollar va erkaklar uchun teng imkoniyatlar yaratishga majburlash.
– Ish haqi tafovutini kamaytirish.
3. Qonunchilikni mustahkamlash
– Gender tengligini ta’minlovchi qonunlarni qabul qilish va ularning ijrosini ta’minlash.
– Ayollarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi qat’iy choralar ko‘rish.
4. Jamiyatda gender tengligini targ‘ib qilish
– Ommaviy axborot vositalarida gender tengligi haqida ko‘proq ma’lumot berish.
– An’anaviy qarashlarni o‘zgartirish uchun targ‘ibot ishlarini kuchaytirish.
Gender tengligi nafaqat inson huquqlari, balki jamiyatning umumiy taraqqiyotini
belgilovchi muhim omildir. Ayollar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar yaratish –
iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy adolat va barqaror rivojlanish garovidir.Bugungi kunda ko‘plab
mamlakatlar gender tengligini ta’minlash yo‘lida jiddiy islohotlarni amalga oshirmoqda. Ammo
bu yo‘lda hali qilinishi kerak bo‘lgan ishlar ko‘p. Gender tengligiga erishish uchun ta’lim,
qonunchilik, mehnat bozori va jamiyatdagi qarashlarni o‘zgartirish muhim ahamiyatga
ega.Gender tengligi – bu jamiyatning kelajagini belgilaydigan asosiy qadriyatdir. Shu bois,
barcha insonlar ushbu masalaga jiddiy e’tibor qaratishlari lozim.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
115
Oila – jamiyatning eng asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, uning mustahkamligi butun jamiyat
barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi. Mustahkam oila nafaqat turmush o‘rtoqlar, balki
farzandlarning to‘g‘ri tarbiyasi, ijtimoiy muhit va iqtisodiy sharoit bilan ham chambarchas
bog‘liqdir.Zamonaviy dunyoda oilaviy munosabatlarga ta’sir etuvchi turli omillar mavjud bo‘lib,
ularning ayrimlari ijobiy, ba’zilari esa salbiy bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada oila
mustahkamligini belgilovchi asosiy omillar haqida batafsil fikr yuritamiz.Oilaning
mustahkamligi turli omillarga bog‘liq. Quyida eng muhimlari keltirilgan:
1. O‘zaro hurmat va ishonch .Oila a’zolari o‘rtasidagi hurmat va ishonch oilaning
barqarorligini ta’minlovchi eng muhim omillardan biridir. O‘zaro ishonch yo‘q joyda oilaviy
nizolar yuzaga kelishi ehtimoli ortadi.Hurmat va ishonchni saqlash usullari:
• Har bir oila a’zosi bir-birining fikrlarini qadrlashi kerak.
• Turmush o‘rtoqlar bir-biriga sodiq bo‘lishlari muhim.
• Oilada muammolar ochiq va samimiy muhokama qilinishi lozim.
2. Moliyaviy barqarorlik
Iqtisodiy jihatdan barqarorlik oilaviy muhitga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Moliyaviy
muammolar kelishmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin.
Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari:
• Oila byudjeti rejalashtirilishi kerak.
• Keraksiz xarajatlar kamaytirilishi lozim.
• Ikkala turmush o‘rtog‘i ham moliyaviy mas’uliyatni his qilishi kerak.
3. Farzandlar tarbiyasi
Farzandlarning yaxshi tarbiya topishi oilaning mustahkamligini oshiradi. Agar oilada
sog‘lom tarbiya bo‘lsa, bu butun jamiyatning rivojlanishiga ijobiy ta’sir qiladi.Sog‘lom tarbiya
tamoyillari:
• Ota-ona farzandlar uchun yaxshi namuna bo‘lishi kerak.
• Bolalarga ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni singdirish muhim.
• Farzandlar bilan ko‘proq vaqt o‘tkazish lozim.
4. O‘zaro muloqot va tushunish
Sog‘lom oilaviy munosabatlarning asosi – ochiq va samimiy muloqotdir. Agar turmush
o‘rtoqlar bir-birlarini yaxshi tushunsalar, oilada kelishmovchiliklar kamayadi.Samarali
muloqotni yo‘lga qo‘yish usullari:
• Har kuni turmush o‘rtoq bilan suhbatlashish kerak.
• Munozaralar paytida bir-birini tinglash muhim.
• Har qanday muammoni hal qilishda sabr va tushunish talab etiladi.
5. An’analar va qadriyatlar.Oilaviy an’analar va qadriyatlar mustahkam oilani
shakllantirishda katta ahamiyatga ega.Oilaning qadriyatlarini saqlash yo‘llari:
• Har bir oila o‘ziga xos an’analarini yaratishi kerak.
• Oila bayramlarini birga nishonlash muhim.
• Kattalarga hurmat va kichiklarga mehr ko‘rsatish lozim.
Oilaning barqarorligiga salbiy ta’sir etuvchi omillar
Oilaviy mustahkamlikni buzuvchi omillar ham mavjud. Quyida ularning ayrimlari
keltirilgan: 1. Noto‘g‘ri muloqot
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
116
Agar turmush o‘rtoqlar orasida to‘g‘ri muloqot bo‘lmasa, tushunmovchiliklar ko‘payishi
mumkin.Noto‘g‘ri muloqotning oldini olish yo‘llari:
• Bir-birining his-tuyg‘ularini inobatga olish.
• Asabiylashgan holda gaplashmaslik.
• Har qanday masalani xotirjam muhokama qilish. Qarzlar va iqtisodiy qiyinchiliklar
oilaviy nizolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Moliyaviy muammolarni oldini olish uchun:
• Mablag‘ni to‘g‘ri rejalashtirish.
• Oilaviy xarajatlarni nazorat qilish.
• Keraksiz qarzlardan qochish.
3. Beg‘arazlik va loqaydlik.
Oila a’zolarining bir-birlariga loqayd bo‘lishi munosabatlarning sovuqlashishiga sabab
bo‘ladi.Bunga qarshi chora-tadbirlar: • Turmush o‘rtoqlar bir-birlariga vaqt ajratishlari kerak.•
Bir-birining qiziqishlariga e’tibor berish lozim.
• Hamkorlik va qo‘llab-quvvatlash muhim. Oilaviy munosabatlarni mustahkamlash
yo‘llari.Oilaning mustahkam bo‘lishi uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim:
1. O‘zaro ishonchni shakllantirish
– Turmush o‘rtoqlar bir-birlariga doim sodiq bo‘lishlari kerak.
– Har qanday muammoni birgalikda hal qilish lozim.
2. Birgalikda vaqt o‘tkazish
– Oila a’zolari birga sayr qilish, sayohatga chiqish, hordiq chiqarishlari muhim.– Har
kuni birgalikda ovqatlanish oilaviy aloqalarni mustahkamlaydi.
3. Qo‘llab-quvvatlash va yordam
– Oila a’zolari bir-birlarini har qanday vaziyatda qo‘llab-quvvatlashlari kerak.
– Uy ishlarini teng taqsimlash orqali oiladagi yuk engillashtiriladi.
4. Janjallardan qochish va muammolarni hal qilish
– Har qanday kelishmovchilikni tinch yo‘l bilan hal qilish kerak.
– Nizolarni cho‘zib yubormaslik va darhol kelishuvga erishish muhim.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki oila mustahkamligi – jamiyat taraqqiyotining asosi
hisoblanadi. Mustahkam oilaning shakllanishi uchun o‘zaro hurmat, ishonch, moliyaviy
barqarorlik, farzandlar tarbiyasi va to‘g‘ri muloqot muhim ahamiyatga ega.Agar har bir oila
a’zosi o‘z majburiyatlarini to‘g‘ri bajarsa va bir-birini hurmat qilsa, oila bardavom bo‘lib,
jamiyat ham barqaror rivojlanadi. Shu bois, oilani mustahkamlash har bir insonning asosiy
vazifalaridan biri bo‘lishi kerak. Gender tengligi munosabatlari uzoq yillardan beri
tadqiqotchilar, olimlar va siyosatchilar tomonidan muhokama qilinib kelmoqda. Ushbu sohada
olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ayollar va erkaklarning teng huquqlarga ega bo‘lishi jamiyat
taraqqiyoti uchun muhim ekanligini isbotlagan.Simone de Beauvoir, Judith Butler, John Stuart
Mill, Amartya Sen va boshqa olimlarning ishlari gender tengligi masalasini chuqur o‘rganishga
imkon bergan. BMT, Jahon Banki va Xalqaro Mehnat Tashkiloti kabi tashkilotlar esa bu borada
muhim dasturlarni ishlab chiqib, amaliy ishlarni amalga oshirmoqda.Gender tengligi masalasini
o‘rganish kelajakda ham dolzarb bo‘lib qoladi, chunki bu nafaqat inson huquqlari, balki iqtisodiy
va ijtimoiy barqarorlik bilan ham bog‘liq muhim masaladir.Gender tengligi masalasi ko‘plab
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
117
olimlar, sotsiologlar, iqtisodchilar va feministik harakat vakillari tomonidan o‘rganilgan. Bu
sohada ilmiy tadqiqotlar nafaqat jamiyatdagi erkaklar va ayollarning teng huquqlari, balki
mehnat bozori, ta’lim, siyosat, sog‘liqni saqlash va madaniyat kabi yo‘nalishlarni ham qamrab
oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Simone de Beauvoir – “Ikkinchi jins” (1949)
2.
Judith Butler – “Gender muammosi” (1990)
3.
Betty Friedan – “Ayollar mistikasi” (1963)
4.
John Stuart Mill – “Ayollar qulligi” (1869)
5.
bell hooks – “Feminizm hamma uchun” (2000)
6.
Simone de Beauvoir (1908–1986)”Gender tengligi “
7.
Judith Butler “Ayollar ”(1956-yildan hozirgacha)
8.
Nancy Fraser” Ayollar muammosi ” (1947-yildan hozirgacha)
9.
Amartya Sen “Biz va ayollar ”(1933-yildan hozirgacha)
