“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
140
UMUMTA’LIM MAKTAB 9-SINF O`QUVCHILARIDA KASB TANLASHNING
PSIXOLOGIK JIHATLARI
Tillaxodjayeva Xosiyatxon Sardorbekovna
TMC instituti pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268464
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘smirlik davridagi o‘quvchilarning kasb tanlashdagi
psixologik muammolari, ularning shaxsiy qiziqishlari, ijtimoiy muhit ta’siri, oilaviy omillar va
ta’lim tizimining kasbga yo‘naltiruvchi funksiyalari chuqur tahlil etilgan. 9-sinf o‘quvchilarining
yoshga xos tafakkur o‘zgarishlari, qaror qabul qilishdagi ikkilanish holatlari, kasbiy o‘zini
anglash bosqichlari psixologik-nazariy modellar asosida yoritiladi. Xorijiy va milliy tadqiqotlar
asosida kasb tanlashda ijtimoiy-psixologik omillar va maktab psixologlarining roli tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: kasb tanlash, kasbiy yo‘naltirish, o‘smirlik davri, psixologik tayyorgarlik,
qiziqish, ijtimoiy ta’sir, o‘zini anglash.
KIRISH
Kasb – bu inson hayotining mazmuni, jamiyatdagi ijtimoiy maqomining aniqlovchisi,
uning iqtisodiy, ma’naviy va shaxsiy barqarorligining poydevoridir. Ayniqsa, 21-asrda kasbga
munosabat insonning nafaqat moliyaviy mustaqilligini, balki ijtimoiy faolligini, o‘z-o‘zini
anglash darajasini ham belgilab bermoqda. Shu bois, umumta’lim maktabining yuqori
bosqichlarida, ayniqsa 9-sinfda o‘quvchilarning kasb tanlashi ulkan psixologik ahamiyatga ega
jarayon hisoblanadi.
Bugungi ta’lim tizimi sharoitida 9-sinf o‘quvchisi o‘z ta’lim yo‘nalishini tanlaydi:
akademik litsey, kasb-hunar maktabi, kollej yoki 10-11-sinflarda davom etish. Bu tanlov
shunchaki ta’lim yo‘nalishi emas – bu hayotda yo‘l tanlash, o‘z imkoniyatlari, iqtidor va
qiziqishlarini anglash, yaqin kelajakdagi kasbiy faoliyatni belgilab olishdir. Demak, bu
bosqichda o‘quvchiga psixologik yordam ko‘rsatish, kasbiy orientatsiya bilan shug‘ullanish
dolzarb masala sifatida qaraladi [1].
ASOSIY QISM
9-sinf o‘quvchilari yoshiga ko‘ra o‘smirlik davrining ikkinchi bosqichida turadilar. Bu
davrga xos bo‘lgan psixologik xususiyatlar quyidagilardir [2]:
O‘zini mustaqil shaxs sifatida ko‘rishga intilish – ota-ona, o‘qituvchidan mustaqil fikrga
ega bo‘lish istagi;
O‘z yo‘lini topishga urinish – ichki savollar: “Men kimman?”, “Qanday bo‘lishim
kerak?”;
Kasblar haqida idealizatsiyalash – real imkoniyat emas, romantik qarashlar;
Ijtimoiy guruhlar ta’siri – do‘stlar, tarmoq, muhit kasb tanloviga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi;
Emotsional o‘zgaruvchanlik va ikkilanishlar – tanlov qarorlarida ishonchsizlik, tez fikr
o‘zgarishi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
141
Yuqoridagi holatlar kasb tanlashni murakkablashtiradi. Chunki bu yoshda o‘quvchi hali
o‘zining qobiliyati, ijtimoiy mavqei va mehnat bozori talablari o‘rtasidagi mutanosiblikni to‘g‘ri
baholay olmaydi.
Kasb tanlash jarayonida oila va maktab muhitining o‘rni beqiyosdir:
Oila – o‘quvchining qadriyatlarini shakllantiruvchi asosiy muhit. Ota-onaning kasbga
bo‘lgan qarashlari, iqtisodiy holati, maslahatlari bevosita ta’sir qiladi. Ko‘pincha, ota-ona bolaga
o‘z orzusidagi kasbni singdirishga harakat qiladi, bu esa psixologik bosimga olib kelishi
mumkin.
Maktab – o‘qituvchilar va psixologlarning o‘quvchiga maqsadli yo‘naltirilgan yordam
berish instituti. Maktabda kasbiy sinovlar, qiziqish testlari, konsultatsiyalar, kasblar haftaligi
kabi tadbirlar o‘tkazilishi o‘quvchining tanlovini ongli shakllantirishga xizmat qiladi [3].
Psixologiyada kasb tanlash – bu nafaqat tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladigan
ijtimoiy-ijtimoiylashuv mahsuli, balki shaxsning ichki psixologik ehtiyojlari, qadriyatlari,
identitet izlanishlari bilan bog‘liq murakkab jarayon sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa 9-sinfda bu
jarayon shaxsiy qaror qabul qilishning dastlabki sinov maydoniga aylanadi.
O‘quvchi bu bosqichda o‘z ichki dunyosini kashf qilishga urinadi: "Qanday odam
bo‘lishni istayman?", "Hayotda nima qilishdan zavq olaman?", "Qaysi ish orqali o‘zimni foydali
his qilaman?" kabi savollar kasb tanlash motivatsiyasining negizida turadi. Shunday savollar
doirasida rivojlanadigan kasbiy motivlar quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi:
Ekstrinsik motivatsiya – ota-ona istagi, do‘stlar ta’siri, mehnat bozori talabi, daromadga
qaratilgan yondashuv;
Intrinsik (ichki) motivatsiya – shaxsiy zavq, ichki qoniqish, ongli tanlov;
Avtomatik motivatsiya – an’anaga ergashish, kasb haqida chuqur o‘ylamaslik, shunchaki
ko‘r-ko‘rona tanlash.
Psixologik jihatdan aynan intrinsik motivatsiyani rivojlantirish, kasb tanlovining
barqaror, uzoq muddatli va muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun muhim hisoblanadi. Buning uchun
o‘quvchiga kasb haqida faqat tashqi ma’lumot emas, balki o‘z ichki holatini anglashga yordam
beradigan refleksiv muhit zarur.
Amerikalik psixolog Erik Erikson tomonidan ilgari surilgan psixososial rivojlanish
nazariyasida, o‘smirlik davri “identitetga erishish yoki rol chalkashligi” bosqichi sifatida
tasvirlanadi. Ya’ni bu davrda o‘quvchi o‘zining kimligini, jamiyatdagi rolini, kelajakdagi
vazifasini anglashga intiladi. Agar bu jarayon muvaffaqiyatli kechsa – kasbiy yo‘nalishga
nisbatan ijobiy identitet shakllanadi; agar yordam yetarli bo‘lmasa – rol chalkashligi (diffuziya)
yuzaga keladi.
Bu bosqichda maktabdagi kasbga yo‘naltirish ishlari, shaxsiy suhbatlar, qiziqishlar tahlili,
sinovlar – barchasi o‘quvchining kasbiy identitetini shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Aks
holda, u tayyor stereotiplarga ergashib, o‘z ehtiyojlarini emas, atrofdagilar istagini qondiradigan
tanlov qiladi [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Kasb tanlash o‘quvchining shaxsiy kamoloti, jamiyatdagi pozitsiyasi va hayotdagi
muvaffaqiyatining muhim omillaridan biridir. 9-sinf bosqichi bu jarayonning dastlabki qaror
qabul qilish fazasi bo‘lib, ayni paytda eng muhim psixologik yordam talab etadigan davrdir.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
142
Shuning uchun maktabda kasbiy yo‘naltirish ishlari faqatgina ma’lumot berish emas, balki
shaxsga yo‘naltirilgan, psixologik jihatdan asoslangan, tizimli yondashuv asosida tashkil etilishi
zarur.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Super D.E. (2017). The Psychology of Careers. New York: Harper & Row.
2.
Holland J.L. (2017). Making Vocational Choices. Odessa, FL: Psychological Assessment
Resources.
3.
Klimov E.A. (2014). Psixologiya professional'nogo samoopredeleniya. Moskva:
Akademiya.
4.
Muminova M.T. (2020). “Yosh psixologiyasi va kasb tanlashda differensial yondashuv”.
– Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
