“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
160
DIQQAT SIFATLARINI TEKSHIRISHDA “SHULTE JADVALLARI” DAN
FOYDALANISHNING AHAMIYATI (SPORTCHILARDA)
M.M.Akmuradov
O`qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15268613
Annotatsiya.
Maqolada diqqat sifatlarini tekshirishda “Shultejadvallari”dan
foydalanishning ilmiy va amaliy ahamiyati, metodika orqali sinaluvchilarning diqqat oraligʻi,
mustaqil ishsamaradorligi, ruhiy barqarorlik, diqqatining qidiruv tezligi va diqqat miqdorini
aniqlash imkoniyatlari tahlil qilingan.
Kalit so’zlar: Shulte jadvallari, diqqat, xotira, fiksatsiya, konsentratsiya, diqqat oraligʻi,
samaradorlik, ruhiybarqarorlik, diqqatning tezligi, diqqat miqdori.
Kirish.
Shulte jadvallari periferik ko’rishni yaxshilashga, konsentratsiyani
rivojlantirishga va vaziyatni tez idrok etish qobiliyatini o’stirishga xizmat qiluvchi texnikadir.
Shulte jadvallari turli darajadagi qiyinchiliklarga ega bo’lib, eng ko’ptarqalgan jadvalturi 25
katak ya’ni 5 qator va 5 ustundan iborat kvadratdir. Kataklarda 1 dan 25 gacha bo’lgan sonlar
tartibsiz shaklda joylashtirilgan bo’ladi. Jadvaldan foydalanuvchi kishi sonlarni o’sish tartibi
bo’yicha yoki teskari tartibda topishi lozim. Ushbu texnika Nemis psixologi va psixoterapevti
Valter Shulte tomonidan 1962 yilda fanga kiritilgan.
Dastlab texnika inson diqqatining xususiyatlarini o’rganish uchun tajribalar paytida
psixodiagnostik test sifatida qo’llanilgan. Shundan so’ng ushbu usul psixiatrlar va
psixoterapevtlarning keng doiralarida qo’llanila boshlandi. Usul tadqiqotlar davomida xotira,
diqqat va aqlni rivojlantirish uchun samarali ekanligi isbotlandi.Psixiatriya va psixologiya
sohasidagi ayrim olimlarning asarlarida shulte jadvalidagi belgilarni izlayotgan odamning holati
meditatsiya mashg’ulotlarini bajarayotgan kishining holatiga o’xshatiladi. Bunday holat
miyaning ishlash faolligiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Shulte jadvallarining ahamiyatli tomoni nimada?
Aksariyat o`smir sportchilar mashg`ulotlar jarayonida yoki musobaqalashish jarayonida
raqib hatti-harakatlarini idrok qilishda turli xil muamolarga duch kelishadi va murakkab
qarorlarni tanlovida to`xtalishlar kuzatiladi va bu holat sportchilarlarning natijasiga salbiy ta`sir
ko`rsatadi. Bunday holatni oldini olishda ushbu jadvaldan foydalanish natijaga ijobiy ta`sir
ko`rsatadi.
Mavzuning dolzarbligi.
Shulte jadvallarini mashq qilish orqali kishida hatti-harakatlar
yaxlit ko’rish va vaziyatda to`g`ri keladigan qaror qabul qilish qobiliyati shakllanadi. Usul
orqali diqqat, xotira va aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishni maqsad kishi undan muntazam
ravishda foydalanib turishi lozim.
Maqolaninig maqsadi
. “Shulte” jadvallari metodikasi sinaluvchilarning sport
mashg`uloti samaradorligini oshirish, periferik ko'rishni o'rgatish va kengaytirish,
diqqat oralig'i,
mustaqil ish samaradorligi, ruhiy barqarorlik, diqqatining qidiruv tezligi va diqqat miqdori kabi
sifatlarini tadqiq qilish maqsadida qo’llaniladi.
Mavzu bo‘yicha boshqa olimlar ilmiy asarlari qisqacha tahlili.
Ushbu texnika Nemis
psixologi va psixoterapevti Valter Shulte tomonidan 1962 yilda fanga kiritilgan. Keyinchalik
Garbov tomonidan qizil va qora stol versiyasi ishlab chiqilgan.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
161
Ushbu variant sinaluvchilarning fikrlash qobiliyatini tezlashtirish maqsadida qo’llanadi.
Raqamlar qizil va qora rangda berilgan versiyani dastavval, 1dan 24gacha bo'lgan barcha qizil
raqamlarni o'sish tartibida, so'ngra 25 dan 1gacha qora raqamlarni kamayish tartibida qidirib
topish lozim. Garbov versiyasini qo’llash natijasida qizil va qora ranglar ta’sirida
sinaluvchilarning miyasida qonaylanish yaxshilangani tajribalarda aniqlangan. “Shulte” jadvalari
metodikasini qayta ishlash orqali sinaluvchilarning ish samaradorligi, vazifani bajarish qobiliyati
va aqliy barqarorlik sifatlarini o’lchash me’zonlari psixolog A.Yu.Kozyreva tomonidan ishlab
chiqligan. Malkatimizda Z.Nishonova, Z.Ibodullayev, A.Rasulovlar tomonidan metodikaning
talabalar bilish jarayonlariga ta’siri va ularda diqqat sifatlarining samaradorlik darajasi
o’rganilgan.
Maqolaning ilmiy mohiyati.
“Shulte”jadvallari dzyudochilarda qo’llash orqali ularning
diqqat sifatlarini yanada rivojlantirish mumkin. Metodika dzyudochilarning pereferik ko’rish
qobiliyatini rivojlantirish, irodaviy sifatlarini vazifaga safarbar qilish orqali diqqatining kuchini
oshirish, chidamlilik sifatini shakllantirish orqali tashqi ta’sirlarga chalg’imaslik, raqib hatti-
harakatlarini ko’rish orqali tezkor qarshi harakatlar bajarish ko’nikmasiga ega bo’lish, bir
vaqtning o’zida katta hajmdagi ma`lumotlarni idrok qila olish ko’nikmalarini rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Tadqiqotning ob’yekti.
Tadqiqotning Uchtepa tumani sport maktabida dzyudo sport turi
bilan shug`ullanuvchi o`smirlar tanlangan. “Shulte” jadvallari orqali talabalarda periferik ko’rish
xususiyati, diqqat sifatlarining mavjud holati va metodikani qo’llash ko’nikmasidan keying
ko’rsatgich o’rtasidagi farqlar o’rganilgan.
Tadqiqotda qo‘llanilgan usullar.
Shulte jadvallari yakka tartibda yoki jamoaviy shaklda
qo’llaniladi. Jadvalni qo’llash jarayonida raqamlar ikki xil usulda: o’sish tartibiga ko’ra yoki
kamayish tartibiga ko’ra qidiriladi. Ushbu maqolamizda
jamoaviy usulda qo’llash va raqamlarni o’sish tartibida topishning ahamiyatiga e’tibor
qaratamiz. Bunda tarqatmali material blankasiga tushirilgan “Shulte” jadvallarini talabalar
belgilangan vaqt mobaynida raqamlarni o’sish tartibiga ko’ra to’g’ri ketma-ketlikda bajarishga
ulgurishlari lozim. Shulte jadvalini mashq qilish jarayonida raqamlar yoki harflarni o’sish
tartibida toppish uchun jadvalning markaziga diqqat fokusini qaratish lozim. Bunda bajaruvchi
dastavval, raqamlarning barchasini bir nigohda ko’ra olish uchun jadvalning markaziy nuqtasini
topib olishi lozim. Bajaruvchi raqamlar va harflarni tartib bo’yicha qanchalik tez topa olsa, uning
natijasi shunchalik yaxshilanib boradi. Faqat kishi mashq qilish jarayonida diqqatni vazifaga
yo’naltirgan holda boshqa hech narsaga chalg’imaslikka harakat qilishi lozim. Quyidagi 1-
jadvalda eng ko’p tarqalgan namuna 25 hujayradan iborat kvadrat keltirilgan. Texnikani
bajarayotgan kishining vazifasi barcha elementlarni to'g'ri tartibda nomlash, ularga ko'rsatgich
bilan ishora qilish yoki agar qulay bo'lsa, qalam bilan chizishdir. Rag'batlantiruvchi materialning
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
162
an'anaviy versiyasi 5 ta jadvaldan iborat. Har bir varaq 1dan 25 gacha raqamlar yozilgan 25
kvadratga bo'linishi kerak.
Metodikani an’anaviy tarzda qo’llash uchun sinaluvchiga1-jadvaldagi kabi 5 ta jadval
ketma-ket ko’rsatiladi. Sinaluvchining topshiriqlarni bajarish ko’rsatgichiga qarab natijalar
quyidagicha qayta ishlanadi. Bunda ishning samaradorligini hisoblash uchun (bajarish uchun
sarflangan vaqt va yo'l qo'yilgan xatolar soni bo'yicha) quyidagi formuladan foydalaniladi: ER
(sekundlarda) = ( t1+t2+t3+t4+t5) /5, buyerda t1-1-jadval bilan ishlash vaqti, t2- 2-jadval bilan
ishlash vaqti va boshqalar; 5-ko'rib chiqilayotgan materiallar soni. Samaradorlik sinovdan o'tgan
shaxsning ko’rsatgichini hisobga olgan holda baholanadi (qanchalik yuqori ball bo'lsa, natija
shunchalik yaxshi
Ishga yaroqlilik darajasi (mavzu vazifaga qanchalik tez kirishilganligi) quyidagi formula
bo'yicha hisoblanadi: Vr=t1/ER. Olingan ko'rsatkich birdan kam bo'lsa, unda sifat yaxshi
darajada ko'rinadi. Va qiymati qanchalik baland bo'lsa,talabaning ishga kirishishi shunchalik
qiyin bo'ladi. Aqliy barqarorlik (sportchi ma'lum bir qidiruv vazifasiga qancha vaqt diqqatini
jamlashi mumkin) quyidagicha ta'riflanishi mumkin: PU=t4/ER. E'tibor bering: 4-sonli jadval
bilan ishlashga sarflangan vaqt hisobga olinadi. Agar natija1dan kam bo'lsa, bu sub'ektning
yaxshi ruhiy barqarorligiga ega ekanligini anglatadi. Yuqori ball uzoq vaqt davomida har qanday
faoliyatga diqqatni jamlash qobiliyatining yomonligini ko'rsatadi. Oxirgi ikkita mezon har
qanday yoshdagi ta’lim oluvchilar uchun teng ravishda baholanadi
1. “Shulte jadvallari”
qanday qo’llanadi?
Buning uchun test jarayonida sinaluvchiga
navbatma-navbat 1dan 25gacha raqamlar tasodifiy joylashtirilgan beshta jadval taklif etiladi.
Shulte jadvallari yacheykalarda tasodifiy tartibda joylashtirilgan raqamlar to'plamidir(1dan
25gacha).Sinaluvchi berilgan ketma-ketlikda (qoida tariqasida, birdan yigirma beshgacha
ko'tariladi) barcha raqamlarni ko'rsatishi va nomlashi kerak. Bir qatorda beshta bir xil bo'lmagan
Shulte jadvallari taklif etiladi, ularda raqamlar boshqa tartibda joylashtirilgan. Psixolog
sub'ektning har bir jadvaldagi raqamlarning butun seriyasini ko'rsatish va nomlash uchun
sarflagan vaqtini alohida qayd etadi. Quyidagi ko'rsatkichlar qayd etilgan:
1) jadvallarda bir qator raqamlarni ko'rsatish va nomlash uchun sarflangan standart (40-
50s) vaqtdan oshib barcha besh jadval uchun so'rov jarayonida vaqtinchalik ko'rsatkichlar
dinamikasi kuzatiladi.
1.Sinovning maqsadi? Diqqat oralig'i; mustaqil ish samaradorligi; ruhiy barqarorlik;
diqqatning qidiruv tezligi; diqqat miqdori
2.Shulte jadvalini qo’llash uchun ko’rsatmalar.
Dastavval birinchi jadval taqdim etiladi: «Ushbu jadvalda1dan 25gacha raqamlar aralash
holatda berilgan. Keyin jadval yopiladi va davom ettiriladi: tadqiqotchi tomonidan 1dan 25gacha
bo'lgan tartibda barcha raqamlarni ko'rsatish va nomlash topshirig’i beriladi.Buni imkon qadar
tez va xatosiz bajarishga harakat qilish lozimligi uqtiriladi.
Jadval ochiladi va vazifa boshlanishi bilan bir vaqtning o'zida sekundomer yoqiladi.
Ikkinchi, uchinchi va keying jadvallar hech qanday ko'rsatmalarsiz taqdim etiladi.
3.Sinov natijalarini qayta ishlash va talqin qilish.
Natijalarni baholash:
Barcha jadvallar bo'yicha jami qidirish vaqtini 5ga bo'linadi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
163
Asosiy ko'rsatkich -bu bajarilish vaqti, shuningdek, har bir jadval uchun alohida xatolar
soni, diqqat oraligʻi va tezligi.
Ushbu test yordamida quyidagilar aniqlanadi (
A.Yu.Kozyreva
): ish samaradorligi(ER), ish
qobiliyati darajasi(VR), aqliy barqarorlik(PU).
Samaradorlik
(ER) quyidagi formula bilan hisoblanadi:
ER = (T 1 + T 2 + T 3 + T 4 + T 5 ) / 5
,qayerda
? T1
-i-chi bilan ishlash vaqti.
ERni baholash(sekundlarda) sub'ektning yoshini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
Ishga yaroqlilik darajasi (VR) quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi: BP=T1/ Natija 10
dan kam-yaxshi ishlash ko'rsatkichi, mos ravishda, bu ko'rsatkich qanchalik yuqori boʻlsa,
subʻekt asosiy ishga tayyorlanishi kerak.
Ruhiy barqarorlik
(chidamlilik) quyidagi formula bilan hisoblanadi: PU=T4/ER
Natija ko'rsatkichi 10dan kam bo'lsa, yaxshi ruhiy barqarorlikni ko'rsatadi, mos ravishda
bu ko'rsatkich qanchalik yuqori bo'lsa, sub'ektning vazifalarni bajarish uchun aqliy barqarorligi
shunchalik yomon bo'lad.
4.Ushbu test natijalariga ko'ra, sub'ekt diqqatining quyidagi xususiyatlari aniqlanadi:
Diqqat yetarlicha jamlangan –
agar sub'ekt Shulte jadvallarining har birida standartga mos
keladigan vaqt sarflasa.
Diqqat yetarlicha jamlanmagan –
agar sub'ekt Shulte jadvallarining har birida standartdan
oshib ketadigan vaqt sarflasa.
Diqqat barqaror –
birdan beshgacha jadvallarning har biridagi raqamlarni hisoblashda
sezilarli vaqt farqlari bo'lmasa.
Diqqat beqaror-
agar har bir keying jadvalga sarflangan vaqtni ko'paytirish
tendentsiyasisiz jadvallar bo'yicha natijalarda sezilarli tebranishlar mavjud bo'lsa.
Diqqat kuchli –
har bir jadvalda sub'ekt tomonidan sarflangan vaqtning kamayib boorish
tendentsiyasi kuzatilsa.
Diqqat yo'qoladi –
har bir jadvalda sub'ekt tomonidan sarflangan vaqtning ko'payib borish
tendentsiyasi kuzatilsa
5.Shulte jadvali bilan ishlash jarayonida ko'zni gorizontal va vertikal shaklda
harakatlantirmasdan sonlarni yaxlit ko’rishga harakat qilish lozim.
Buning uchun ko’z bilan jadval o’rtasidagi masofa 30-40 santimetr oralig’ida bo’lgani
ma’qul. Jadvalga yetarli uzoqlikdagi masofadan qaralsa barcha sonlarni bir vaqtning o’zida ko’ra
olish mumkin. Jadval bilan muntazam shug’ullanib turish ta’lim oluvchilar uchun foydali
mashg’ulotdir. Mashq qilish jarayonida natijadorlik pasaya boshlasa shug’ullanishni to’xtatib15-
20 daqiqa dam olish lozim. Dam olish vaqtida aqliy faoliyat bilan shug’ullanmaslik texnik
vositalardan foydalanmaslik maqsadga muvofiq.
Ushbu jadval orqali yaxshi natijaga erishgan kishi uning murakkab turlariga ya’ni 30 yoki
36 hujayradan iborat kvadratga o’tsa bo’ladi. Foydalanuvchi layoqatiga qarab hujayrali
kvadratlarni yanada ko’paytirishi ham mumkin.
Shulte jadvali bilan muntazam shug’ullangan kishi uning har biri shakldan iborat
variantini bajarishni mashq qilsa yanada foydali bo’ladi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
164
Xulosa va tavsiyalar.
Demak diqqat sifatlarini rivojlantirishni maqsad qilgan sportchilar “Shulte jadvallari”dan
foydalanish uchun quyidagi tavsiyalarga rioya qilishlari lozim: –Shulte jadvallarining eng keng
qo’llanadigan turi 25katak ya’ni 5 qator va 5 ustundan iborat turidan foydalanish; –jadvaldan
foydalanish jarayonida sonlarni o’sish tartibi bo’yicha yoki teskari tartibda topishni mashq qilish;
–jadval bilan shug’ullanish orqali vaziyatni yaxlit ko’rish va undagi kerakli xatolarni tezroq
topish qobiliyatini shakllantirishga harakat raqibning barcha harakatlarini bir nigohda ko’ra
olish uchun jadvalning markaziy nuqtasini topib olish va mashq qilish jarayonida diqqatni
vazifaga yo’naltirgan holda boshqa hech narsaga chalg’imaslikka harakat qilish;
Shulte jadvali bilan muntazam shug’ullangan kishi uning murakkab turlaridan va harfli
shaklidan iborat variantini bajarishni mashq qilishi; –usul orqali diqqat, xotira va aqliy
qobiliyatlarini rivojlantirishni maqsad qilgan kishi undan muntazam ravishda foydalanib turishi
lozim.
Xulosa
qilib aytganda “Shulte jadvallari” bilan shug’ullanish orqali nafaqat diqqat
sifatlarini, balki, xotirani ham birmuncha rivojlantirish mumkin. Chunki kerakli raqam va
so’zlarni tez qidirib toppish uchun ularni eslab qolishga harakat qilinadi.
Muntazam mashq qilish jarayonida esa esga olib qolish sifati yaxshilanadi. Jadval bilan
shug’ullanish jarayonida vizual ko’nikmani shakllantirishga e’tibor qaratish lozim. Shuning
uchun jarayon davomida foydalanuvchi vazifani tezroq tugatish haqida emas, balki, uni to’g’ri
bajarishga harakat qilishi lozim.
Mashq boshida sonlarni yaxlit ko’rishda qiyinchiliklar bo’lishi mumkin, lekin jarayon
muntazam davom etsa, bajaruvchi sonlarni an’anaviy qidirishga nisbatan yoki avvalgi
ko’rsatgichlariga qaraganda tezroq topayotganligini amalda sezadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
1.Soatov A.J.Bо‘lajak pedagog-psixologlarda psixologik maslahat berish kо‘nikmalarini
shakllantirish texnologiyasi. O’quv qo’llanma. -Qarshi: Fan va ta’lim.2022.-177b.
2.
2.Soatov A. J. Diqqаt vа uning tа’limiy аhаmiyati. //“Xаlq tа’limi” ilmiy-metodik
jurnаlning 3-mаxsus soni.2021.55-58b.
3.
3.Urinova L.Sh. Diqqat va uning sifatlari. //AnalyticalJournalofEducationand
Development.26.01.2022.57-60b.
4.
4.Urinova L.Sh. Diqqatning MDH psixologlari tomonidan o‘rganilishi. //O‘zMU
xabarlarijurnali.Yanvar2023.199-202b.
5.
5.https://honstar.ru/uz/gorbova-shulte-chernaya-krasnaya-onlain-eti-deti-
vozrastnaya-
psihologiya-razvitie.html
