“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
212
TALABALARDA ASOSIY KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHDA
O‘QITUVCHINING ROLI
Rasulova Marifat Madazimovna
TMC institutining katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15270256
Annotatsiya. Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda
zamonaviy ta’lim tizimi faqatgina tayyor bilimlar majmuini berish bilan cheklanib qolmasligi
kerak. Asosiy vazifalardan biri - shaxsda zarur kompetensiyalarni shakllantirish, uni mustaqil
fikrlovchi, faol va raqobatbardosh inson sifatida tarbiyalashdir. Aynan shu jarayonda
o‘qituvchining roli alohida ahamiyat kasb etadi.
Kalit so'zlar: kompetensiya, malaka, metodika, yondashuv, jarayon, raqobatbardosh,
kreativ, integratsiya, globallashuv, refleksiya.
Kirish
Ushbu maqolada bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari asrida ta’lim tizimi
oldida turgan muhim vazifalardan biri- zmonaviy ta’limda metodologik asos sifatida tizimli-
faoliyat yondashuvi xizmat qiladi, u talabalarning o‘zini rivojlantirishga, uzluksiz ta’lim olishga
va olingan bilimlarni amaliyotda qo‘llashga tayyorgarligini shakllantiradi. Talabalarda o‘z-o‘zini
boshqarish va o‘zini tartibga solish mexanizmlarini faollashtirish, o‘zini takomillashtirish, o‘zini
ifoda etish, o‘zini anglash va hayotdagi o‘z rolini tushunish ehtiyojini shakllantirish uchun
kreativ tafakkurni rivojlantirish zarur.
Asosiy qism
1. Asosiy kompetensiyalar tushunchasi
Kompetensiyalar — bu insonning bilim, ko‘nikma va munosabatlari integratsiyasiga
asoslangan, real hayotiy vaziyatlarda samarali faoliyat yuritishga imkon beruvchi kasbiy va
shaxsiy sifatlar majmuidir. Ular orasida quyidagilar muhim hisoblanadi:
•
Kommunikativ kompetensiya
– muloqot qilish, fikrni aniq ifodalash va faol tinglash
ko‘nikmalari;
•
Axborot-kommunikatsion kompetensiya
– raqamli vositalardan foydalanish,
axborotni izlash, tahlil qilish va saralash qobiliyati;
•
Muammoli vaziyatlarni hal qilish ko‘nikmalari
– tanqidiy fikrlash, qaror qabul
qilish;
•
Ijtimoiy va fuqarolik kompetensiyasi
– jamoada ishlash, mas’uliyat, tashabbuskorlik;
•
O‘zini o‘zi rivojlantirish va baholash
– refleksiya, o‘z ustida ishlashga tayyorlik.
2. O‘qituvchining asosiy vazifalari
Uchinchi Renessans poydevori mustahkam qurilmoqda va bu jarayonga barchamiz o‘z
hissamizni qo‘shmoqdamiz. Uzluksiz kasbiy rivojlanish — bu pedagogik faoliyat davomida
o‘qituvchining o‘z bilim va ko‘nikmalarini muntazam yangilashi, malakasini oshirishi va kasbiy
faoliyatini takomillashtirish jarayonidir. Bu jarayon o‘qituvchini yangiliklarga ochiq, kasbiy
kompetensiyalar egasi bo‘lishga intilish, innovatsion fikrlovchi va raqobatbardosh mutaxassisga
aylantiradi.
Talabalarda yuqoridagi kompetensiyalarni shakllantirishda o‘qituvchi:
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
213
•
Motivator
sifatida o‘quvchilarda o‘rganishga bo‘lgan ichki qiziqishni uyg‘otadi;
•
Yo‘naltiruvchi
sifatida har bir talabaga mos yondashuv tanlaydi;
•
Fasilitator
sifatida ijodiy va interaktiv muhit yaratadi;
•
Baholovchi va tahlilchi
sifatida talabaning rivojlanish bosqichlarini aniqlaydi va
rag‘batlantiradi.
Anglash, amalga oshirish, hamkorlikda ishlash va yashashga o‘rganish kabi yigirma
birinchi asr ta’limi maqsadlari asosiy kompetensiyalarni ko‘rsatib berdi. Oliy ta’limning
an’anaviy maqsadlari ya’ni oliy ta’lim bitiruvchisining bilim, ko‘nikma va malakalari bilan
aniqlanar edi. Bugungi kunda bunday yondashuv ta’limning keyingi bosqichlarida, ishlab
chiqarishda va oilada yetarli bo‘lmay qoldi. Yangi davr hamma narsani biladigan va
mahmadonalar emas, balki ular oldida paydo bo‘ladigan hayotiy muammolarni amalda yecha
oladigan bitiruvchilar zarur. Ta’lim muassasasida bugungi kunning asosiy masalasi muammoli
vaziyatga tushib qolgan holatda muammoning bir necha alternativ yechimini topa oladigan,
ulardan eng asosiysini tanlash, muammo dilemmalari haqida qaror qabul qila oladigan va
asoslash darajasiga yetgan bitiruvchilarni tayyorlashdir. Bu esa o‘z navbatida faqatgina olingan
bilimlarga bog‘liq bo‘lmasdan ta’limning zamonaviy maqsadlaridan kelib chiqadigan
qo‘shimcha sifatlar-kompetensiyalarga bog‘liqdir.
Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy vazifasi- sifatli ta’lim berish muhitini yaratishdir.
Kompetensiyaviy yondashuvni tatbiq etish ta’lim sifatini oshirishning muhim shartidir.
Zamondosh olimlarning fikricha hayotiy muhim kompetensiyalarga ega bo‘lish insonga
zamonaviy jamiyatning talablariga moslashuvni shakllantiradi. Kompetensiyaviy yondashuv
ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan va amaldagi yondashuvlar bilan bog‘liq, chunki u talaba shaxsiga
aloqador va faqat konkret talaba tomonidan ma’lum harakatlar kompleksi bajarilishi jarayonida
amalga oshirilishi va tekshirilishi mumkin. Shu munosabat bilan zamonaviy ta’lim jarayonida
talabaning o‘quv faoliyatini tashkil qiladigan professional kompetentli o‘qituvchilarning roli
oshadi. Kompetensiyalar ta’lim jarayonida texnologiyalar, ta’lim mazmuni, hayot tarzi,
o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi o‘zaro munosabat shakllari orqali singdiriladi.
Masalan, talabaning ta’limiy kompetensiyasi, o‘qituvchining andragogik kompetensiyasi,
vrachning tibbiy kompetensiyasi va h.k. boshqacha aytganda, kompetentlik-bu bilim bilan
bilarmonlik hamda vaziyat orasida bog‘liqlikni o‘rnatish va amalga oshirishdir. Hayotiy
kompetensiyalarga ega bo‘lish uchun:
birinchidan
, tezkor o‘zgaradigan, xilma-xil axborotni emas- bilimni olish, kerakmas
qismidan ajratish va shaxsiy faoliyat tajribasiga o‘tkazish;
ikkinchidan
, aniq vaziyatlarda bu bilimlardan foydalanish, bu bilimlarni qanday olishni
tushunish;
uchinchidan,
o‘zini, olamni, olamda o‘z o‘rnini, o‘z faoliyati uchun zarur va kerakmas
bilimlarni hamda ularni olish usullari va foydalanishni adekvat baholash zarur. Bunday sifatlarni
o‘zida jamlay oladigan inson so‘zsiz kompetent mutaxassis bo‘ladi. Ammo bunday natijaga
erishish mexanizmi ishlab chiqilmagan bo‘lib, u ancha murakkabdir. Kompetentlik murakkab
ta’lim bo‘lib, uning yo‘nalishlarini belgilab olish mumkin. Ijtimoiy kompetentlik, motivatsion
kompetentlik, funksional kompetentlik va boshqalar.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
214
Talabalarda o‘quv jarayonida asosiy kompetentliklarni shakllantirish kompetensiyaviy
yondashuv deyiladi. Kompetyensiyaviy yondashuvda bu hayotiy ko‘nikmalar kompleksi
markaziy va ta’limning pirovard natijasi hisoblanadi. Bu model uzluksiz ta’limning barcha
bog‘inlarini qamrab oladi. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan pedagogik jarayon
tizimida o‘quvchilar, ota -onalar, tarbiyachilar, ruhshunoslar, o‘qituvchilar va davlat strukturalari
faoliyat sub’yektlari sanalib, davlat ta’lim siyosati orqali shaxsning shakllanishiga ta’sir
ko‘rsatadilar.
3. Zamonaviy metodlardan foydalanish
Pedagogik yondashuvlar orqali kompetensiyalarni rivojlantirishda quyidagilar muhim:
•
Loyiha asosidagi ta’lim
– talabalarda mustaqil fikrlash, jamoada ishlash, vaqtni
boshqarish kompetensiyalarini rivojlantiradi;
•
Interaktiv metodlar (debata, “rol o‘ynash”, muammoli savollar)
– muloqot,
muammoli fikrlash ko‘nikmalarini oshiradi;
•
Raqamli texnologiyalar
– axborot izlash, tahlil qilish, taqdimotlar tayyorlashda
samaradorlikni oshiradi.
O‘quv-tarbiya jarayoniga kompetensiyaviy yondashuvni joriy etishda quyidagi asosiy
kompetentliklar ajratiladi:
1.
Ta’limiy kompetentlik:
➢
o‘qishdagi yutuqlar;
➢
intellektual vazifalar;
➢
o‘qish konikmasi va bilimlardan foydalanish;
2.
Shaxsiy kompetentlik:
➢
individual layoqat va iqtidorni rivojlantirish;
➢
o‘zining zaif va kuchli tomonlarini bilish;
➢
refleksiyaga layoqat;
➢
bilimlarning dinamikligi.
3.
Mustaqil o
‘
qish kompetentligi:
➢
mustaqil o‘qishga layoqat, shaxsiy mustaqil o‘qishni tashkil etish;
➢
mustaqil o‘qish faoliyati darajasi uchun mas’ullik;
➢
tezkor oz‘garishlar sharoitida moshlashgan bilim, ko‘nikma va malakalardan foydalanish;
➢
doimiy mustaqil tahlil va faoliyat nazorati.
4.
Ijtimoiy kompetentlik:
➢
hamkorlik, jamoada ishlash, kommunikativ ko‘nikmalar;
➢
mustaqil qaror qabul qilish, o‘z ehtiyoj va maqsadlarni aniqlashga intilish;
➢
ijtimoiy yaxlitlik, jamiyatda shaxsiy o‘rnini aniqlash;
➢
shaxsiy sifatlarni rivojlantirish.
➢
shaxsiy salomatlikka kompetent munosabat:
➢
jismoniy salomatlik;
➢
klinik salomatlik;
➢
valeologik bilim darajasi.
Zamonaviy sharoitlarda ma’lumot darajasi bilimlar hajmi va ensiklopedikligi bilan
aniqlanmaydi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
215
Kompetehsiyaviy yondashuv nuqtai nazaridan qaraganda ma’lumot darajasi olingan
bilimlar asosida turli darajadagi muammolarni yecha olish qobiliyati bilan aniqlanadi. Mazkur
yondashuv bilimning muhimligini inkor etmaydi, balki e’tiborni shu bilimlarni muammoni
yechishda foydalanishga qaratadi. Shundan kelib chiqib, ta’limining maqsadlari quyidagilardan
iborat bo‘lishi lozim:
➢
o‘quv faoliyati sohasida muammolarni yechishga o‘rgatish;
➢
o‘z muammolarini anglash va uni yechishga o‘rgatish;
➢
zamonaviy hayotning muhim muammolari yo‘nalishlarini bilishga o‘rgatish;
➢
ma’naviy qadriyatlar olamida to‘g‘ri yo‘nalish tanlashga o‘rgatish;
➢
kasbiy va boshqa faoliyat muammolarini yechishga o‘rgatish va boshqalar.
Xulosa
Shu tariqa, talabalarda asosiy kompetensiyalarni shakllantirish — bu ta’limning ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. O‘qituvchi esa bu jarayonning yuragi, yetakchisi hisoblanadi. Uning
bilimdonligi, innovatsion yondashuvi va shaxsiy namunasi talabalarni faol, mas’uliyatli va
zamonaviy hayotga tayyor shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. Kelajak ta’limi
samaradorligi bevosita o‘qituvchining kompetensiyalarni shakllantirishdagi roliga bog‘liq
bo‘ladi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Rajabova, X.
O‘qituvchi kasbiy kompetensiyasini shakllantirish aspektlarining ahamiyati
.
TATU Farg‘ona filiali, “ATT” kafedrasi o‘qituvchisi. Nashr: “Zamonaviy ilm-fan va
texnologiyalar” ilmiy jurnali. 2023y. DOI: 10.5281/zenodo.10403973. Инновационная
Академия
2.
Abdufatayev, S. A., & Odilova, M. A.
Talabalarda ijtimoiy va kasbiy kompetentlikni
rivojlantirish texnologiyasi
. Guliston Davlat universiteti. Nashr: “Fizika va texnika” ilmiy
jurnali. 2020y. Manba: phys-tech.jdpu.uz.phys-tech.jdpu.uz
3.
Saitova, M. U.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda ijodkorlik kompetensiyalarini shakllantirish
usullari
. Nashr: “Innovatsion texnologiyalar va fan taraqqiyotida dolzarb masalalar” ilmiy
jurnali. 2023y.Manba: universalpublishings.com.
