ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1667
SALJUQIYLAR DAVLATINING BOSHQARUV TIZIMI VA DAVLAT LAVOZIMLARI
I.M. Xaydarov
Toshkent davlat sharqshunoslik universituti “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi”
kafedrasi professori v.b., tarix fanlari doktori (DSc).
Ibrohimov Alisher Aktam o‘g‘li
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
“Sharq mamlakatlari tarixi” yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15320674
Annotatsiya. Ushbu maqolada Saljuqiylar davlatining ma’muriy boshqaruvi, undagi
davlat lavozimlari va ularning vazifalari yoritildi. Maqolada O‘rta asrlarda faoliyat yuritgan
ushbu davlatning devon va boshqaruv tizimi va dargohda faoliyat ko‘rsatgan davlat lavozimlari
ularning vazifalari haqida ma’lumotlar ochib berildi.
Kalit so‘zlar: Sulton, monarxiya, Nizomulmulk, Siyosatnoma, devon, xalifa, silohdor,
hojib, voliy.
ADMINISTRATIVE SYSTEM AND STATE POSITIONS OF THE SELJUK STATE
Abstract. This article covers the administrative administration of the Seljuk state, state
positions in it and their functions. The article provides information about the divan and
administrative system of this state that operated in the Middle Ages, and the state positions that
operated in the court and their functions.
Keywords: Sultan, monarchy, Nizamulmulk, Siyosatnama, divan, caliph, silahdar, hajib,
governor.
СИСТЕМА УПРАВЛЕНИЯ И ПРАВИТЕЛЬСТВЕННЫЕ ДОЛЖНОСТИ
ГОСУДАРСТВА СЕЛЬДЖУКИДОВ
Аннотация. В статье рассматривается административное управление
Сельджукского государства, государственные должности в нем и их обязанности. В
статье раскрываются сведения об административно-управленческой системе этого
государства, действовавшей в средние века, а также о государственных должностях и
их функциях, действовавших в государстве.
Ключевые слова: султан, монархия, Низам-уль-Мульк, Сийосатнама, диван, халиф,
вооруженный, хаджиб, правитель.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1668
Saljuqiylar davlati o‘rta asrlarda tashkil topgan eng katta davlatlardan biri va turkiy
dunyo davlatchilik tarixida juda katta iz qoldirgan. Saljuqiylar kelib chiqishi bo‘yicha turkiy
o‘g‘uz qavmiga mansub bo‘lib dastlab Sirdaryoning o‘rta oqimidagi yerlarda ko‘chmanchi holda
hayot kechirgan. O‘g‘uz qavmi bir qancha urug‘larga bo‘linar edi va ushbu urug‘lardan biri -
qiniq edi.
Qiniq qabilasining sardori esa Saljuqiylar davlatining asoschisi Saljuq ibn To‘qoq edi.
O‘g‘uzlar davlati va konfederatsiya shaklidagi siyosiy tuzumi 756- 1055-yillar orasida
shakllandi va taraqqiy etdi. O‘g’uzlar VII asrda Turk xoqonligi tarkibida G‘arbiy Yettisuv
hududida istiqomat qilgan, VIII asr oxirlarida esa turkashlar xoqonligi tanazzulga yuz tutishi
bilan esa Yettisuv hududini tark etib. Sirdaryo mintaqasiga ko‘chib kelib joylashgan. Bunga
turkashlarning merosi uchun ularning qarluqlar bilan bo‘lgan kurashi sabab bo‘lgan. XI asrda
ular Orol dengizidan shimoldagi cho‘llar va Sirdaryo quyi oqimidagi ycrlarda joylashganlar.
Ammo Sirdaryo atrofidagi ycrlarda ular qang'lilar qarshiligiga duchor bo‘lganlar va bu
kurashlar oqibatida VIII-IX asrlarda Sirdaryoning o‘rta va quyi qismlarida O‘g‘uzlar davlatini
tashkil qilganlar. Islom dinini qabul qilgan O‘g‘uzlar turklar nomi bilan tarixga kirgan.
Saljuqiylar davlati o‘z taraqqiyotining cho‘qqisiga erishgan davrda markaziy va
ma’muriy boshqaruv tizimi ham kuchaygan. Saljuqiylar davlati boshqaruv tizimi mutlaq
monarxiya bo‘lib, boshqaruv albatta shaxsan hukmdorning qo‘l ostida edi. Saljuqiy hukmdorlar
boshqa turkiy hukmdorlaridan farqli ravishda o‘zlarining nomlarini turkcha so‘z va atamalardan
olganlar. Faqatgina xalifa nomidan berilgan unvon va laqablargina arab tilidan olingan. Xususan
xalifa al-Muqtadiy sulton malikshoh uchun “Mu’iz ad-dunyo va-d-din” unvonini ta’sis etgan.
Saljuqiy hukmdorlarga qadar podshohlarning unvonlarida dunyo va din atamalari
uchramagan. Sulton Malikshohdan tashqari yana bir qancha Saljuqiy hukmdorlarning ham
arabcha unvonlari bor edi. Masalan: Mahmud ibn Malikshoh – “Nosir ud-dunyo va-d-din”,
Sanjar ibn Malikshoh “Mu’iz ad-din Abul-Xoris Ahmad”, Muhammad ibn Malikshoh – “G‘iyos
ud-dunyo va-d-din” kabi arabcha unvonlarga ega edi.
Saljuqiylar davlati ma’muriy boshqaruv tizimida bosh vazir alohida mavqega ega
bo‘lgan. Manbalarda bosh vazir “rais ur-ruaso” (raislarning boshlig’i), “sayyid ur-rusao”
(boshliqlarning kattasi) deb atalib barcha devonlarga va ishlab chiqarish muassasalariga
rahbarlik qilgani haqida ma’lumotlar uchraydi. Saljuqiylar davlatida bosh vazir lavozimining
mavqei shu qadar ediki ba’zi vazirlar hukmdorlik uchun valiahdlarning kurashida hukmdor
tayinlay olish darajasidagi kuchga ega edi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1669
Jumladan shunday yuqori mavqega ega vazirlardan biri Abu Ali Tusiy - Nizomulmulk
edi. Nizomulmulk (1063-1092) yillar oralig‘ida deyarli 30 yil davomida saljuqiy hukmdor Alp
Arslon va Malikshoh saroylarida bosh vazir lavozimida ishladi. Nizomulmulk faxriy taxallusini
unga sulton Malikshoh yuksak salohiyati, aql-u zakovati uchun bergan. Nizomulmulk o‘zidan
davlat boshqaruviga oid bir buyuk asarni ya’ni “Siyosatnoma”
1
ni avlodlarga meros qilib
qoldirdi.
Mirxondning “Ravzat us-safo” asarida Nizomulmulk faoilyati bilan bog’liq quyidagi
jumla keladi: “Bir kuni Malikshoh Nizomulmulkning o‘g‘lidan xafa bo‘ladi. U sulton shixnasi
(qal’a hokimi)ni tahqir qilgan emish. Sulton o‘z vaziri oldiga odamlarini yuborib, xafa bo‘lganini
ayttiradi: “Agarda mamlakat boshqaruvida sen menga sherik bo‘lsang mayliya biroq menga
tob’e bo‘lsang nega o‘g‘ling qilmishlarini nazorat qilmaysan? U haddidan oshib kettiku.
Xohlasam buyuraman oldingdan davot (lavozim)ni oladilar”. Nizomulmulk unga quyidagicha
javob berdi: “Sening davlat-u tojing mening davotimga bog’liq, vazirlikni mendan olsang sendan
taxtingni oladilar”
2
.
Saljuqiylar boshqaruv tizimi dargoh va devondan iborat bo‘lib dargohdagi eng katta
lavozimlar quyidagilar edi:
Ulug‘ hojib
- oliy hukmdorning eng yaqin kishisi bo'lib dargoh va
devon o‘rtasidagi aloqalarni muvofiqlashtiruvchi shaxs;
Amiri horis
- oliy hukmdor chiqargan jazolar, hukmlarni ijro etish bilan shug'ullanuvchi
amaldor shaxs;
Silohdor
- saroydagi qurol-aslaha, ayniqsa oliy hukmdorga tegishli narsalarni saqlash
bilan shug‘ullanuvchi mansabdor shaxs;
Xos vakil
- dargoh ishlarini boshqaruvchi amaldor;
Jangdor
- sulton va dargoh xavfsizligini ta’minlovchi amaldor;
Undan tashqari oliy hukmdor huzuridagi dargoh faoliyatini ta’minlashda
jomador
3
,
sharobdor
4
,
choshnigir
(sultonning ovqatlanishiga ma’sul),
sarhang
,
miroxo‘r
5
,
tashtdor
6
kabi amaldorlar ham xizmatda bo‘lgan. Saljuqiylar davlatida devonlarning ikki turi mavjud edi:
1) Sulolaviy devonlar, 2) Rasmiy devonlar.
1
Siyosatnoma asari Abu Ali Tusiy qalamiga mansub bo‘lib XI asrda yozilgan
2
Zamonov A. O‘zbekiston tarixi. II qism. – Toshkent: Bayoz, 2024.
3
Jomador – Saljuqiylar davlatida dargohdagi lavozimlardan biri.
4
Sharobdor – Sulton ichimliklar ombori boshlig‘i
5
Miroxo‘r – Hukmdor otxonasi boshlig‘i
6
Tashtdor – Hukmdor hammom va hovuzlari boshlig‘i
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1670
Sulolaviy devonlar - sulton va uning xonadoniga tegishli bo‘lgan mol-mulk va
xazinalarning hisob-kitobi va boshqaruvi bilan shug‘ullangan. Rasmiy devonlarning o‘zi ham
to‘rtga bo‘lingan:
Devoni tug‘ro
- bu devon oliy hukmdorning farmonlari, qarorlari, rasmiy yozishmalari
va hujjatlarini tayyorlab, ularni muhr bostirishga taqdim etgan. Joylarga rasmiy hujjatlar
yuborish, ulardan qabul qilish chet elga maktub chiqarish, maktub qabul qilish ishlari bilan
shug‘ullangan. Tashqi siyosatda muhim rol o‘ynagan.
Devoni istifo
(moliya devoni) - davlat kirim-chiqimlarini, soliqlar, boj va boshqa
moliyaviy daromadlar bilan shug‘ullangan. Bu devonning xizmatchilari sulton dargohining ham
kirim-chiqimlari, xazinadagi ahvol, hukmdor qaramog‘ida bo‘lgan shaxslarga ketadigan xarajat,
maosh va nafaqa miqdori kabilarni nazorat qilgan.
Devoni ishrof
(davlat nazorati) - moliya va soliq ishlarini nazorat qilish va tekshirish,
vaqfga tegishli mulklar ustidan umumiy nazorat olib borish, hukmdor sulolaga tegishli yer-
suvlar, zarbxonalar, bozor mutasaddilari, qishloq oqsoqollari ustidan nazoratni amalga oshirgan.
Devoni arz
(harbiy vazirlik) - lashkarga mo‘ljallangan maosh va ta’minot, harbiylarning
ro‘yxati, yangilanib turishi, harbiy qismlarning tarkibiy soni ularga ketadigan xarajat umuman
olganda davlat harb ishi uchun javobgar bo‘lgan vazirlik.
Saljuqiylar davlati boshqaruv tizimi o‘z davrining ilg‘or siyosiy tuzilmalaridan biri
bo‘lib, u turkiy an’analar bilan islomiy davlat boshqaruvi tamoyillarini uyg‘unlashtirgan.
Davlat markazlashgan bo‘lishiga qaramay, unda sulton, vazir, amirlar va viloyat
hokimlari o‘rtasida aniq vakolatlar taqsimlangan edi. “Iqto’” tizimi orqali yer va harbiy xizmat
o‘rtasidagi bog‘liqlik mustahkamlangan bo‘lib, bu davlatning harbiy va iqtisodiy barqarorligini
ta‘minladi.
Saljuqiylar ilm-fan, madaniyat va islomiy qadriyatlarni qo‘llab-quvvatlash orqali o‘z
zamonasida kuchli siyosiy va madaniy markazga aylanishga erishdi. Ularning boshqaruv
tajribasi keyingi musulmon davlatlari siyosiy tuzilmasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
REFERENCES
1.
Nizomulmulk. Siyosatnoma. – Toshkent: Yoshlar matbuoti, 2022.
2.
Zamonov A. O'zbekiston tarixi. II qism – Toshkent: Bayoz, 2024.
3.
Sagdullayev A.O'zbekiston tarixi. I qism. –Toshkent: Fan, 2018.
4.
Bartold A. Musulmon sulolalar. –Toshkent.: Fan, 2007.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1671
5.
Usmonov Q., Sodiqov N., Oblomurodov N., O'zbekiston tarixi. I qism. –Toshkent: Xalq
merosi, 2002.
6.
Shamsutdinov R., Karimov Sh., Ubaydullayev O., Vatan tarixi. I qism. –Toshkent: Sharq,
2010.
