ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1738
TARIXSHUNOSLIK ASARLARIDA ILK SAK- MASSAGET KOʻCHMANCHI
XALQLARINING YORITILISHI
Abdullayeva Mohira Saporboy qizi
Urganch davlat universiteti
Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar fakulteti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15320831
Annotatsiya. Ushbu maqolada ilk sak-massaget ko‘chmanchi xalqlari tarixining
tarixshunoslikda yoritilishi tizimli tarzda tahlil etiladi. Asosiy e’tibor qadimgi yunon-rim
mualliflari - Gerodot, Strabon, Kvint Kursiy Ruf,Arrian, Diodor,Efor kabi mualliflarining
asarlarida sak va massagetlar to‘g‘risida berilgan ma’lumotlarga qaratiladi. Ularning yozma
asarlarida ushbu ko‘chmanchi xalqlarning harbiy-siyosiy tuzilmasi, urf-odatlari, diniy
qarashlari va boshqa xalqlar bilan bo‘lgan munosabatlari qanday aks ettirilgani ko‘rib
chiqiladi. Shu bilan birga, rus tarixchi va sharqshunos olimlari -V.V. Bartold, S.P.Tolstov, A.I.
Terenojkin, B.A.Litvinskiy, K.A.Akishev kabi olimlarning tadqiqotlari asosida sak-massagetlar
tarixini o‘rganishga zamonaviy ilmiy yondashuvlar tahlil qilinadi
Kalit so‘zlar: Saklar, Massagetlar, ko‘chmanchi xalqlar, tarixshunoslik, Gerodot,
Strabon, Efor, Bartold, Tolstov, Litvinskiy, Akishev, Semireche (Yettisuv), tarixiy talqin, etno-
siyosiy tuzilma.
ОСВЕЩЕННОСТЬ ПЕРВЫХ САКО-МАССАГЕТСКИХ КОЧЕВЫХ НАРОДОВ В
ИСТОРИЧЕСКИХ ТРУДАХ
Аннотация. В данной статье систематически анализируется освещённость
истории ранних кочевых народов саков и массагетов в исторической науке. Основное
внимание уделено информации, представленной древнегреческими и римскими авторами,
такими как Геродот, Страбон, Квинт Курций Руф, Арриан, Диодор, Эфор, о саках и
массагетах. Рассматривается, как в их трудах отображаются военная и политическая
структура этих кочевых народов, их обычаи, религиозные взгляды и отношения с другими
народами. Также анализируются современные научные подходы к изучению истории
саков и массагетов, основанные на трудах русских историков и востоковедов, таких как
В.В. Бартольд, С.П. Толстов, А.И. Терёшкин, Б.А. Литвинский и К.А. Акишев.
Ключевые слова: Скифы, массагеты, кочевые народы, историческая наука,
Геродот, Страбон, Эфор, Бартольд, Толстов, Литвинский, Акишев, Семиречье
(Жетысу), историческая интерпретация, этнополитическая структура.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1739
THE REPRESENTATION OF THE FIRST SAK-MASSAGET NOMADIC PEOPLES IN
HISTORICAL WORKS
Abstract. This article systematically analyzes the portrayal of the early Saka-Massaget
nomadic peoples in historical scholarship. The main focus is on the information provided by
ancient Greek and Roman authors such as Herodotus, Strabo, Quintus Curtius Rufus, Arrian,
Diodorus, and Ephorus regarding the Sakas and Massagets. The article examines how these
nomadic peoples' military-political structure, customs, religious views, and relationships with
other nations are depicted in their writings. Additionally, it reviews modern scholarly
approaches to the study of the Saka-Massagets, based on the works of Russian historians and
orientalists such as V.V.Bartold, S.P.Tolstov, A.I.Terenozhkin, B.A.Litvinskiy, and K.A.Akishev.
Keywords: Sakas, Massagets, nomadic peoples, historiography, Herodotus, Strabon,
Ephorus, Bartold, Tolstov, Litvinskiy, Akishev, Semirechye (Zhetysu), historical interpretation,
ethno-political structure.
KIRISH
Qadimgi dunyo tarixida saklar va massagetlar kabi ko‘chmanchi xalqlarning o‘rni muhim
bo‘lib, ularning siyosiy va madaniy faoliyati O‘rta Osiyo va unga tutash hududlarning tarixiy
taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bu xalqlar haqida eng dastlabki yozma ma’lumotlar
miloddan avvalgi V–I asrlarga oid bo‘lib, ularni yunon va rim mualliflari qoldirgan. Jumladan,
Gerodot, Strabon, Efor, Bernshtam Akishev, Tolstov singari antik mualliflarning asarlarida sak
va massagetlar to‘g‘risida muhim tarixiy, etnografik va siyosiy tafsilotlar keltirilgan.
Shu bilan birga, bu manbalarning o‘rganilishi va talqin qilinishi tarixshunoslikda turlicha
yondashuvlarni yuzaga keltirgan. Ba’zi tadqiqotchilar ularni nisbatan ishonchli tarixiy ma’lumot
sifatida baholagan bo‘lsa, boshqalar ularni afsonaviy unsurlar bilan boyitilgan, tarixiy haqiqatdan
chekinilgan rivoyatlar deb hisoblaydi. Shu jihatdan, sak-massagetlar tarixini o‘rganishda tarixiy
manbalarni tanqidiy yondashuv asosida tahlil qilish, ularni zamonaviy tarixiy-metodologik
mezonlar asosida qayta ko‘rib chiqish dolzarb ahamiyat kasb etadi
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Mazkur maqola aynan shu zaruratdan kelib chiqqan holda, ilk sak-massaget xalqlarining
tarixiy obrazini antik mualliflar hamda rus tarixchilari asarlarida qanday yoritilganini o‘rganish,
ularning tarixshunoslikdagi talqinlarini tahlil qilish hamda zamonaviy ilmiy qarashlar bilan
solishtirishga qaratilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1740
Manbalarni solishtirish: Bunda ilk sak-massaget ko’chmanchi qabilalarining qaysi
manbalarda yoritilganligini oʻrganish.
Qiyosiy tahlil: Gerodot, Efor, Strabon, Akishev, Tolstov, Bernshtam asarlari orqali sak-
massaget xalqlarini, hayot tarzi, urf-odatlari qiyoslash orqali oʻrganish.
Arxeologik qazilmalar: Bernshtam, Tolstov arxeolgik qidiruvlari va topilmalari asosida
oʻrganish.
Adabiyotlaar tahlili: Tadqiqotda quyidagi yunon va rus tarixchi-olimlarining asarlaridan
foydalanilgan.
•
Gerodot: Skif, sak-massaget xalqlarining qanday hayot kechirganligi, boshqaruv shakli,
harb ishilarni oʻrganish.
•
Efor: Skif-sak qabilalarining mashg’ulotlari, hayot tarzini oʻrganish.
•
Tolstov: Oʻrta Osiyo hududida sak-masagetlarning qaysi hududda joylashganiligini,
Tozabagyob va Suvyorgan makonlarini oʻrganish.
NATIJA VA TAHLIL
XX asrning 50-60-yillarida arxeologik tadqiqotlar tufayli, Oʻrta Osiyoning bronza va ilk
temir davri chorvador-koʻchmanchi aholisi tarixi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar yanada kengaydi.
Ulardan chorvadorlar oʻrtasidagi iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlar tarixini oʻrganishda
foydalanildi. Bu masalada S.P.Tolstov, Ya.G.Gʻulomov, А.M.Mandelьshtam, B.А.Litvinskiy,
А.А.Аsqarov, M.А.Itina va boshqa olimlarning tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega .[1,B.114-
116]. Shularni hisobga olgan holda,soʻnggi bronza va ilk temirda Oʻrta Osiyoning koʻpchilik
hududida ilk sak-massaget koʻchmanchi qabilalari oʻrnasha boshlaganni koʻrish mumkin.
S.P.Tolstovning fikricha, Oʻrta Osiyo oraligʻidagi Sak-massaget qabilalari Janubiy Orolboʻyi
hududida shakllangan. Gʻarbiy saklarni qoʻshishda Janubiy Orolboʻyi yetakchi roli bu bilan
cheklanmaydi. S.P.Tolstov Tozabagyob va Suyargan qabilalari ikki marta (miloddan avvalgi II
ming yillikning oʻrtalarida va miloddan avvalgi II ming yillikning oxirida I ming yillikning
boshida) boʻlgan deb taxmin qiladi. Eng ommaviy harakatlar mahalliy qabilalarning
rivojlanishiga kuchli ta’sir koʻrsatdi va kuchli harakatlar toʻlqini kech Suyargan qabilalarini
Shimoliy Hindistonga olib keldi, ularning madaniyati keyingi xarappa davridagi Jhanigar
madaniyatida oʻz izlarini qoldirdi.[2,B.33-35].
Sharqiy saklarning moddiy madaniyatini tadqiqotchi A.N.Bernshtam Semireche
(Yettisuv) va Tyanshan koʻchmanchi saklarining kelib chiqishi muammosini biroz boshqacha hal
qiladi. Uning fikricha, saklar mahalliy Semireche va Tyanshan andronovlarining toʻgʻridan-
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1741
toʻgʻri avlodlari boʻlib, ular Janubiy Sibir etnik tarkibiy qismlarining kuchli ta’siri ostida
shakllangan. [3,B.210].U Fargʻonaning sak madaniyati koʻchmanchi Tyanshan saklari
madaniyatini mahalliy oʻrnashgan qabilalar madaniyati bilan kesib oʻtish asosida
rivojlanganligini ta’kidlaydi.[4,B.211]. Biz bu nazariyalarning hech biri bilan toʻliq kelisha
olmaymiz. Ushbu ish, albatta, saklarning etnogenezi va ularning madaniyati genezisi
muammosini hal qilishni maqsad qilmaydi. Biz saklarning qadimgi yashash joyini arxeologik
oʻrganishning hozirgi holati saklarning kelib chiqishi va sak madaniyati bilan bogʻliq ba'zi
masalalarni qoʻyish va oʻrganishga imkon berishini taxmin qilamiz.
A.N.Bernshtamning soʻnggi ishlaridan keyingi davrda toʻplangan yangi arxeologik
materiallar, bizning fikrimizcha, ushbu savollarni yangicha qoʻyishga imkon beradi. [5,B.123].
Koʻchmanchi skif-saklarning Yevroosiyo dashtlarida yashovchi ajdodlari etnik kelib chiqish
jihatidan turkiy qavmlar ekanliklari bilan ulardan farq qiladi. Bu haqida tarixchi Аndrey
Lizlovning “Skiflar tarixi” asarida tegishli maʼlumotlar berilgan, bu tarixchi olim skiflarning
turkiyligini isbotlagan.[6,B. 12]. XIX asrning oʻrtalarigacha koʻpchilik rus tarixchilari skiflarni
turkiyligini shubhaga olmaganlar.[7,B.58].Shularni hisobga olgan holda, ilk sak-massaget
koʻchmanchi xalqlarining kelib chiqishi, tili, urf-odatlari,an’analari, ijtimoiy, iqtisodiy hayoti
haqida yunon-rim mualliflarining asarlarida ham batafsil ma’lumotlar saqlanib qolgan.
Gerodotning 9 tomlik asarining 4 bobida Sak-skiflarning kelib chiqishi haqida 3ta afsona
keltirgan.“…Farzandlari ulgʻayganda, ona ularga Agafirs, Gelon va kenjasiga-Skif deb ot
qoʻydi.Keyinchalik Geraklning oʻgitini esda borligi uchun uni bajardi. Agafirs va Gelon degan
oʻgʻillari bu vazifani uddalay olmadilar va ona ularni vatandan badargʻa qildi. Kenja oʻgʻil –Skif
esa vazifani uddalagani uchun vatanga ega boʻldi. Skif podsholarining bari, mana shu
Geraklning oʻgʻli bo’lmish Skifning avlodlaridir. Geraklning belbogʻidagi oltin kosa sharafiga
skiflar shu kungacha belbogʻlariga kosa taqib yuradilar (Onaning oʻz oʻgʻli Skifga qilgan
yaxshiligi shu boʻldi.[8,B.IV-10]. “Bu xususdagi yana uchinchi afsona ham bor, (shaxsan men
ana shunisiga koʻproq ishonaman): Skiflarning koʻchmanchi qabilalari Osiyoda yashashardi.
Massagetlar ularni harbiy kuch bilan siqib chiqarganlaridan soʻng,ular Araksni kechib oʻtib
kimmariylarning yerlariga kirib kelganlar(hozirda skiflar yashaydigan yurt,aytishlaricha,avval
kimmariylarniki boʻlgan).[8,B.IV-11]. Bulardan tashqari, Gerodot skif-saklarning yurtlarinining
tabiiy sharoiti va daryolari oʻrni, urf-odatlari, topinadigan xudolari haqida qiziqarli ma’lumotlar
qoldirgan. “Skif yurti qalin oʻt bosgan, sersuv tekislikdan iborat. Mana shu tekislik uzra esa,
Misrda qancha kanal bo’lsa,deyarli shuncha daryooqib o’tadi. Avvalambor, 5 irmogʻi boʻlgan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1742
Istr, undan soʻngra esa Tiras, Gipanis, Borisfen, Pantikap,Gerr va Tanaislardir.”[10,B.IV-47].
“Skiflar yerida zigʻirga oʻxshagan, lekin undan baquvvat va katta kanop degan oʻsimlik oʻsadi.
Kanop zigʻirpoyadan har tomondan ustun oʻsimlikdir.Uning ekiladigan ham,yovvoyi holda
oʻsadigani ham bor.[8,B.IV-74].
Yunon tarixchisi va geografi Strabon oʻzining asarida, massagetlarning bir qismi
togʻlarida,bir qismi tekisliklarda, uchinchi bir qismi daryolar tugʻdiradigan botqoqlarda
,toʻrtinchi qismi botqoqlikdagi orollarda yashashadi deb yozib qoldirgan. “Avvalambor, Gestiya
ular uchun birinchi, Zevs bilan Geya ikkinchi oʻrindadir (Geyani ular Zevsning xotini deb
hisoblaydilar). Apollon, Samoviy Afrodita, Gerakl, Areslar qadrlanuvchi keyingi xudolardir. Bu
xudolarni skiflarning bari tan oladi.”[8,B.IV-59].
Yuqoridagi ma’lumotlarga qoʻshimcha tarzda, Skif-saklarning harbiy ishlari haqida
Gerodot “Skif oʻzi oʻldirgan birinchi dushmanining qonini ichadi. Boshqa oʻldirilgan
gʻanimlarining barining kallasini uzib podshosiga keltirib koʻrsatadi. Shundagina skif gʻanimat
oʻljadan ulush oladi, aks holda unga hech narsa berilmaydi.”[8,B.IV-64]. Yunon tarixchi Efor
oʻzining 30 jildlik “Umumiy tarix” asarida sak-skiflar haqida “Qoʻyboqar saklar-skif
qabilalaridan biridir. Ular don koni boʻlmish Osiyoda yashab, haqiqatparvar chorvachilarga
mansubdirlar. Skiflar boylik ketidan quvmaydilar, bir-birlariga halol munosabatdalar, mol-mulk,
ayollar, bolalar, butun oila ularda umumiydir. Ularga tashqaridan tajovuz xavf solmaydi, chunki
bosib oladigan narsalari yoʻq.Aravalarda koʻchib yuradilar va sut bilan oziqlanadilar. Shaxsiy
mulk orttirishga yoʻl qoʻymaydilar, mol-mulk va boshqa narsalarga umumlashib egalik qiladilar.
Ulardan ba’zilari Osiyoga koʻchib joylashgan, u yerda ularni saklar deb atashadi.[9,B 76-
78]. Yuqoridagi ma’lumotlarga qoʻshimcha tarzda, “…ilk saklarning hayotida urugʻ-qabila
anʼanalariga asoslangan ijtimoiy tuzum shakllangan. Uning tuzilishida katta oila va urugʻ
boshligʻi, qabila yoʻlboshchisi, oqsoqollar kengashi va jamoa yigʻilishi katta ahamiyatga ega
boʼlib, “harbiy demokratiya” tamoyillari bilan belgilangan. Muhim ijtimoiy-iqtisodiy
muammolar hamda urf-odat va eʼtiqodlarga tegishli masalalar urugʻ-qabila kengashi – “xalq
yigʻini” da hal qilingan. Urugʻ-qabila yoʻlboshchilari va qabila uyushmalarining sardorlari
ommaviy jamoalar yigʻinida saylangan.” Tarixiy etnografiya maʼlumotlariga koʻra, chorvadorlar
yoʻlboshchilari oʻzlarining nufuzi, amaliy bilimlari va tashkiliy faoliyati bilan jamoa aʼzolaridan
ajralib turgan. [10,B 93].
XULOSA
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1743
Ilk sak-massagetlar tarixiga oid tarixshunoslik manbalari ularning siyosiy tuzilmasi,
ijtimoiy hayoti va harbiy faoliyatiga oid muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Antik mualliflar,
jumladan Gerodot, Strabon, Efor va boshqa tarixchilarning asarlari orqali sak-massagetlarning
qadimgi dunyodagi o‘rni, ularning turmush tarzi va boshqaruv shakllari o‘rganiladi. Rus
tarixchi, arxeologlarining ma’lumotlari orqali ham biz qimmatli ma’lumotlarga ega boʻlgan
holda tarixshunoslikni qiyosiy tahlil qila olamiz. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, ushbu
koʻchmanchi qabilalarning qadimgi davrlarda kuchli va mustaqil siyosiy birliklarga ega
bo‘lganligini, ularning boshqaruv tizimi esa urug‘-qabila an’analari bilan uzviy bog‘langanligini
tarixshunoslik asarlari,tarixiy manbalar orqali qiyosiy tahlil qilishimiz mumkin. Ularda harbiy
demokratiya kuchli boʻlganni koʻrish mumkin. Hamda ularning urf-odatlari, dini, ijtimoiy-
siyosiy hayotning oʻsha davr uchun qanchalik yaxshi rivojlanganidan dalolat beradi. Ayniqsa,
Geodot oʻzining asarida skif-sak va masseget tarixiy manbalarni solishtirma tahlil qilish orqali
biz sak-massagetlar to‘g‘risidagi bilimlarimizni boyitishimiz, ularning o‘ziga xosliklarini aniqroq
anglashimiz mumkin. Ushbu maqola, ayniqsa, tarixshunoslik yondashuvlarining xilma-xilligi va
ularning voqealarga bergan talqinlari orqali ilk sak-massagetlar tarixini chuqurroq o‘rganishga
xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Толстов С.ІІ. Приаральские скифы и Хорезм // Советская этногра-фия. 1961. - № 4. -
С. 114-146
2.
С. П. Т о л с т о в , М. А. И т и н а . Указ. работа, стр.33-35
3.
А. Н. Б е р н ш та м. Историко-археологические очерки..., стр. 210,
4.
Oʻsha asar; B 211
5.
К. А. Акишев, Г. А. Кушаеб. Древняя култура саков и усуней долины реки \\ Алма
ата –1963.
6.
Андрей Лизлов. История скифов. 1787. Кайта нашр килинди: Москва, 1990
7.
Аҳмадали Асқаров.Ўзбек ҳалқининг келиб чиқиш тарихи. Тошкент, Oʻzbekiston
2015. - 58.
8.
Геродот. История. В девяти книгах / Перевод Г.А.Стратановского. – Л.: Наука, 1972.
– 600 с.
9.
Ефор. Умумий тарих 76-78.
10.
Юсупов А. Оролбўйи илк сак қабилалари тарихи. – Б, 2023.
