“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
253
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING NUTQ MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH
Saidova Fayyoza Baxrom qizi
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15277845
Annotatsiya. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutq madaniyatini
shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari, pedagogik va lingvodidaktik yondashuvlari hamda
amaliy metodlari tahlil qilingan. Nutq madaniyati tushunchasining mazmun-mohiyati, uning
tarkibiy komponentlari va yoshga xos xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, dars jarayonida
qo‘llaniladigan samarali mashqlar, metodlar va dramatizatsiya kabi vositalar asosida
o‘quvchilar nutqini boyitish yo‘llari ochib berilgan. Tadqiqotda mavjud muammolar va ularning
yechimlari, shuningdek, amaliy tavsiyalar asosida boshlang‘ich ta’limda nutq madaniyatini
rivojlantirish yo‘nalishlari asoslangan.
Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, nutq madaniyati, o‘quvchilar nutqi, pedagogik
texnologiyalar, kommunikativ kompetensiya, til madaniyati, lingvodidaktika, og‘zaki nutq,
dramatizatsiya, metodik yondashuvlar.
Аннотация.
В
статье
анализируются
научно-теоретические
основы,
педагогические и лингвистические подходы, практические методы формирования речевой
культуры учащихся младших классов. Раскрывается сущность понятия «культура речи»,
ее структурные компоненты, возрастные особенности. В нем также раскрываются
способы обогащения речи учащихся на основе эффективных упражнений, методов и
инструментов, таких как драматизация, используемых на уроке. В исследовании
рассматриваются существующие проблемы и пути их решения, а также даются
практические рекомендации по развитию культуры речи в начальном образовании.
Ключевые слова: начальное образование, культура речи, речь учащихся,
педагогические технологии, коммуникативная компетентность, культура языка,
лингводидактика, устная речь, драматизация, методические подходы.
Abstract. This article analyzes the scientific and theoretical foundations, pedagogical
and linguodidactic approaches and practical methods of forming speech culture of primary
school students. The essence of the concept of speech culture, its structural components and age-
specific features are highlighted. Also, ways to enrich students' speech based on effective
exercises, methods and tools such as dramatization used in the lesson are revealed. The research
is based on existing problems and their solutions, as well as practical recommendations,
directions for developing speech culture in primary education.
Keywords: primary education, speech culture, student speech, pedagogical technologies,
communicative competence, language culture, linguodidactics, oral speech, dramatization,
methodological approaches.
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan ijtimoiy-ma’naviy hayotda insonning o‘z
fikrini aniq, tushunarli va madaniyatli ifodalash qobiliyati – ya’ni nutq madaniyati – shaxsning
ijtimoiy faolligi, axloqiy kamoloti va intellektual salohiyatining muhim ko‘rsatkichlaridan biri
sifatida qaralmoqda. Nutq madaniyati nafaqat estetik va lingvistik me’yorlarga rioya qilish, balki
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
254
kommunikativ mahorat, muloqotda madaniyatli bo‘lish, ijtimoiy normalarga mos fikr almashish
ko‘nikmalarini ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, bu ko‘nikmalarni shakllantirish ta’limning ilk
bosqichlarida – boshlang‘ich sinflarda katta ahamiyat kasb etadi.
Boshlang‘ich sinf davri bolalarda til, tafakkur va nutqiy faollikni shakllantirishda asosiy
poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Bu bosqichda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqi, tinglab
tushunish, savol berish va javob qaytarish kabi muloqot malakalari shakllana boshlaydi. Demak,
bu davrda olib boriladigan pedagogik jarayonlar, xususan, ona tili va adabiyot darslari orqali
nutq madaniyatini shakllantirish o‘quvchilarning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli
o‘qishi hamda jamiyatda erkin muloqot qila olishiga xizmat qiladi.
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini shakllantirishning
nazariy va amaliy asoslari, metodik yondashuvlar, o‘quv faoliyatidagi kommunikativ vazifalar,
til vositalarining o‘quvchilarga ta’siri va pedagogik texnologiyalar yoritiladi. Shuningdek,
o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishida nutq madaniyatining tutgan o‘rni, pedagogning roli,
zamonaviy yondashuvlar asosida metodik tavsiyalar keltiriladi.
Nutq madaniyati – bu shaxsning og‘zaki yoki yozma shaklda o‘z fikrini aniq, tushunarli,
adabiy me’yorlarga mos va muloqot odobiga rioya qilgan holda ifodalash malakasidir. Bu
tushuncha tilshunoslik, psixologiya, pedagogika va madaniyatshunoslik sohalari kesishmasida
tahlil qilinadi. Nutq madaniyati o‘z mohiyatiga ko‘ra kommunikativ faoliyatning murakkab
shakli bo‘lib, unda shaxsning tilga bo‘lgan munosabati, estetik didi, axloqiy qarashlari, muloqot
madaniyati aks etadi.
Ilmiy manbalarda nutq madaniyatining quyidagi asosiy tarkibiy qismlari ajratib
ko‘rsatilgan:
•
Fonetik madaniyat (talaffuz madaniyati)
– so‘z va gaplarni to‘g‘ri talaffuz qilish,
intonatsiya va ohangni me’yorda ishlatish;
•
Leksik madaniyat
– boy so‘z boyligidan o‘rinli foydalanish, so‘z tanlash madaniyati;
•
Grammatik madaniyat
– gap tuzilishida grammatik normalarni to‘g‘ri qo‘llash;
•
Uslubiy madaniyat
– vaziyatga mos uslubda fikrni ifodalash;
•
Muloqot etikasiga rioya qilish
– suhbatdoshga hurmat, muloqot odobi, fikr bildirish
madaniyati.
Bu komponentlar shaxsda birgalikda shakllanganida nutq madaniyati yuksak darajada
bo‘ladi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ushbu komponentlarni izchil ravishda
shakllantirish zarur. Chunki bu yoshda bola hali til va nutq qonuniyatlarini to‘liq anglamagan
bo‘ladi va ularni ongli ravishda egallashi uchun doimiy mashq va metodik yondashuvlar talab
qilinadi.
Psixolog L.S. Vygotskiy fikricha, bola tafakkuri va nutqiy rivojlanishining asosi yaqin
rivojlanish zonasida yotadi. Ya’ni, o‘quvchi o‘qituvchi yoki katta yoshdagilar yordamida erisha
oladigan darajalar orqali nutq faoliyatini rivojlantiradi. Shuningdek, tilshunos A.A. Reformatskiy
nutq madaniyatini “inson fikrining go‘zallik, aniqlik va aniqlik bilan ifodalanish qobiliyati”
sifatida tavsiflaydi.
Nazariy jihatdan qaralganda, nutq madaniyatini shakllantirishda quyidagi yondashuvlar
muhim hisoblanadi:
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
255
•
Lingvistik yondashuv
– nutqiy vositalarni to‘g‘ri o‘rgatish va ulardan foydalanishga
o‘rgatish;
•
Psixolingvistik yondashuv
– bolalarning yoshi va psixik rivojlanish darajasiga mos
metodlar tanlash;
•
Kommunikativ yondashuv
– o‘quvchining muloqotda faol ishtirokini tashkil etish.
Bu yondashuvlar dars jarayonida bir-birini to‘ldiruvchi sifatida qo‘llanilishi lozim. Zero,
nutq madaniyati – bu nafaqat til bilimlari, balki fikr ifodalash, muloqotda madaniyatli bo‘lish,
hurmat va etika qoidalarini bilish demakdir. Shu sababli, ushbu madaniyatni shakllantirish
dastlabki bosqichlardayoq boshlanishi kerak.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida bola shaxsiy rivojlanishining eng muhim poydevori –
nutqiy faollik shakllanadi. Bolalarning nutq madaniyatini rivojlantirishda ularning yoshi,
psixologik tayyorgarligi, nutqiy tajribasi va atrof-muhit omillari hal qiluvchi ahamiyatga ega. 6–
10 yosh oralig‘ida bolaning nutqiy salohiyati ancha faollashadi: u yangi so‘zlarni o‘zlashtiradi,
grammatik qoidalarni anglaydi va ulardan mustaqil foydalanishga urinadi.
Psixologik jihatdan qaralganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqi hali barqaror
bo‘lmaydi. Ularning so‘z boyligi cheklangan, grammatik tuzilma oddiy, talaffuzida fonetik
xatolar uchrab turadi. Shu bois, bu bosqichda nutqni o‘stirish bo‘yicha maxsus mashqlar, to‘g‘ri
yondashuv va sabr-toqat talab qilinadi.
Yoshga xos nutqiy xususiyatlar:
1.
Nutqiy ifodaning soddaligi
– O‘quvchilar asosan qisqa, oddiy gaplar bilan fikr
bildiradilar, murakkab gap tuzilmalari kam qo‘llaniladi.
2.
So‘z boyligining cheklanganligi
– Faol so‘z fondi kam bo‘lib, ko‘proq kundalik
nutqdagi so‘zlarga asoslanadi.
3.
Fonetik xatolar
– Ayrim tovushlarning noto‘g‘ri talaffuzi, ohangdagi bir xillik yoki
ortiqcha emotsional intonatsiya kuzatiladi.
4.
Grammatik me’yorlarga rioyasizlik
– Ko‘plik qo‘shimchalari, so‘z birikmalari,
ravish va bog‘lovchilardan noto‘g‘ri foydalanish holatlari bo‘ladi.
5.
Muloqotga kirishishga bo‘lgan ijtimoiy ehtiyoj
– O‘quvchilar muloqot qilishni
istaydilar, ammo ba’zida fikrlarini aniq ifodalashda qiynaladilar.
O‘quvchining nutqiy kamchiliklari uni “notalantli” deb baholash emas, balki uning nutqiy
rivojlanish ehtiyojini aniqlash uchun asos bo‘lishi kerak. Bu jarayonda o‘qituvchi bolaning
mavjud nutqiy darajasini aniqlab, unga mos individual va guruhiy mashqlarni tanlashi zarur. Til
bilan bog‘liq faoliyatlar: — hikoya tuzish, matn tuzatish, rolda chiqish, savol-javob, mantiqiy
bog‘lanishni toppish — bolalarning muloqot salohiyatini oshiradi va ularni faol nutq egasiga
aylantiradi.
Shuningdek, bu davrda vizual materiallar, dramatik sahnalar, didaktik o‘yinlar, qo‘shiq
va ertaklar orqali o‘quvchilar nutqini boyitish va takomillashtirish mumkin. Nutqiy faoliyatni
rag‘batlantirish o‘quvchilarning ijtimoiy muhitda o‘zini erkin tutishiga, o‘z fikrini ravon va aniq
ifodalashiga yo‘l ochadi.
Boshlang‘ich sinfda nutq madaniyatini shakllantirish – bu nafaqat til materiallarini
o‘zlashtirish, balki o‘quvchining shaxsiy nutqiy salohiyatini yuzaga chiqarish, fikrlash, tushunish
va o‘z fikrini ifodalashga o‘rgatish jarayonidir. Bu murakkab jarayonni muvaffaqiyatli tashkil
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
256
etish uchun o‘qituvchi zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodik yondashuvlardan keng
foydalanishi zarur.
Metodik yondashuvlar
Nutq madaniyatini shakllantirishda quyidagi asosiy metodik yondashuvlar samarali
hisoblanadi:
1.
Kommunikativ yondashuv
– o‘quvchini faol suhbatga jalb etish, muloqotda
ishtirokini oshirish.
2.
Lingvodidaktik yondashuv
– nutqiy vositalar (talaffuz, so‘z boyligi, grammatik
tuzilma) orqali tilga o‘rgatish.
3.
Amaliy yondashuv
– ko‘proq mashq qilish, matn asosida ishlash, og‘zaki va yozma
fikr bildirishni o‘rgatish.
4.
Integratsion yondashuv
– ona tili darslarini boshqa fanlar bilan bog‘lab, mavzularni
chuqurroq ochish.
Nutqni shakllantirishda qo‘llaniladigan eng samarali metodlar quyidagilardir.
Metod
Qisqacha tavsifi
Maqsad
Suhbat metodi
O‘quvchilar bilan savol-javob orqali
muloqot qilish
Fikr bildirishga o‘rgatish
Hikoya tuzish
Rasmlar asosida yoki matn davom
ettirish
Mantiqiy va bog‘liq fikr ifodasi
Rollar taqsimoti
(dramatizatsiya)
O‘quvchilarni sahna ko‘rinishlariga
jalb qilish
Talaffuz va ifoda boyligini
oshirish
Matn asosida ishlash
Tushunganini gapirtirish, savol
tuzdirish
Tushunish, so‘z boyligi
Dialog tuzish
Ikkita o‘quvchi o‘rtasida muloqot
tashkil etish
Muloqot ko‘nikmasi
Didaktik o‘yinlar
"Top so‘z", "Gap tugat", "So‘z
zanjiri" o‘yinlari
Qiziqarli tarzda o‘rgatish
Shuningdek, bugungi kunda
AKT (axborot-kommunikatsiya texnologiyalari)
asosida
tuzilgan mashqlar, slaydlar, interaktiv doska materiallari, audiomatnlar yordamida nutqiy
faoliyatni yanada samarali tashkil etish mumkin.
Bunga bir qancha tavsiyalar berishimiz mumkin:
•
Har bir darsda o‘quvchilarning nutqiy faolligiga alohida e’tibor bering.
•
Matn asosida savollar tuzish va unga javob berish faoliyatini kiritish natijadorlikni
oshiradi.
•
Har oyning oxirida kichik sahnalashtirilgan chiqishlar o‘tkazish o‘quvchilar nutqiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
•
Darsdan tashqari mashg‘ulotlarda, to‘garaklar orqali badiiy asarlarni ifodali o‘qish va
tahlil qilish orqali nutqni boyitish mumkin.
Metodik yondashuvlar tizimli ravishda qo‘llanilganda, har bir o‘quvchi o‘z nutq
salohiyatini bosqichma-bosqich rivojlantira boshlaydi. Eng muhimi – bu jarayon davomiy, izchil
va individual yondashuvga asoslangan bo‘lishi zarur.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
257
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan olib boriladigan ona tili va nutq o‘stirish
mashg‘ulotlari, agar to‘g‘ri va metodik jihatdan asoslangan shaklda tashkil etilsa, ularning nutqiy
faolligini oshirishda, muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Quyida olib borilgan real darslardan ba’zi misollar va ularning natijalari asosida tahlil keltiriladi.
Bunga bir qancha misollar keltiramiz:
“Hikoyani davom ettirish” mashg‘uloti
Sinf:
2-sinf
Mavzu:
Ertak asosida fikrni davom ettirish
Topshiriq:
o‘quvchilarga "Tulki va uzum" ertagining birinchi qismi o‘qib eshittirildi.
So‘ngra, ular ertak davomida nima bo‘lishi mumkinligi haqida og‘zaki hikoya tuzishlari so‘raldi.
Natijalar:
o‘quvchilar o‘z tasavvurlariga tayangan holda turli versiyalarni ilgari surishdi.
Dastlab, talaffuzda ba’zi xatolar kuzatildi, biroq o‘qituvchining qo‘llab-quvvatlashi va izohli
savollari orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini to‘liq ifodalashga harakat qilishdi. Mashg‘ulot oxirida
ularning nutqi soddaroq, lekin mustaqil fikrga asoslangan bo‘ldi. Ushbu metod nafaqat nutqni,
balki tafakkurni ham rag‘batlantirdi.
Dramatizatsiya orqali nutqni o‘stirish
Sinf:
3-sinf
Faoliyat:
sahna ko‘rinishini tayyorlash
Topshiriq:
o‘quvchilarga “Quyon va bo‘ri” ertagidan bir parcha rollarga bo‘lib berildi va
ular o‘z obrazlarini jonlantirishga harakat qilishdi.
Natijalar:
rollarni ijro etish jarayonida o‘quvchilar bir-birini tinglash, gapirish navbatini
kutish, ohang va mimikadan foydalanish, talaffuz ustida ishlash kabi bir nechta nutqiy
ko‘nikmalarni amaliy tarzda mustahkamlashdi. Ayniqsa, uyatchan o‘quvchilar sahnaga
chiqqanidan so‘ng nutq faolligi va ishonch bilan gapirish holatlari kuzatildi.
1.
Umumiy tahlil:
Yuqoridagi amaliy mashg‘ulotlar natijasida quyidagi xulosalar chiqarildi:
•
O‘quvchilar muloqotda faol ishtirok eta boshlaydi;
•
Mustaqil fikrlash va og‘zaki ifodalash malakalari rivojlanadi;
•
Matnli ishlash orqali tushunish va qayta hikoya qilish salohiyati ortadi;
•
Dramatik faoliyat orqali talaffuz va emotsional ifoda yuksaladi;
•
O‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi ortadi.
Bu kabi metodlar izchil va doimiy qo‘llanilganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
sog‘lom nutq madaniyati shakllanishi ta’minlanadi.
Boshlang‘ich ta’limda nutq madaniyatini shakllantirish muhim va zarur bo‘lgan masala
bo‘lsa-da, bu yo‘nalishda qator tizimli muammolar ham mavjud. Ushbu muammolar, asosan,
metodik, tashkiliy, texnik va pedagogik omillarga borib taqaladi. Ularni aniqlash va yechimini
ishlab chiqish o‘quvchilarda sog‘lom nutq madaniyatini shakllantirish yo‘lida muhim qadamdir.
Asosiy muammolar:
1.
O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi yetarli emas
.
Ko‘plab boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari
nutq
madaniyatini
shakllantirish
bo‘yicha
zamonaviy
pedagogik
texnologiyalardan, lingvodidaktik yondashuvlardan yetarli darajada xabardor emaslar. Natijada
darslar bir xil shaklda, interaktivliksiz, faqat o‘qituvchi markazida o‘tadi.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
258
2.
Darslik va metodik qo‘llanmalar zamonaviy talablarga to‘liq javob bermaydi.
Boshlang‘ich sinflar uchun ishlab chiqilgan ba’zi darsliklarda nutq madaniyatiga oid mashqlar,
topshiriqlar soni kam, yondashuvlar esa anchayin an’anaviy. Bu holat o‘qituvchining o‘quvchilar
nutqini mustahkamlovchi qo‘shimcha manbalar izlashiga sabab bo‘ladi.
3.
Ba’zi oilalarda, ayniqsa, chekka hududlardagi o‘quvchilarning kundalik hayotidagi
muloqot darajasi past bo‘lib, bu maktabdagi nutq faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Internet, televizor va mobil qurilmalarning haddan tashqari ko‘p ishlatilishi bolalarda faol
so‘zlashish ehtiyojini pasaytirgan.
4.
Boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarining hajmi nutq madaniyatini izchil
shakllantirishga yetarli emas. Bu mavzuga alohida soatlar ajratilmagani sababli mashqlar sathida
ishlash imkoni cheklanadi.
5.
Ko‘plab maktablarda o‘quvchilarning nutqiy rivojlanishi muntazam baholanmaydi.
Bunday vaziyatda o‘quvchi o‘z nutqidagi muammolarni sezmaydi va rivojlanish yo‘nalishini
anglamaydi.
Metodik malaka oshirish kurslari tashkil etish
O‘qituvchilar uchun zamonaviy metodlar, lingvistik tahlil, nutqni interfaol rivojlantirish
bo‘yicha maxsus seminar va treninglar tashkil etilishi zarur. Tajriba almashish va innovatsion
dars uslublarini o‘rganish orqali dars sifati sezilarli oshadi.
Darsliklarni takomillashtirish
Nutq madaniyatini rivojlantiruvchi mashqlar, o‘yinlar, dramatizatsiya vazifalari, og‘zaki
nutqga oid topshiriqlar sonini ko‘paytirish zarur. Har bir mavzudan so‘ng nutqiy faoliyatga oid
yakuniy mashq bo‘lishi kerak.
O‘quvchilarning ijtimoiy-nutqiy muhitini yaxshilash
Maktab va oilaviy muhitda bolalarning muloqotga faol jalb etilishi, ota-onalarga ham
bolalar nutqiga ta’sir qilish borasida tushunchalar berilishi lozim.
Maktablarda “Nutq haftaliklari”, “Til bayramlari”, “Oratorlik darslari” joriy etilishi
mumkin.
Qo‘shimcha mashg‘ulotlar tashkil etish
Asosiy darsdan tashqari o‘tkaziladigan nutq rivojlantiruvchi to‘garaklar, kichik
guruhlarda ishlash imkoniyatlari o‘quvchilarning individual yondashuvga mos ravishda
rivojlanishini ta’minlaydi.
Baholash tizimini joriy etish
Nutq madaniyatini baholovchi aniq mezonlar ishlab chiqilishi, shaxsiy rivojlanish
xaritalari asosida individual monitoring olib borilishi zarur. Har bir chorak yakunida og‘zaki va
yozma nutq tahlili o‘tkazilishi mumkin.
Muammolarni aniqlash va samarali yechimlar ishlab chiqish orqali boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida nutq madaniyatini izchil, ongli va tizimli shakllantirish imkoniyati kengayadi. Bu
esa keyingi ta’lim bosqichlarida o‘quvchilarning muvaffaqiyatli o‘qishi, ijtimoiylashuvi va
shaxsiy kamolotini kafolatlaydi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini shakllantirish – bu nafaqat ularning
tilga oid bilimlarini kengaytirish, balki fikrlash, muloqot qilish, ijtimoiylashish va shaxsiy
kamolot darajasini yuksaltirishga xizmat qiladigan muhim jarayondir. Mazkur maqolada olib
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
259
borilgan ilmiy-nazariy tahlillar va amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, agar dars jarayonida
o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, psixologik rivojlanish darajasi va lingvistik ehtiyojlari
hisobga olinsa, nutq madaniyatini shakllantirish yanada samarali kechadi.
Nutq madaniyatining fonetik, leksik, grammatik va uslubiy tarkibiy qismlari boshlang‘ich
ta’lim bosqichidanoq shakllanishi kerak. Bu esa darslarda interfaol metodlardan, amaliy
mashqlardan, dramatizatsiya, matn asosida ishlash, savol-javob, og‘zaki va yozma nutq bilan
bog‘liq topshiriqlardan keng foydalanishni talab etadi. Shuningdek, o‘qituvchining metodik
salohiyati, darsliklar sifati va o‘quv muhiti bu jarayonning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy
omillardandir.
Maqola asosida quyidagi xulosalarni keltirib o‘tish mumkin:
1.
Nutq madaniyatini shakllantirish uchun birinchi navbatda til vositalarining to‘g‘ri va
samarali qo‘llanishini o‘rgatish zarur.
2.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yoshga oid nutqiy xususiyatlarini hisobga olgan
holda individual yondashuvlar joriy etilishi lozim.
3.
Darslarda o‘quvchilarni faol ishtirok ettirish, og‘zaki fikr bildirishga rag‘batlantirish,
nutqiy vazifalar orqali muloqotga tayyorlash muhimdir.
4.
O‘qituvchilarning nutq madaniyatiga oid malaka va ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun muntazam metodik tayyorgarlik kurslari tashkil etilishi lozim.
5.
O‘quvchilarning uy va maktab muhitida nutqiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash,
ijtimoiy-nutqiy tajribalar yaratish orqali ularning o‘z fikrini ifodalash qobiliyatini shakllantirish
mumkin.
TAVSIYALAR:
•
Ona tili darslarida nutq faoliyatiga asoslangan topshiriqlarga alohida e’tibor qaratilsin;
•
Har bir o‘quvchining nutqiy rivojlanishi bo‘yicha kuzatuv daftarlari yuritilsin;
•
“So‘z bayramlari”, “Nutq haftaligi”, “Eng yaxshi hikoyachi” kabi ijodiy loyihalar joriy
etilsin;
•
Nutqni o‘stirishga qaratilgan elektron resurslar, multfilmlar, audiokitoblar dars
jarayoniga integratsiya qilinsin;
•
Maktab darsliklari va metodik qo‘llanmalarda nutq madaniyatiga oid maxsus bo‘limlar
ishlab chiqilsin.
Shunday qilib, boshlang‘ich sinfda nutq madaniyatini shakllantirish – bu izchil, tizimli va
individual yondashuvlarni talab qiladigan, ammo o‘quvchining kelajakdagi muvaffaqiyati uchun
muhim bo‘lgan pedagogik vazifadir. Har bir pedagog ushbu jarayonda nafaqat bilim beruvchi,
balki o‘quvchi nutqining yo‘lchi yulduziga aylanishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Muhammadiyeva, X.K., & Ergasheva, G.Z. (2021). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
nutq madaniyatini shakllantirish metodikasi. Central Asian Research Journal for
Interdisciplinary
Studies.
https://cyberleninka.ru/article/n/boshlangich-sinf-
oquvchilarining-nutq-madaniyatini-shakllantirish-metodikasi
2.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
“YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR
MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI”
Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel
260
3.
Hasanboyeva, M. (2018). Til va nutq madaniyati. Toshkent: Fan nashriyoti.
4.
Karimov, F. (2019). Ona tili darslarida kommunikativ kompetensiyani shakllantirish.
Toshkent: TDPU nashriyoti.
5.
Nurmatova, S. (2020). Boshlang‘ich sinfda til o‘rgatishning metodik asoslari. Samarqand:
Pedagog nashriyoti.
6.
Sharipova, D. (2021). O‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirishda dramatizatsiya
usulining o‘rni. Pedagogik izlanishlar jurnali, 2(1), 34–41.
7.
Abdurahmonova, N. (2021). Boshlang‘ich ta’limda kommunikativ metodlardan
foydalanish. Innovatsion pedagogika, 3(5), 27–31.
8.
Yuldasheva, N. (2017). Boshlang‘ich ta’limda didaktik materiallardan foydalanish
samaradorligi. TDPU ilmiy axboroti, 2(10), 57–62.
9.
Islomova, G. (2020). Muloqot madaniyati va o‘qituvchi nutqi. O‘zbekiston Respublikasi
Xalq ta’limi vazirligi nashri.
10.
Abdullayeva, S. (2019). Til madaniyati va nutq uslublari. Andijon: Pedagogika instituti
nashri.
