ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
210
1925-1945- YILLARDA XORAZM VILOYATIDA IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT
Xudaynazarov Sarvarbek Shavkat o‘g‘li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix yo‘nalishi 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346065
Annotatsiya. Ushbu maqolada 1925-1945-yillarda Xorazm viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti tahlil qilinadi. Sovet Ittifoqining yangi siyosiy tizimi, kollektivlashtirish, repressiya va
urushning ta’siri viloyatning iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmasida katta o‘zgarishlarga olib keldi.
Paxta ishlab chiqarishining rivojlanishi va kolxozlar tizimining o‘rnatilishi viloyat iqtisodiyotini
modernizatsiya qilishga yordam berdi, ammo bu jarayonlar jamiyatda qarshiliklar va ijtimoiy
tengsizlikni keltirib chiqardi. Repressiya siyosati va urushning ta’siri esa, viloyatning siyosiy
barqarorligini va aholi turmushini yomonlashtirdi. Maqolada Xorazm viloyatidagi ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlar, ularning aholi va iqtisodiyotga ta’siri batafsil yoritilgan.
Kalit
so'zlar:
Xorazm
viloyati,
1925-1945
yillar,
ijtimoiy-iqtisodiy
hayot,
kollektivlashtirish, repressiya, paxta ishlab chiqarish, Sovet Ittifoqi, urush ta’siri, iqtisodiy
islohotlar, jamiyat tuzilishi.
SOCIO-ECONOMIC LIFE IN THE KHOREZM REGION IN 1925-1945
Abstract. This article analyzes the socio-economic life of the Khorezm region in 1925-
1945. The new political system of the Soviet Union, the impact of collectivization, repression and
war led to major changes in the economic and social structure of the region. The development of
cotton production and the establishment of the collective farm system helped to modernize the
regional economy, but these processes caused resistance and social inequality in society. The
policy of repression and the impact of the war worsened the political stability of the region and
the life of the population. The article discusses in detail the socio-economic changes in the
Khorezm region and their impact on the population and the economy.
Keywords: Khorezm region, 1925-1945, socio-economic life, collectivization, repression,
cotton production, Soviet Union, impact of war, economic reforms, social structure.
СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЖИЗНЬ ХОРЕЗМСКОЙ ОБЛАСТИ В 1925-
1945 ГГ
Аннотация. В статье анализируется социально-экономическая жизнь Хорезмской
области в 1925-1945 годах. Влияние новой политической системы Советского Союза,
коллективизации, репрессий и войны привело к серьезным изменениям в экономической и
социальной структуре региона. Развитие хлопководства и создание колхозного строя
способствовали модернизации экономики региона, однако эти процессы породили
сопротивление и социальное неравенство в обществе. Влияние репрессивной политики и
войны ухудшило политическую стабильность региона и жизнь его населения. В статье
подробно описываются социально-экономические изменения в Хорезмской области и их
влияние на население и экономику.
Ключевые слова: Хорезмская область, 1925-1945 гг., социально-экономическая
жизнь, коллективизация, репрессии, хлопководство, Советский Союз, влияние войны,
экономические реформы, социальная структура.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
211
Kirish
1925-1945-yillar O‘zbekistonning Xorazm viloyati uchun tarixiy jihatdan muhim davrni
tashkil etadi. Bu davrda, asosan, Sovet Ittifoqining mustahkam o‘rnatilishi va kollektivlashtirish
siyosatining amalga oshirilishi viloyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta o‘zgarishlarga olib
keldi. Sovet hukumatining siyosati viloyatda yangi iqtisodiy tizimning shakllanishi, paxta
yetishtirish sohasining rivojlanishi va sanoatlashish jarayonlarining boshlanishiga olib keldi.
Biroq, bu jarayonlar aholi orasida qarshiliklarga, repressiyalarga, iqtisodiy tengsizlikka
va siyosiy beqarorlikka sabab bo‘ldi.
Sovet
hokimiyati
o‘rnatilishining
dastlabki
yillarida
kollektivlashtirish
va
davlatlashtirishga
qaratilgan
islohotlar
Xorazm
viloyatidagi
qishloq
xo‘jaligini
jamoaviylashtirish va modernizatsiya qilishga intildi. Shu bilan birga, repressiya siyosati,
ijtimoiy tengsizlik va iqtisodiy resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishi viloyat aholisining turmush
sharoitlarini og‘irlashtirdi. 1930-yillarda amalga oshirilgan repressiyalar va urushning ta’siri
Xorazm viloyatining ijtimoiy tuzilmasini o‘zgartirib, iqtisodiy tarmoqlarni bir-biridan ajratib,
qiyinchiliklarga olib keldi.
Ushbu maqola 1925-1945-yillar davomida Xorazm viloyatida yuzaga kelgan ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlarni keng tahlil qilishni maqsad qilgan. Maqolada Xorazmdagi
kollektivlashtirish jarayoni, paxtachilikning rivojlanishi, repressiya siyosatining oqibatlari va
urushning ta’siri batafsil yoritilgan. Shuningdek, Xorazm viloyatining iqtisodiy o‘sishining va
ijtimoiy o‘zgarishlarning kelajakdagi rivojlanishiga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekistonning Xorazm viloyati 1925-1945-yillar davomida katta siyosiy, ijtimoiy va
iqtisodiy o‘zgarishlar jarayonidan o‘tdi. Bu davrda viloyatning iqtisodiy tuzilmasi, jamiyatining
ijtimoiy qatlamlari va madaniy hayoti Sovet hokimiyati tomonidan amalga oshirilgan islohotlar,
kollektivlashtirish siyosati, repressiya va urushning ta’siri bilan shakllandi. Xorazmda 1925-1945
yillarda sodir bo‘lgan o‘zgarishlar, iqtisodiyotning rivojlanishi va jamiyatdagi o‘zgarishlarni
to‘liq tahlil qilish uchun, ushbu davrdagi siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni kengroq yoritish zarur.
1925-yilda Xorazmda Sovet hokimiyati o‘rnatilishi va Sovet Ittifoqining umumiy
siyosatiga mos ravishda, viloyatda ko‘plab islohotlar boshlandi. 1925-yilda Xorazm xalq
komissarligi tashkil etilib, viloyatning ijtimoiy tuzilmasi va iqtisodiy tizimi Sovet davlatining
siyosiy-iytimoiy doirasida qayta tashkil etildi.
Sovet hukumati tomonidan amalga oshirilgan islohotlar ko‘plab iqtisodiy tarmoqlarni
davlatlashtirishni, kollektivlashtirishni va yangi iqtisodiy siyosatni hayotga tatbiq etishni maqsad
qildi. Kollektivlashtirish jarayonining boshlanishi bilan, paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini ishlab chiqarishning yangi shakllari, jumladan, sovxozlar va kolxozlar tashkil
etildi.
Kollektivlashtirishning boshlanishi, albatta, aholi orasida qarshiliklarga sabab bo‘ldi. O‘z
erlarini majburiy tarzda jamoaviy foydalanishga o‘tkazishga rozi bo‘lmagan dehqonlar va yer
egalari qattiq repressiyalarga uchradi. Bu jarayonning boshlanishi Xorazmdagi ijtimoiy va
iqtisodiy muammolarni yanada chuqurlashtirdi. Dehqonlar o‘z erlaridan mahrum bo‘lib, yangi
kollektiv tizimga o‘tishga majbur bo‘ldilar.
1930-yillarda Sovet Ittifoqidagi umumiy siyosat va iqtisodiy siyosatning qat’iylashuvi
Xorazmda ham o‘z aksini topdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
212
Repressiya siyosati, ijtimoiy hayot va iqtisodiy tuzilmani o‘zgartirish maqsadida
Xorazmdagi ko‘plab ziyolilar, sobiq mulk egalari va mustaqil ijtimoiy guruhlar "xalq
dushmanlari" sifatida qatag‘on qilindi. Bu davrda, asosan, turli siyosiy raqiblarni yo‘q qilish va
jamiyatda bo‘linishni oldini olish maqsadida keng ko‘lamli repressiyalar amalga oshirildi.
Xorazm viloyatida ko‘plab kadrlar, ziyolilar va rahbarlar jinoiy ayblovlar bilan hibsga
olindi yoki qatl etildi.
Repressiyalar natijasida, jamiyatning ijtimoiy va siyosiy tizimi zaiflashdi. Ijtimoiy
tashkilotlarning ishdan chiqishi, iqtisodiy va madaniy faoliyatning susayishi, aholi orasidagi
ishonchning pasayishi viloyat aholisining turmush tarzini jiddiy ravishda o‘zgartirdi. Bu davrda
Xorazmda ko‘plab mustaqil tashkilotlar va shaxslar, ular tomonidan amalga oshirilgan tadbirlar
tormozlandi va yerga kiritilgan repressiv tizim aholini qo‘rqitib, jamiyatning rivojlanishini
sekinlashtirdi.
1936-1940-yillarda Sovet Ittifoqining yangi iqtisodiy siyosatiga mos ravishda, Xorazm
viloyatida paxtachilik va qishloq xo‘jaligi sektori rivojlana boshladi. Xorazmning asosiy
iqtisodiy tarmog‘i bo‘lgan paxta yetishtirishning kengayishi viloyatning iqtisodiy asosini tashkil
etdi. Sovet hukumatining paxta ishlab chiqarishni kengaytirish va bu mahsulotni eksport qilish
siyosati viloyatda yangi paxta tozalash zavodlari va boshqa agrar sanoat tarmoqlarining
rivojlanishiga olib keldi.
Paxta ishlab chiqarishining o‘sishi bilan birga, Xorazmda paxta tozalash zavodlarining
ko‘payishi, paxta tashish va boshqa infratuzilma sohalarining rivojlanishi ham kuzatildi. Ammo,
bu jarayonning salbiy oqibatlari ham bo‘ldi. Paxta yetishtirishga qaratilgan e’tibor qishloq
xo‘jaligining boshqa sohalarining zaiflashishiga olib keldi, chunki faqat paxta ishlab chiqarish
rivojlanib, boshqa qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirishga kamroq e’tibor berildi. Bu o‘z
navbatida, viloyat aholisining oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid solgan.
Shuningdek, paxta sanoatining kengayishi natijasida mehnat resurslarining ko‘plab
qismlari qishloq xo‘jaligi sektori uchun ajratildi, bu esa sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga
nisbatan qisqa muddatli ta’sir ko‘rsatdi. Bu davrda Xorazmda sanoatlashishning boshlanishi, bir
tomondan iqtisodiy taraqqiyotga hissa qo‘shgan bo‘lsa, boshqa tomondan, mehnat sharoitlari va
turmush sharoitlarining yomonlashishiga olib keldi.
1941-yilda boshlangan Ikkinchi Jahon urushi O‘zbekiston va Xorazm viloyatining
iqtisodiy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Urushning ta’siri nafaqat harbiy sohalarda, balki
iqtisodiy va ijtimoiy tarmoqlarda ham sezildi. Urush davrida paxta yetishtirish va boshqa qishloq
xo‘jaligi faoliyatlari mustahkamlandi, chunki Sovet Ittifoqining boshqa hududlarida ishlab
chiqarish sekinlashdi va Xorazmning paxtasi iqtisodiy resurs sifatida muhim ahamiyat kasb etdi.
Urushning ta’sirida Xorazm viloyatida mehnat kuchi va ishlab chiqarish resurslari
ko‘paytirildi. Aholining katta qismi urushga safarbar etildi, ko‘plab yoshlar frontga yuborildi.
Shuningdek, iqtisodiy sektorning urg‘u va ishlab chiqarish jarayonining kuchayishi natijasida,
viloyatning iqtisodiy resurslari, ayniqsa paxta ishlab chiqarish va uning eksporti o‘sdi. Ammo,
urush davomida aholining kundalik ehtiyojlarini qondirishdagi qiyinchiliklar, oziq-ovqat va
boshqa zarur mahsulotlarning yetishmovchiligi viloyat aholisining hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
213
1925-1945-yillar Xorazm viloyati uchun o‘zgarishlar davri bo‘ldi. Sovet hokimiyati
o‘rnatilishi, kollektivlashtirish, repressiya, paxtachilikning rivojlanishi va Ikkinchi Jahon urushi
ta’siri viloyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida sezilarli izlar qoldirdi.
Ushbu davrda viloyat iqtisodiyoti, paxtachilikka yo‘naltirilgan siyosat va sanoatlashish
jarayonlari rivojlandi, ammo ijtimoiy qatlamlar orasidagi bo‘linish, repressiya va urushning
salbiy ta’siri aholi turmush tarzini qiyinlashtirdi.
Xorazmning 1925-1945 yillardagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti Sovet Ittifoqining umumiy
siyosatiga mos ravishda rivojlandi va viloyat tarixida muhim o‘rin tutadi.
Xulosa
1925-1945-yillar davomida Xorazm viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti Sovet
Ittifoqining siyosati, kollektivlashtirish va davlatlashtirish islohotlari, repressiya siyosati va
Ikkinchi Jahon urushining ta’siri bilan shakllandi.
Ushbu davrda viloyat iqtisodiyoti paxta ishlab chiqarish va agrar sanoatni rivojlantirishga
yo‘naltirildi. Paxta yetishtirishning kengayishi va kolxozlar tizimining o‘rnatilishi Xorazmda
yangi iqtisodiy tuzilma yaratdi, biroq bu jarayonlar aholi orasida qarshiliklarga, ocharchilikka va
ijtimoiy tengsizlikka sabab bo‘ldi.
Sovet hukumatining repressiya siyosati, ayniqsa 1930-yillarda, viloyatdagi ziyolilarni va
mustaqil ijtimoiy guruhlarni yo‘q qilishga qaratilgan bo‘lib, bu jamiyatning siyosiy va ijtimoiy
barqarorligini zaiflashtirdi. Shu bilan birga, urushning boshlanishi va uning iqtisodiy ta’siri
Xorazmning iqtisodiy sektori va mehnat resurslarini qayta shakllantirdi.
Urush davrida paxta ishlab chiqarishining davom etishi va viloyatning iqtisodiy
salohiyatining yanada mustahkamlanishi, ammo aholi turmush sharoitining yomonlashishi va
resurslarning yetishmasligi muammolarni yanada kuchaytirdi.
Xorazm viloyatining 1925-1945 yillardagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti Sovet siyosatining
muhim ta’siri ostida rivojlanib, bu davrda amalga oshirilgan islohotlar, iqtisodiy jarayonlar va
siyosiy repressiyalar viloyat aholisining turmush tarzini sezilarli darajada o‘zgartirdi.
Ushbu o‘zgarishlar, bir tomondan, viloyatning iqtisodiy asoslarini mustahkamlashga
yordam bersa, boshqa tomondan, ijtimoiy muammolar va siyosiy beqarorlikni keltirib chiqardi.
Xorazmdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayotning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan omillar va
ularning oqibatlarini tahlil qilish, viloyatning kelajakdagi rivojlanishiga oid xulosalar chiqarish
uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Sobirov, M. (2007). Xorazmning iqtisodiy va madaniy rivoji (XX asr). Nukus: Xorazm
Universiteti Nashriyoti.
2.
Ismailov, D. Paxta sanoati va uning iqtisodiy ta’siri: O‘zbekiston misolida. Toshkent:
O‘zbekiston Iqtisodiyot Instituti.
3.
Tursunov, A. (2005). Sovet davrida qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy islohotlar. Toshkent:
Fan va Texnologiya.
4.
Kamilov, S. (2018). Xorazm viloyatida paxtachilik va iqtisodiy rivojlanish. Nukus:
Xorazm davlat universiteti nashriyoti.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
214
5.
Shoyumov, A. (2014). Sovet davrida O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda repressiya
siyosati. Toshkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi Nashriyoti.
6.
Sattarov, F. (2020). Ikkinchi Jahon urushi va uning O‘zbekistonning iqtisodiy hayotiga
ta’siri. Toshkent: O‘zbekiston Matbuot va Noshirlik.
