ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
215
O‘RTA OSIYO XONLIKLARI VA ERON DIPLOMATIK MUNOSABATLARI TARIXI
(XVI–XIX ASRLAR)
Kamalbayev Afzalbek Shuxrat o‘g‘li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix yo'nalishi 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346082
Annotatsiya. Ushbu maqolada XVI–XIX asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklari — Buxoro, Xiva
va Qo‘qon hamda Eron (Safaviylar, Afshoriylar va Qajarlar sulolalari) o‘rtasidagi diplomatik
munosabatlar tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Mazkur aloqalarning shakllanishi,
rivojlanishi va muayyan siyosiy voqealar ta’sirida o‘zgarishi o‘rganiladi. Shuningdek, diniy,
iqtisodiy va harbiy omillarning diplomatik jarayonlarga ta’siri yoritiladi. Maqola orqali
mintaqaviy geosiyosiy muvozanatda bu aloqalarning tutgan o‘rni ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: Buxoro xonligi, Eron, Qo‘qon xonligi, diplomatik aloqalar, elchilik, XIX
asr, savdo yo‘llari.
Kirish
O‘rta Osiyo va Eron o‘rtasidagi tarixiy munosabatlar asrlar davomida shakllanib kelgan
murakkab siyosiy, madaniy va dini aloqalar tizimining mahsulidir. Ayniqsa XVI–XIX asrlar
davrida bu ikki hudud o‘rtasidagi diplomatik aloqalar mustaqil siyosiy subyektlar sifatida
faoliyat yuritgan davlatlar – Eronning Safaviylar, Afshoriylar va Qojarlar sulolalari hamda O‘rta
Osiyodagi Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari – o‘rtasidagi tashqi siyosiy munosabatlar
doirasida izchil rivoj topgan. Ushbu aloqalar davrning geosiyosiy sharoiti, diniy tafovutlar (shia
va sunniy oqimlari o‘rtasidagi farqlar), iqtisodiy manfaatlar, shuningdek tashqi bosim – xususan,
Rossiya va Britaniya imperiyalarining Markaziy Osiyoga kirib kelishi fonida kechgan.
Mazkur davr diplomatiyasi faqat elchilar almashuvi yoki harbiy ittifoqlar bilan
cheklanmay, balki karvon savdosi, diniy risolalar, ilmiy-madaniy almashinuvlar, ziyoratchilar
harakati orqali ham shakllangan bo‘lib, bu holat mintaqaviy siyosiy barqarorlikni ta’minlashda
muhim rol o‘ynagan. Tarixiy jarayonlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, Eron va O‘rta Osiyo
xonliklari o‘rtasidagi munosabatlar bir yoqlama bo‘lmay, doimiy harakatda, o‘zgarishda va
siyosiy muvozanat izlash jarayonida kechgan.
Ushbu maqolada XVI asr boshlaridan XIX asr oxirigacha bo‘lgan davr mobaynida O‘rta
Osiyo xonliklari bilan Eron o‘rtasidagi diplomatik munosabatlarning shakllanishi, asosiy
bosqichlari, siyosiy va diniy omillari, hamda bu aloqalarning tarixiy ahamiyati keng qamrovli
manbalar asosida tahlil qilinadi.
O‘rta Osiyo xonliklari va Eron o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar XVI asrdan XIX
asrgacha bo‘lgan tarixiy davr mobaynida mintaqaning siyosiy, diniy va iqtisodiy kontekstida
shakllangan murakkab va ko‘p qatlamli aloqalar tizimini tashkil etadi. Ushbu tarixiy jarayon
Eronning turli sulolalari — Safaviylar, Afshoriylar va Qojarlar — bilan Buxoro, Xiva va Qo‘qon
kabi O‘rta Osiyo davlatlari o‘rtasida yuritilgan elchilik munosabatlari, harbiy yurishlar, savdo
aloqalari hamda diniy ta’sirlar doirasida kechgan. Bu diplomatik munosabatlar mintaqadagi
siyosiy barqarorlikni saqlash, tashqi tahdidlarga qarshi turish, diniy g‘oyalarning yoyilishi va
iqtisodiy manfaatlarni ta’minlash kabi turli maqsadlarni ko‘zlagan bo‘lib, ular o‘z zamonasining
xalqaro aloqalarini aks ettiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
216
XVI asr boshlarida Eron taxtiga Shoh Ismoil I boshchiligidagi Safaviylar sulolasi kelishi
bilan mintaqada yangi siyosiy dinamikalar vujudga keldi. Safaviylar shia mazhabini davlat dini
sifatida e’tirof etgan bir paytda, O‘rta Osiyoda Shayboniylar sulolasi sunniy islomni himoya
qiluvchi asosiy kuch sifatida faoliyat yuritardi. Bu ikki dinga mansub davlatlar o‘rtasida keskin
raqobat va qarama-qarshilik yuzaga keldi. 1510-yilda Marv jangida Shoh Ismoil tomonidan
Shayboniy Muhammad Shayboniyxonning yengilishi bu qarama-qarshilikning keskin bosqichiga
aylangan. Shu tariqa, diniy farqlar siyosiy ziddiyatlar bilan uyg‘unlashib, ikki mintaqa
o‘rtasidagi diplomatik aloqalarning murakkab tus olishiga sabab bo‘ldi. Biroq keyingi yillarda,
ayniqsa Shoh Abbos I davrida, bu aloqalarda murosaviy yondashuvlar ham ko‘zga tashlana
boshladi. U Buxoro xonligiga qarshi emas, balki u bilan iqtisodiy va madaniy hamkorlik qilishga
intilgan, bu esa elchilik almashinuvi va savdo yo‘llarining tiklanishiga xizmat qilgan.
XVIII asrga kelib, Eron taxtini egallagan Nodirshoh Afshor mintaqada harbiy kuchi bilan
tanilgan hukmdor sifatida O‘rta Osiyoga yurishlar uyushtira boshladi. 1740-yilda u Buxoro
xonligi hududiga yurish qilib, xon Abulfayzxonni tobe qildi. Bu yurish Eronning O‘rta
Osiyodagi siyosiy pozitsiyasini kuchaytirgan bo‘lsa-da, bu hukmronlik qisqa davom etdi.
Nodirshohning o‘limidan so‘ng Eron ichki inqiroz va beqarorlik davriga tushib qoldi,
natijada O‘rta Osiyo xonliklari yana mustaqil siyosat yuritishga kirishdi. Nodirshoh davrida
Eronning diplomatik aloqalari asosan harbiy bosim orqali yuritilgan bo‘lib, do‘stona
diplomatiyadan ko‘ra, ta’sir o‘tkazishga asoslangan edi. Biroq, tarixiy manbalarda Buxoro va
Xiva hukmdorlarining Eron saroyiga elchilar yuborib, o‘z manfaatlarini himoya qilishga harakat
qilgani ham qayd etilgan.
XIX asr boshlariga kelib, Eron taxtiga Qojarlar sulolasi egalik qildi. Bu davrda xalqaro
siyosiy maydon butunlay o‘zgardi. Endilikda nafaqat Eron va O‘rta Osiyo o‘zaro
munosabatlarini, balki butun mintaqani ta’siri ostiga olgan Rossiya va Britaniya imperiyalari
o‘rtasidagi “Buyuk o‘yin” (Great Game) siyosiy ziddiyatlari mintaqaviy diplomatiyada hal
qiluvchi rol o‘ynay boshladi. Qojarlar Rossiya ekspansiyasiga qarshi diplomatik kurash olib
borishga harakat qilgan bo‘lsa-da, ularning O‘rta Osiyo xonliklari bilan aloqalari bu bosimlar
fonida zaiflashdi. Shunga qaramay, Buxoro amirligi XIX asrning o‘rtalariga qadar Eron bilan
aloqalarni saqlab qoldi. Amir Nasrullo davrida Eron bilan o‘zaro elchilik almashinuvi qayta
jonlandi, savdo karvonlari almashildi. Diniy omillar ham o‘z rolini o‘ynadi: Buxoro va Eron
ulamolari o‘rtasida fatvolar, diniy risolalar almashilgan. Savdo yo‘llarining ochiqligi, ziyorat
qilinadigan muqaddas joylar xavfsizligi, hajga boruvchilar uchun yo‘l infratuzilmasi kabi
masalalar ham diplomatik muloqot mavzusi bo‘lgan.
Qo‘qon xonligi va Qojarlar o‘rtasidagi munosabatlar esa tarixiy manbalarda kamroq
hujjatlashtirilgan bo‘lishiga qaramasdan, ayrim elchilar almashuvi holatlari mavjud. Bu xonlikda
Umarxon va Madali xon davrida musulmon davlatlari bilan aloqalarni kengaytirish istagi kuchli
bo‘lgan. Eron bilan munosabatlarda ham diniy yaqinlik, ham savdo manfaatlari yetakchi omillar
bo‘lib xizmat qilgan. Biroq XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, Rossiya imperiyasining O‘rta
Osiyoni bosib olish siyosati natijasida nafaqat O‘rta Osiyo xonliklari mustaqilligini yo‘qotdi,
balki ular bilan Eron o‘rtasidagi bevosita diplomatik aloqalar ham to‘xtab qoldi. Rossiya
tomonidan bosib olingan xonliklar bilan Eron aloqalari endilikda Rossiya orqali yoki norasmiy
diniy vositalar orqali amalga oshirildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
217
1-rasm.
Mazkur xarita XVI–XIX asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklari — Buxoro, Xiva va Qoʻqon
hamda Eron oʻrtasidagi diplomatik munosabatlar geografiyasini aks ettiradi.
Bu tarixiy jarayonlarning barchasi shuni ko‘rsatadiki, Eron va O‘rta Osiyo xonliklari
o‘rtasidagi diplomatik aloqalar hech qachon bir xilda yoki doimiy bo‘lmagan. Ular zamon,
siyosiy kuchlar nisbati, diniy tafovutlar va tashqi tahdidlar ta’sirida shakllanib, o‘zgarib borgan.
Ushbu munosabatlarning ayrim davrlarda ziddiyatli, ayrim davrlarda esa hamkorlikka
asoslangan bo‘lishi ikki mintaqaning bir-biriga bo‘lgan strategik qiziqishini anglatadi. Elchilik
munosabatlari, savdo karvonlari, diniy aloqalar orqali yuzaga kelgan bu diplomatiya bugungi
kunda ham tarixiy meros sifatida o‘rganilishi zarur bo‘lgan muhim sohalardan biridir.
Xulosa
XVI–XIX asrlarda O‘rta Osiyo xonliklari va Eron o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar
mintaqaning siyosiy, diniy va iqtisodiy taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan. Mazkur davrda ushbu
ikki mintaqa o‘rtasidagi aloqalar ko‘p qirrali bo‘lib, diniy farqliklardan tortib, harbiy qarama-
qarshiliklar, savdo manfaatlari va xalqaro siyosiy bosimlar ta’sirida shakllangan. Safaviylar
davrida diniy ziddiyatlar asosiy o‘ringa ega bo‘lgan bo‘lsa, Afshoriylar davrida harbiy bosim
ustuvor bo‘lgan, Qojarlar davrida esa realpolitik, savdo va mintaqaviy muvozanatni saqlashga
qaratilgan aloqalar ko‘zga tashlangan.
Diplomatik aloqalarning shakllanishi faqat rasmiy elchilik doirasida bo‘lmay, balki diniy
risolalar, savdo karvonlari, ziyoratchilar va ulamolar orqali ham norasmiy yo‘llar bilan amalga
oshirilgan. Ayniqsa, Buxoro va Eron o‘rtasidagi munosabatlar bu jarayonda nisbatan barqaror va
ko‘p asrlik bo‘lgan. Xiva va Qo‘qon xonliklari bilan esa aloqalar ko‘proq siyosiy ehtiyojga yoki
tashqi tahdidga qarab faollashgan yoki sustlashgan.
Shuningdek, XIX asrda Rossiya va Britaniya imperiyalarining mintaqadagi bosimi tufayli
Eronga ham, O‘rta Osiyo xonliklariga ham tashqi siyosatda katta to‘siqlar yuzaga keldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
218
Shu bois, Eronning bu xonliklar bilan bevosita diplomatik aloqalari qisqardi, ammo diniy
va madaniy aloqalar norasmiy shaklda davom etdi. Tarixiy jihatdan olib qaralganda, Eron va
O‘rta Osiyo o‘rtasidagi bu munosabatlar nafaqat ikki mintaqaning o‘zaro siyosiy
munosabatlarini yoritadi, balki ularning tashqi siyosat yuritish madaniyatini, davlatlararo
munosabatlar tajribasini, hamda musulmon dunyosidagi o‘zaro ta’sir mexanizmlarini ham ochib
beradi.
Bugungi kunda mazkur tarixiy tajribalarni chuqur tahlil qilish va ularni zamonaviy
mintaqaviy diplomatiya bilan taqqoslab o‘rganish, O‘zbekiston va Eron kabi davlatlarning
bugungi siyosiy va madaniy hamkorligiga tarixiy asoslar yaratadi.
REFERENCES
1.
Axmedov, B. “Buxoro-Amirlikning tashqi siyosati.” Sharqshunoslik masalalari, 1995.
2.
Abdug‘aniyev, M. “Qo‘qon va Eron: XIX asr diplomatik aloqalari.” Markaziy Osiyo
tarixi, 2004.
3.
Ziyayev, H. Buxoro amirligining tashqi siyosati (XIX asrda)
.
– Toshkent: Fan, 1986.
4.
Abdug‘aniyev, M. Xiva xonligi va uning qo‘shni davlatlar bilan munosabatlari
.
–
Urganch: Ichan qal’a, 2001.
