ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
219
XIVA XONLIGI VA ROSSIYA IMPERIYASI O‘RTASIDAGI MUNOSABATLAR
TARIXI (XVIII–XIX ASRLAR)
Aminov Ma'rufjon Xasanboyevich
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Tarix yo‘nalishi 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346100
Annotatsiya. Ushbu maqolada XVIII–XIX asrlarda Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi
o‘rtasidagi siyosiy, diplomatik va harbiy munosabatlar tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi.
Dastlab savdo va elchilik aloqalari shaklida boshlangan munosabatlar, vaqt o‘tishi bilan
Rossiya imperiyasining bosqinchilik siyosati ta’sirida keskin tus olgan. 1873-yilgi harbiy yurish
va uning oqibatida Xiva xonligining yarim mustamlakaga aylanishi ikki davlat o‘rtasidagi
asimmetrik munosabatlarning yakuniy bosqichi sifatida ko‘rsatiladi. Mazkur tarixiy jarayonlar
O‘rta Osiyodagi geosiyosiy o‘zgarishlarni anglashda muhim ilmiy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: Xiva xonligi, Rossiya imperiyasi, diplomatik munosabatlar, harbiy yurish,
mustamlaka siyosati, Kaufman yurishi, XVIII–XIX asrlar, O‘rta Osiyo tarixi.
Kirish
XVIII va XIX asrlar Markaziy Osiyo tarixida, ayniqsa Xiva xonligi va Rossiya
imperiyasi o‘rtasidagi aloqalar, regionning siyosiy va iqtisodiy manzarasini shakllantirgan
muhim davr bo‘ldi.
Ushbu davrda Rossiya imperiyasi o‘zining janubga qarab kengayishini boshladi va
Markaziy Osiyo hududlariga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirdi. Rossiyaning ushbu hududga
bo‘lgan strategik qiziqishi Xiva xonligi bilan bevosita bog‘liq edi, chunki Xiva, o‘zining
geostrategik ahamiyati bilan, O‘rta Osiyo va Hindiston orasidagi savdo yo‘llarida muhim o‘rin
tutgan.
Xiva xonligi esa o‘zining mustaqilligini saqlashga, o‘z siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini
himoya qilishga intilgan. Rossiyaning Janubiy O‘rta Osiyoga qarab kengayishi, Xiva xonligini
o‘zining siyosiy bosimi ostida olib kelgan bo‘lsa, Xiva esa bu bosimlarga qarshi turishga harakat
qilgan. Bu jarayonlar ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarni murakkablashtirgan, diplomatik qarama-
qarshiliklar va harbiy mojaro bilan to‘ldirilgan.
Rossiya imperiyasi, o‘zining hududiy kengayishini amalga oshirayotganda, Xiva
xonligini nafaqat o‘z ta'siri ostiga olish, balki Markaziy Osiyodagi boshqa xonliklar bilan
aloqalarni kuchaytirish va ular orqali Britaniya imperiyasi kabi boshqa kuchlarga qarshi strategik
ustunlikni qo‘lga kiritishni maqsad qilgan edi. Xiva esa, o‘z navbatida, Rossiya imperiyasining
kengayishiga qarshi kurash olib borishga harakat qilgan, lekin Rossiyaning harbiy qudrati va
diplomatik mahorati bilan birga, Xiva xonligi o‘z mustaqilligini saqlashni davom ettirishga
intildi.
Bunday murakkab sharoitda, Rossiya va Xiva o‘rtasidagi munosabatlar turli xil
diplomatik kelishuvlar, harbiy harakatlar va savdo aloqalariga asoslangan edi. Ushbu maqolada,
Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi aloqalarning tarixiy rivojlanishi, diplomatik va
harbiy qarama-qarshiliklar, shuningdek, ikki tomonning iqtisodiy manfaatlari o‘rganiladi.
Shuningdek, Rossiyaning Markaziy Osiyodagi ta'siri va Xiva xonligining bu jarayondagi
roli ko‘rsatiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
220
Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi munosabatlar XVIII asr boshlaridan
e’tiboran boshlangan bo‘lib, dastlab iqtisodiy va diplomatik xususiyat kasb etgan. O‘zaro
aloqalarning ilk bosqichlarida ikki davlat bir-biriga manfaatdor tomon sifatida qaragan bo‘lsa-da,
vaqt o‘tishi bilan bu munosabatlar notekis shakllana boshladi. Rossiyaning O‘rta Osiyoga kirib
borish siyosiy strategiyasi doirasida Xiva xonligi alohida geosiyosiy ahamiyat kasb etgan. Bu esa
keyinchalik harbiy bosim, siyosiy bosqinchilik va mustamlaka siyosatining asosiy nishoniga
aylanishiga sabab bo‘ldi.
1717-yilda Pyotr I topshirig‘i bilan knyaz Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy boshchiligida
Xivaga yuborilgan harbiy-diplomatik ekspeditsiya ikki tomon o‘rtasidagi ilk keskin to‘qnashuvni
yuzaga keltirdi. Mazkur ekspeditsiya Rossiyaning Xiva ustidan nazorat o‘rnatish istagidan
dalolat berar edi. Ammo bu harakat muvaffaqiyatsizlikka uchradi: Bekovich-Cherkasskiy
boshchiligidagi guruh xon Sherg‘azixon tomonidan yo‘q qilindi. Bu voqea ikki davlat o‘rtasidagi
ishonchsizlikni chuqurlashtirdi va uzoq yillar davomida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar to‘xtab qoldi.
Shu bilan birga, Xiva xonligi Rossiya karvonlariga qarshi bo‘lgan hujumlar va quldorlik faoliyati
sababli ham imperiya tomonidan doimiy e’tiborda bo‘lib qoldi.
XIX asr boshlariga kelib, Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoga nisbatan faolroq siyosat
yurita boshladi. Savdo manfaatlari, xavfsizlik masalalari va strategik hududlar ustidan nazorat
qilish istagi tufayli Xiva yana Rossiya tashqi siyosatining diqqat markaziga aylandi. 1839–1840
yillarda general Perovskiy boshchiligidagi harbiy yurish tashkil etildi. Uning maqsadi — Xivani
to‘liq bo‘ysundirish va rus asirlarini ozod qilish edi. Biroq og‘ir iqlim sharoiti, yo‘l-transport
infratuzilmasining yomonligi va tibbiy ta’minotning sustligi yurish muvaffaqiyatsiz
yakunlanishiga olib keldi. Bu holat Xiva xonligini vaqtincha Rossiya xavfidan asragan bo‘lsa-da,
imperiyaning siyosiy niyatlaridan voz kechmaganini ko‘rsatdi.
Xiva xonligining Rossiyaga nisbatan ehtiyotkorlik bilan yondashuvi bejiz emas edi.
Xonlik har ikki yirik qudrat — Rossiya va Eron — bilan muvozanatli siyosat olib borishga
intilgan. Biroq Rossiya asta-sekin Xiva xonligini diplomatik jihatdan siquvga ola boshladi.
1850–1860-yillarda Rossiya elchilari Xivaga bir necha bor yuborildi. Elchilik delegatsiyalari
savdo erkinligi, asirlarni ozod qilish, chegara xavfsizligi kabi masalalarni ko‘tarib chiqqan. Biroq
Xiva rasmiy doiralari Rossiya bilan doimiy va ochiq siyosiy aloqalar o‘rnatishdan tiyilgan.
Bunda Rossiyaga bo‘lgan tarixiy ishonchsizlik va ichki siyosiy beqarorlik asosiy omillar
bo‘lgan.
Rossiyaning Xivani to‘liq nazorat ostiga olish istagi 1873-yilda amalga oshdi. General
fon Kaufman boshchiligidagi rus qo‘shinlari keng ko‘lamli harbiy yurishni boshlab, Xivani qisqa
muddatda zabt etdi. Harbiy bosqinchilik shartnoma asosida Xiva xonligini siyosiy mustaqilligini
yo‘qotishiga olib keldi. Shartnomaga ko‘ra, Xiva tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum
bo‘ldi, Rossiyaga tovon to‘lashga majbur bo‘ldi, rus elchilari va savdogarlari uchun alohida
imtiyozlar joriy etildi. Rasmiy jihatdan xonlik mavjud bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, amalda u yarim
mustamlaka maqomiga ega bo‘ldi.
Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi munosabatlarning bunday tus olishi
mintaqa tarixida yangi davrni boshlab berdi. Xivaning mustaqillikdan mahrum qilinishi, savdo-
sotiqning Rossiya foydasiga og‘ishi, rus harbiy garnizonlarining mavjudligi, o‘zbek
zodagonlarining siyosiy faolligini cheklanishi bosqinchilik siyosatining ochiq belgilaridir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
221
Shu bilan birga, bu munosabatlar xalq ichida norozilik kayfiyatlarini kuchaytirgan, ayrim
hollarda qurolli qarshilik harakatlariga ham sabab bo‘lgan.
Aytish mumkinki, Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi munosabatlar oddiy
diplomatik aloqalardan tortib, harbiy to‘qnashuvlar va bosqinchilik siyosatiga qadar murakkab
va qarama-qarshiliklarga boy tarixiy jarayondir. Ushbu tarixiy tajriba mustaqillik, suverenitet va
tashqi siyosatda muvozanat tamoyillari qanday ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi. Bu o‘tmish
saboqlari bugungi Markaziy Osiyo geosiyosiy muhitini tahlil qilishda ham muhim ahamiyatga
ega.
Xulosa
XVIII–XIX asrlar davomida Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi
munosabatlar, regiondagi siyosiy va iqtisodiy holatni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan.
Rossiya imperiyasining Janubga qarab kengayishi, ayniqsa Markaziy Osiyoda Xiva xonligi bilan
yuzaga kelgan o‘zaro munosabatlar orqali o‘zining geostrategik maqsadlariga erishishga intildi.
Xiva xonligi esa o‘zining siyosiy mustaqilligini saqlab qolish uchun Rossiya
imperiyasining harbiy bosimlariga qarshi turishga harakat qildi, ammo Rossiyaning kuchli
diplomatik va harbiy ta'siri ostida bu maqsadni amalga oshirishda qiyinchiliklarga duch keldi.
Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi aloqalar, avvalambor, harbiy va iqtisodiy
qarama-qarshiliklar orqali rivojlandi. Xiva o‘zining hududiy mustaqilligini saqlashga intilsa ham,
Rossiya imperiyasining iqtisodiy va siyosiy ta'siri nihoyatida Xiva xonligini o‘zining
protektoratiga aylantirdi. 1873-yilda Xiva xonligi Rossiya imperiyasining to‘liq ta'siri ostiga
tushdi, bu esa Markaziy Osiyodagi Rossiyaning strategik ustunligini yanada mustahkamladi.
Yil / Davr
Voqea / Hodisa
Izoh
1717-yil
A. Bekovich-Cherkasskiy
boshchiligida Rossiya elchixonasi
va harbiy ekspeditsiyasi
Pyotr I farmoni bilan Xivaga yuboriladi.
Missiya muvaffaqiyatsiz tugaydi;
ekspeditsiya yo‘q qilinadi.
XVIII asr
davomida
Savdo aloqalarining shakllanishi
va chegaraviy to‘qnashuvlar
Asosan quldorlik, savdo yo‘llari va chegara
mojarolari bilan bog‘liq.
1803–1806-
yillar
Rossiyaning yana diplomatik
harakatlari
Xiva bilan savdo va siyosiy munosabatlarni
tiklash maqsadida elchilar yuboriladi.
1839–1840-
yillar
General V. A. Perovskiy
ekspeditsiyasi
Qozon orqali Xivani bosib olishga urinish.
Sovuq qish tufayli muvaffaqiyatsizlikka
uchraydi.
1850-yillar
Xiva bilan Rossiya o‘rtasida yana
elchilar almashinuvi
Savdo va quldorlik masalalarida murosaga
kelishga harakatlar.
1860–1870-
yillar
Rossiyaning Markaziy Osiyoda
harbiy kengayishi
Qo‘qon va Buxoro bilan bir qatorda Xivaga
ham bosim kuchayadi.
1873-yil
General K. P. Kaufmanning Xiva
yurishi
Rossiya Xivani bosib oladi. Muhammad
Rahimxon II taslim bo‘ladi.
1873-yil, 12
avgust
Xiva bilan Rossiya o‘rtasida sulh
tuziladi
Xiva Rossiya protektoratiga aylanadi.
Mustaqilligi cheklanadi.
1873–1917-
yillar
Xiva Rossiyaning yarim
mustamlakasi sifatida mavjud
Ichki ishlar rasmiy ravishda xonlikda qoladi,
lekin tashqi siyosat Rossiyaga bo‘ysundirildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
222
Yil / Davr
Voqea / Hodisa
Izoh
bo‘ladi
1-jadval.
Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘
rtasidagi munosabatlar (XVIII
–
XIX asrlar)
–
Xronologik jadvali.
Shu bilan birga, ushbu munosabatlar ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik aloqalar va harbiy
harakatlar orqali yangi siyosiy muvozanatlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Rossiya o‘zining
Markaziy Osiyo bo‘yicha siyosatini amalga oshirishda, Xiva xonligining hududiy ahamiyatidan
foydalanishga muvaffaq bo‘ldi, Xiva esa, o‘zining siyosiy hamda iqtisodiy manfaatlarini himoya
qilishga harakat qildi.
Xulosa qilib aytganda, Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi munosabatlar
tarixida iqtisodiy manfaatlar, siyosiy qarama-qarshiliklar va harbiy kuchlarning ahamiyati katta
bo‘ldi. Bu munosabatlar nafaqat o‘sha davrda, balki Markaziy Osiyo tarixida ham uzoq muddatli
ta'sirlar qoldirdi, Rossiyaning ushbu hududdagi qudratini kuchaytirdi va Xiva xonligining siyosiy
yo‘nalishlarini belgilashda muhim rol o‘ynadi.
REFERENCES
1.
Abdullayev, A. (2006). O‘zbekiston tarixi: XVIII–XIX asrlar. Toshkent: O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Akhmedov, B. (1985). Istoriya Xivinskogo khanstva. Moskva: Nauka.
3.
Khodjaev, N. (1993). Xiva xonligi va Rossiya imperiyasi: XIX asr diplomatik
munosabatlari. Toshkent: Fan.
4.
Saidov, A. (2011). Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga yurishlari va ularning
oqibatlari. Toshkent: Sharq.
