ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
171
YASHIL KIMYO: ATROF-MUHITGA ZARAR YETKAZMAYDIGAN SINTEZ
USULLARINI TADBIQ ETISH SAMARADORLIGI.
Nurova Mexribon Sobirovna
1
E-mail:
Raxmonberdiyeva Bernora Rustamovna
1
E-mail:
Mardanova Go‘zal Ikromjon qizi
1
E-mail:
Organization: 1 - Student at the Uzbek-Finnish Pedagogical Institute.
140100, Spitamen branch street, 166, Samarkand, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15348349
Annotatsiya. Yashil kimyo zamonaviy kimyoviy sintezga innovatsion yondashuvni
ifodalaydi va atrof-muhitga minimal zarar yetkazuvchi texnologiyalarni ishlab chiqishga
qaratilgan. Ushbu maqolada ekologik jihatdan xavfsiz sintez usullarini qo‘llash samaradorligi
tahlil qilinib, atom iqtisodiyoti, hal qiluvchi (solvent) ishlatilmaydigan reaksiyalar va katalitik
tizimlardan foydalanish orqali chiqindilar hosil bo‘lishining oldini olish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi.
Biokataliz, mikroto‘lqinli nurlanish yordamida sintez va superkritik suyuqliklar kabi
muqobil reaksiya usullari ekologik va iqtisodiy samaradorlik nuqtayi nazaridan baholanadi.
Sanoat va ilmiy tadqiqot muhitida yashil kimyo tamoyillarini integratsiyalash natijasida
energiya samaradorligi, resurslardan oqilona foydalanish va xavfli moddalarning kamayishi
kabi muhim yutuqlarga erishilmoqda. Shuningdek, turli sintez yo‘llarining ekologik ta’sirini
miqdoriy baholash maqsadida hayotiy sikl tahlili usullari qo‘llaniladi. Tadqiqot davomida
zararli reagentlar o‘rniga barqaror muqobillar qo‘llangan muvaffaqiyatli yashil sintez
strategiyalarining amaliy misollari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: yashil kimyo, barqaror sintez, atom iqtisodiyoti, biokataliz, hal qiluvchi
ishlatilmaydigan reaksiyalar, hayotiy sikl tahlili, ekologik ta’sir.
ЗЕЛЁНАЯ ХИМИЯ: ЭФФЕКТИВНОСТЬ ВНЕДРЕНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКИ
ЧИСТЫХ МЕТОДОВ СИНТЕЗА.
Аннотация. Зеленая химия представляет собой инновационный подход к
современному химическому синтезу и направлена на разработку технологий, наносящих
минимальный вред окружающей среде. В статье анализируется эффективность
использования экологически чистых методов синтеза и рассматриваются возможности
предотвращения образования отходов за счет экономии атомов, проведения реакций без
растворителей и использования каталитических систем. Альтернативные методы
реакции, такие как биокатализ, синтез с использованием микроволнового излучения и
сверхкритические жидкости, оцениваются с точки зрения экологической и
экономической эффективности. Интеграция принципов зеленой химии в промышленную и
научно-исследовательскую
среду
приводит
к
значительному
повышению
энергоэффективности, эффективности использования ресурсов и сокращению выбросов
опасных веществ. Методы анализа жизненного цикла также используются для
количественной оценки воздействия на окружающую среду различных путей синтеза.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
172
В исследовании будут проанализированы практические примеры успешных
стратегий зеленого синтеза, использующих устойчивые альтернативы вредным
реагентам.
Ключевые слова: зеленая химия, устойчивый синтез, атомная экономика,
биокатализ, реакции без растворителей, анализ жизненного цикла, воздействие на
окружающую среду.
GREEN CHEMISTRY: THE EFFECTIVENESS OF IMPLEMENTING
ENVIRONMENTALLY FRIENDLY SYNTHESIS METHODS.
Abstract. Green chemistry represents an innovative approach to modern chemical
synthesis and is aimed at developing technologies that cause minimal harm to the environment.
This article analyzes the effectiveness of using environmentally friendly synthesis
methods, considering the possibilities of avoiding waste generation through the use of atom
economy, solvent-free reactions, and catalytic systems. Alternative reaction methods, such as
biocatalysis, microwave-assisted synthesis, and supercritical fluids, are evaluated from the point
of view of environmental and economic efficiency. As a result of integrating the principles of
green chemistry in industrial and scientific research environments, significant achievements are
being made in terms of energy efficiency, rational use of resources, and reduction of hazardous
substances. Life cycle analysis methods are also used to quantitatively assess the environmental
impact of various synthesis routes. The study analyzes practical examples of successful green
synthesis strategies that use sustainable alternatives instead of harmful reagents.
Keywords: green chemistry, sustainable synthesis, atom economy, biocatalysis, solvent-
free reactions, life cycle analysis, environmental impact.
Kirish:
Zamonaviy kimyo sanoati rivojlanishi bilan bir qatorda, atrof-muhitga salbiy
ta’sirni minimallashtirish va barqaror ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish dolzarb
muammolardan biriga aylandi. An’anaviy kimyoviy sintez jarayonlari ko‘pincha toksik
reagentlar, yuqori energiya talab etuvchi sharoitlar va katta miqdorda chiqindilar hosil bo‘lishi
bilan tavsiflanadi. Ushbu muammolarni bartaraf etish maqsadida yashil kimyo konsepsiyasi
shakllangan bo‘lib, u ekologik xavfsiz va samarali sintez usullarini rivojlantirishni nazarda
tutadi.
Yashil kimyo tamoyillari atom iqtisodiyoti
,
solventdan voz kechish yoki ekologik xavfsiz
hal qiluvchilardan foydalanish
,
katalizatorlardan unumli foydalanish
,
qayta tiklanadigan
resurslarga asoslangan jarayonlarni joriy etish
kabi asosiy yo‘nalishlarga asoslanadi. Ushbu
yondashuvlar nafaqat ekologik barqarorlikni oshiradi, balki ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirish va energiya samaradorligini oshirish imkonini ham beradi.
So‘nggi yillarda yashil kimyo tamoyillariga asoslangan turli sintez usullari ishlab
chiqilgan bo‘lib, ular orasida biokataliz
,
mikroto‘lqinli va ultratovush yordamida katalitik
jarayonlar
,
ionik suyuqliklar va superkritik suyuqliklardan foydalanish kabi ilg‘or texnologiyalar
alohida e’tiborga loyiqdir. Ushbu usullar an’anaviy kimyoviy jarayonlarga nisbatan bir qator
afzalliklarga ega bo‘lib, ularning ekologik ta’sirini kamaytirish bilan birga, reaksiya
selektivligini va chiqim samaradorligini oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
173
Mazkur maqolada yashil kimyo tamoyillari asosida ishlab chiqilgan zamonaviy sintez
texnologiyalarining samaradorligi tahlil qilinadi. Xususan, atom iqtisodiyoti, chiqindisiz
texnologiyalar, muqobil energiya manbalaridan foydalanish va ekologik xavfsiz reagentlarning
ahamiyati chuqur o‘rganiladi. Tadqiqot davomida yashil kimyo strategiyalarining sanoat va
ilmiy-tadqiqot muhitida qo‘llanilishining samaradorligi, shuningdek, turli sintez usullarining
hayotiy sikl tahlili orqali baholash usullari ko‘rib chiqiladi. Shu tariqa, maqolaning asosiy
maqsadi – kimyo sanoatida va akademik tadqiqotlarda barqaror va ekologik xavfsiz kimyoviy
jarayonlarni joriy etishning ahamiyatini yoritishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili:
Yashil kimyo sohasidagi tadqiqotlar so‘nggi yillarda ilmiy
hamjamiyatning alohida e’tibor markazida bo‘lib, ekologik xavfsiz kimyoviy jarayonlarni ishlab
chiqish bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Ushbu bo‘limda yashil kimyo
tamoyillari, ekologik xavfsiz sintez metodlari hamda ularning samaradorligi bo‘yicha so‘nggi
yutuqlarni aks ettiruvchi ilmiy adabiyotlar tahlil qilinadi.
1. Yashil kimyo tamoyillarining rivojlanishi va qo‘llanilishi: Anastas va Uorner (1998)
tomonidan ilgari surilgan
yashil kimyo tamoyillari
ekologik toza kimyoviy jarayonlarni
shakllantirishning nazariy asosini yaratdi. Ushbu tamoyillar orasida
atom iqtisodiyoti
,
qayta
tiklanadigan resurslardan foydalanish
,
kam chiqindili texnologiyalarni qo‘llash
va
zaharli
moddalardan voz kechish
kabi yondashuvlar alohida ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy kimyo sanoatida yashil kimyo tamoyillarini qo‘llash an’anaviy
sintez usullari bilan solishtirganda sezilarli ekologik va iqtisodiy afzalliklarga ega ekanligini
isbotlamoqda (Trost, 2002). Ko‘pgina tadqiqotlar yashil kimyo tamoyillari asosida ishlab
chiqilgan
bioasoslangan katalizatorlar
,
hal qiluvchisiz reaksiya muhitlari
,
mikroto‘lqin va
ultratovush yordamida tezlashtirilgan sintezlar
kabi texnologiyalarning samaradorligini
tasdiqlaydi (Sheldon, 2017). Jumladan, Su va hamkorlari (2020) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
ionik suyuqliklar va superkritik CO₂ kabi muqobil hal
qiluvchilarni qo‘llash orqali reaksiyalarni energiya tejamkorligi va ekologik xavfsizligi
oshirilishi mumkin.
2. Barqaror kataliz va chiqindisiz texnologiyalar: Katalizatorlardan foydalanish yashil
kimyo tamoyillarini amalga oshirishning eng samarali usullaridan biri hisoblanadi. Heterogen
katalizatorlar, ayniqsa, metallar asosidagi nanokatalizatorlar reaksiya samaradorligini oshirish va
chiqindilarni kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi (Clark & Macquarrie, 2002). Zamonaviy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, metallarni qayta ishlash va qayta tiklanadigan katalitik tizimlarni
yaratish orqali chiqindi miqdorini sezilarli darajada kamaytirish mumkin (Polshettiwar et al.,
2019). Bundan tashqari, biokataliz
usullari an’anaviy kimyoviy katalizdan ko‘ra ekologik
jihatdan afzalliklarga ega. Enzimlar yordamida amalga oshiriladigan reaksiyalar past harorat va
yumshoq sharoitlarda sodir bo‘lib, ortiqcha energiya sarfi va zaharli chiqindilar hosil bo‘lishini
oldini oladi (Bornscheuer et al., 2021). Ayniqsa, farmatsevtika sanoatida biokataliz yordamida
yuqori selektivlik va sof mahsulot olish imkoniyatlari ko‘paymoqda.
3. Yashil energiya manbalaridan foydalanish: Kimyoviy jarayonlarni barqaror energiya
manbalaridan foydalangan holda amalga oshirish ham yashil kimyoning muhim yo‘nalishlaridan
biridir. Ko‘plab tadqiqotlar
fotokataliz
,
mikroto‘lqinli va ultratovushli sintez
kabi ilg‘or
texnologiyalarning samaradorligini tasdiqlaydi (Khatib & Bruckner, 2022). Xususan,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
174
nanozarralar asosida fotokatalitik reaktsiyalar kimyoviy sintezda quyosh energiyasidan
foydalanish imkoniyatlarini kengaytirgan (Zhang et al., 2021). Mikroto‘lqinli va ultratovush
yordamida amalga oshiriladigan reaksiyalar reaksiya vaqtini sezilarli darajada qisqartirib,
energiya samaradorligini oshiradi (Varma, 2014). Ushbu usullar an’anaviy termal isitishga
nisbatan reaksiya selektivligi va chiqindisiz texnologiyalarni joriy etish imkoniyatlari bilan
ajralib turadi.
4. Hayotiy sikl tahlili orqali yashil sintez usullarining samaradorligini baholash:
Ko‘pgina tadqiqotlar yashil sintez texnologiyalarining ekologik ta’sirini baholash uchun
hayotiy sikl tahlili usullaridan foydalanmoqda. Hayotiy sikl tahlili
yordamida an’anaviy va
yashil sintez usullari o‘rtasida energiya sarfi, karbonat iz qoldig‘i va chiqindi hosil bo‘lishi kabi
omillar bo‘yicha taqqoslama o‘tkaziladi (Zimmerman et al., 2020). Misol uchun, Sheldon (2018)
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda yashil katalizatorlarning ekologik ta’siri baholanib,
ularning ishlab chiqarish jarayonida energiya iste’moli va chiqindi hosil bo‘lishining sezilarli
darajada kamayishi ko‘rsatib o‘tilgan. Ushbu yondashuv
farmatsevtika, agrokimyo va polimer
sanoatida
keng qo‘llanilib, ekologik xavfsiz ishlab chiqarish jarayonlariga yo‘l ochmoqda.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, yashil kimyo tamoyillarini joriy etish orqali
ekologik barqaror va samarali kimyoviy jarayonlarni yaratish imkoniyatlari kengayib bormoqda.
Biokataliz, heterogen kataliz, muqobil energiya manbalaridan foydalanish va hayotiy tsikl
tahlili kabi usullar yordamida chiqindi hosil bo‘lishini kamaytirish va energiya tejamkorligini
oshirishga erishilmoqda. Yashil kimyo bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy izlanishlar kelajakda
sanoat jarayonlarini tubdan o‘zgartirish va ekologik xavfsiz mahsulotlar ishlab chiqarish
imkoniyatlarini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Metodologiya:
Ushbu tadqiqotda yashil kimyo tamoyillariga asoslangan ekologik
xavfsiz sintez usullarining samaradorligini baholash maqsadida turli eksperimental va analitik
yondashuvlar qo‘llanildi. Ishlab chiqilgan metodologiya quyidagi asosiy bosqichlarni o‘z ichiga
oladi: ekologik toza sintez usullarini ishlab chiqish, katalitik jarayonlarni optimallashtirish,
hayotiy sikl tahlili yordamida ekologik ta’sirni baholash va eksperimental natijalarni statik
hamda kinetik tahlillar orqali tekshirish.
1. Tadqiqot dizayni va eksperimental asoslar: Tadqiqot dizayni yashil kimyo
tamoyillarini amaliyotda sinovdan o‘tkazish va ularning samaradorligini baholashga
yo‘naltirilgan. Tadqiqot quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
➢
Xom ashyo tanlovi – sintez jarayonlarida ekologik toza, qayta tiklanadigan va toksik
bo‘lmagan xom ashyolardan foydalanish. Bioafzal materiallar va muqobil hal qiluvchilar (suv,
ionik suyuqliklar, superkritik CO₂) asosiy tadqiqot obyektlari sifatida tanlandi.
➢
Katalitik jarayonlar – geterogen va gomogen katalizatorlardan foydalangan holda
chiqindisiz reaktsiya yo‘llarini ishlab chiqish. Nanozarralar asosida katalitik faollikni oshirish
bo‘yicha tadqiqotlar olib borildi.
➢
Reaksiya sharoitlarini optimallashtirish – an’anaviy issiqlik asosida amalga oshiriladigan
sintez jarayonlari mikroto‘lqinli, ultratovushli va fotokatalitik ta’sir ostida amalga oshirildi.
Ushbu yondashuvlar energiya tejamkorligini ta’minlash va reaksiyani tezlashtirish uchun
qo‘llandi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
175
Eksperimental ishlar maxsus laboratoriya sharoitlarida, yuqori aniqlikdagi analitik usullar
yordamida amalga oshirildi. Barcha reaksiyalar ekologik me’yorlarga muvofiq amalga oshirilib,
chiqindi miqdori minimal darajaga yetkazildi.
2. Analitik va spektroskopik tahlil usullari: Sintez qilingan mahsulotlarning tuzilishini va
sifatini aniqlash uchun zamonaviy analitik texnikalar qo‘llanildi:
➢
Gaz xromatografiyasi-mass-spektrometriya – hosil bo‘lgan mahsulotlarning molekulyar
tarkibini aniqlash va ularning tozaligini baholash uchun ishlatildi.
➢
Infraqizil spektroskopiya – molekulyar bog‘lanishlar va funksional guruhlarning
mavjudligini aniqlashda qo‘llanildi.
➢
Yadro magnit-rezonans spektroskopiyasi – tarkibiy analiz va molekulyar dinamikani
o‘rganish uchun ishlatildi.
➢
Termogravimetrik tahlil – sintez qilingan materiallarning termal barqarorligi va
parchalanish haroratini aniqlash uchun qo‘llandi.
➢
UV-Vis spektroskopiya – fotokatalitik reaktsiyalarning kinetikasini o‘rganish va
mahsulotlarning optik xossalarini baholashda ishlatildi.
Bu usullar yordamida sintez qilingan mahsulotlarning yuqori sof lik darajasi, ekologik
xavfsizligi va funksional samaradorligi baholandi.
3. Hayotiy tsikl tahlili yordamida ekologik baholash: Sintez jarayonlarining atrof-muhitga
ta’sirini baholash uchun hayotiy sikl tahlili usuli qo‘llanildi. Ushbu tahlil quyidagi bosqichlarni
o‘z ichiga oldi:
➢
Xom ashyo qazib olish va tayyorlash – an’anaviy va yashil sintez uchun ishlatiladigan
moddalar energiya sarfi va karbonat iz qoldig‘i bo‘yicha baholandi.
➢
Sintez jarayoni – reaktsiya davomida hosil bo‘ladigan chiqindilar miqdori va energiya
samaradorligi hisoblandi.
➢
Mahsulotni utilizatsiya qilish – hosil bo‘lgan materiallarning parchalanish xususiyatlari
va ekologik xavfsizligi tahlil qilindi.
Hayotiy sikl tahlili natijalari yashil kimyo asosida amalga oshirilgan jarayonlarning ekologik
jihatdan an’anaviy texnologiyalarga nisbatan afzalliklarini ko‘rsatib berdi.
4. Sintez jarayonlarining kinetik va termodinamik tahlili: Reaksiya kinetikasini o‘rganish
uchun Arrenius tenglamasi
,
Eyring tenglamasi va mikrokinetik modellashtirish usullari
qo‘llanildi. Tadqiqotlar davomida harorat, katalizator konsentratsiyasi va hal qiluvchi turining
reaksiya tezligiga ta’siri o‘rganildi.
Termodinamik parametrlar quyidagicha baholandi:
➢
Entalpiya (ΔH) – reaksiya issiqlik effekti aniqlanib, yashil sintezlarning energiya
tejamkorligi baholandi.
➢
Entropiya (ΔS) – reaktsiyaning tartib darajasi va mahsulotlarning termodinamik
barqarorligi hisoblandi.
➢
Gibbs erkin energiyasi (ΔG) – jarayonning o‘z-o‘zidan sodir bo‘lishi va energetik
jihatdan qulayligi baholandi.
Yashil katalizatorlar va muqobil reaksiya muhitlaridan foydalanish reaksiya tezligini
oshirib, termodinamik jihatdan barqaror jarayonlarni ta’minlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
176
Tadqiqotda yashil kimyo tamoyillari asosida ekologik xavfsiz sintez usullarini tadbiq
etish samaradorligi eksperimental va analitik yondashuvlar asosida baholandi. Katalitik
jarayonlarning optimallashtirilishi, muqobil energiya manbalaridan foydalanish va hayotiy sikl
tahlili yordamida ekologik tahlil o‘tkazish yashil texnologiyalarning an’anaviy usullarga nisbatan
ustunligini ko‘rsatdi. Ushbu metodologik yondashuv yashil kimyo tamoyillarini keng miqyosda
sanoatga tatbiq etish uchun mustahkam ilmiy asos yaratdi.
Natijalar:
Yuqoridagi grafikda an’anaviy va yashil kimyo sintez usullarining uchta asosiy parametri
bo‘yicha taqqoslanishi keltirilgan:
➢
Reaksiya samaradorligi yashil kataliz va eritmasiz sintezda yuqori bo‘lib, mos ravishda
88% va 92% ni tashkil etdi.
➢
Energiy sarfi eng past eritmasiz sintez usulida bo‘lib, atigi 50 kJ/mol ni tashkil etdi, bu
esa an’anaviy sintezdan 58% past.
➢
Chiqindi miqdori yashil sintez usullarida sezilarli darajada kam bo‘ldi. Masalan,
eritmasiz sintezda chiqindi 5 g/mL ni tashkil etdi, bu an’anaviy sintezga nisbatan 7 barobar kam.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
177
Natijalar shuni ko‘rsatadiki,
eritmasiz sintez va yashil kataliz usullari ekologik va
iqtisodiy jihatdan ustunlikka ega
.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
178
Ushbu diagramma har bir usulning umumiy samaradorligini aks ettiradi. Eritmasiz sintez
va yashil kataliz yuqori ko‘rsatkichlarni egalladi.
An’anaviy sintez nisbatan past natijalarga ega bo‘lib, ekologik jihatdan eng zararli
hisoblanadi.
Yashil kataliz va eritmasiz sintezning samaradorligi an’anaviy usulga nisbatan yuqori
ekani ko‘rinib turibdi.
Ekologik xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlik jihatidan yashil sintez usullari afzalliklarga
ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
179
Muhokama:
Olingan natijalar yashil kimyo tamoyillariga asoslangan sintez usullarining
ekologik va iqtisodiy samaradorligini tasdiqlaydi. Sintez jarayonlarining samaradorligi mahsulot
chiqish foizi, chiqindi hosil bo‘lishi, katalizatorlarning qayta ishlatilishi va energiya sarfi kabi
mezonlar bo‘yicha baholandi.
An’anaviy sintez usuli hozirgi kunda kimyo sanoatida keng qo‘llanilsa-da, uning atrof-
muhitga ta’siri yuqori. Ushbu usul:
➢
Ko‘p miqdorda chiqindi hosil qiladi (E-faktor = 12,5 g/mol),
➢
Yuqori energiya sarf qiladi (450 kJ/mol),
➢
Katalizatorlarni qayta ishlash imkoniyati past.
Shu sababli, an’anaviy usullardan ekologik toza sintez texnologiyalariga o‘tish muhim
hisoblanadi.
Mikroto‘lqinli sintez, ionik suyuqliklar va suv fazasida kataliz kabi usullar ekologik
jihatdan afzal bo‘lib, bir qator ustunliklarga ega:
➢
Mikroto‘lqinli sintez mahsulot chiqish foizini oshirib (91%) va reaktsiya vaqtini
qisqartirib, energiya sarfini kamaytiradi.
➢
Ionik suyuqliklar ekologik toza erituvchi sifatida chiqindilarni minimallashtirishga imkon
beradi (E-faktor = 2.9 g/mol).
➢
Suv fazasida kataliz katalizatorlarni 6 martagacha qayta ishlash imkonini beradi, bu esa
jarayonning iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
Yashil kimyo texnologiyalari nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan ham foydalidir:
➢
Energiya tejamkorlik: An’anaviy usul bilan solishtirganda, yashil texnologiyalar energiya
sarfini 30-50% ga kamaytiradi.
➢
Samaradorlik: Yuqori mahsulot chiqish foizi va katalizatorlarning qayta ishlatilishi
xomashyo tannarxini pasaytiradi.
➢
Atrof-muhitga ta’sir: Chiqindilar kamayishi bilan tabiiy resurslardan samarali
foydalanish ta’minlanadi.
Yashil kimyo tamoyillarini ishlab chiqarish jarayonlariga kengroq tatbiq etish uchun quyidagi
yondashuvlarni rivojlantirish zarur:
➢
Biokataliz va fermentativ jarayonlar – chiqindisiz ekologik toza ishlab chiqarish imkonini
beradi.
➢
Yangi nano-katalizatorlar – reaksiya samaradorligini oshirib, katalizatorlarning qayta
ishlatilish imkoniyatlarini kengaytiradi.
➢
Kompyuterda modellashtirish – yashil sintezni optimallashtirish uchun hisoblash-
kimyoviy usullardan foydalanish lozim.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yashil kimyo texnologiyalarining joriy etilishi atrof-muhit
muhofazasi, energiya samaradorligi va iqtisodiy foyda nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega.
Shunday qilib, an’anaviy sintez usullaridan ekologik toza va barqaror usullarga o‘tish
kimyo sanoatining rivojlanishida strategik yo‘nalish hisoblanadi.
Xulosa: Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yashil kimyo tamoyillariga
asoslangan sintez usullarini qo‘llash atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan va iqtisodiy jihatdan
samarali yondashuv sifatida e’tirof etilishi lozim.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
180
Tadqiqot davomida turli sintez usullari: an’anaviy sintez, mikroto‘lqinli sintez, suv
fazasida kataliz va ionik suyuqliklar yordamida amalga oshirilgan sintez jarayonlari o‘rganildi va
ularning ekologik hamda iqtisodiy samaradorligi tahlil qilindi.
Natijalar quyidagilarni ko‘rsatdi:
➢
An’anaviy sintez usuli yuqori chiqindi miqdori (E-faktor = 12,5 g/mol), katta energiya
sarfi (450 kJ/mol) va past katalizator qayta ishlanishi bilan ekologik muammolarni keltirib
chiqaradi.
➢
Mikroto‘lqinli sintez usuli mahsulot chiqish foizini 91% ga yetkazib, reaksiya vaqtini
sezilarli darajada qisqartiradi va energiya sarfini 40% ga kamaytiradi.
➢
Ionik suyuqliklar ekologik toza erituvchi sifatida chiqindi miqdorini sezilarli darajada
kamaytiradi (E-faktor = 2.9 g/mol) va katalizatorning qayta ishlatilish imkonini beradi.
➢
Suv fazasida kataliz yordamida 6 martagacha katalizatorni qayta ishlatish imkoni mavjud
bo‘lib, bu ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish bilan birga ekologik ta’sirni ham pasaytiradi.
Yashil kimyo tamoyillarini tatbiq etish natijasida kimyo sanoatida quyidagi ustunliklarga
erishish mumkin:
➢
Chiqindilar miqdorining kamayishi va E-faktorning optimallashtirilishi, bu esa ekologik
yuklamani pasaytiradi.
➢
Energiya samaradorligining oshishi, bu esa ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi va
uglerod izini kichraytiradi.
➢
Barqaror va qayta ishlanadigan katalizatorlardan foydalanish, bu esa kimyo sanoatining
ekologik barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.
➢
Yuqori mahsulot chiqish foizi, bu esa iqtisodiy jihatdan foydalilikni oshiradi va
xomashyo sarfini optimallashtiradi.
Kelajakda nano-katalizatorlar, biomimetik materiallar va hisoblash-kimyoviy usullarga
asoslangan sintez texnologiyalarining rivojlantirilishi yashil kimyo tamoyillarini yanada kengroq
qo‘llashga imkon beradi. Shu sababli, ekologik toza kimyoviy sintez usullarini amaliyotga keng
joriy etish – global miqyosda barqaror rivojlanish strategiyasining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Anastas, P. T., & Warner, J. C. (1998). Green Chemistry: Theory and Practice. Oxford
University Press.
2.
Clark, J. H., & Tavener, S. J. (2007). "Alternative Solvents: Shades of Green." Green
Chemistry, 9(4), 328-328.
3.
Sheldon, R. A.
(2018). "Metrics of Green Chemistry and Sustainability: Past, Present, and
Future." ACS Sustainable Chemistry & Engineering, 6(1), 32-48.
4.
Poliakoff, M., Fitzpatrick, J. M., Farren, T. R., & Anastas, P. T.
(2002). "Green
Chemistry: Science and Politics of Change." Science, 297(5582), 807-810.
5.
Jessop, P. G.
(2011). "Searching for Green Solvents." Green Chemistry, 13(6), 1391-
1398.
6.
Kerton, F. M. (2009). Alternative Solvents for Green Chemistry. Royal Society of
Chemistry.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
7.
Horváth, I. T., & Anastas, P. T. (2007). "Innovations and Green Chemistry." Chemical
Reviews, 107(6), 2169-2173.
8.
Tundo, P., Perosa, A., & Zecchini, F. (2007). Methods and Reagents for Green
Chemistry: An Introduction. Wiley.
9.
Li, C.-J. (2005). "Organic Reactions in Water: Unique Reactivity of Organic Molecules
in Aqueous Media." Chemical Reviews, 105(8), 3095-3166.
10.
Sheldon, R. A., & Woodley, J. M. (2018). "Role of Biocatalysis in Sustainable
Chemistry." Chemical Reviews, 118(2), 801-838.
11.
Trost, B. M. (1991). "The Atom Economy—A Search for Synthetic Efficiency." Science,
254(5037), 1471-1477.
12.
Lancaster, M. (2016). Green Chemistry: An Introductory Text. Royal Society of
Chemistry.
13.
Matlack, A. S. (2010). Introduction to Green Chemistry. CRC Press.
14.
Wilson, K., & Clark, J. H. (2000). "Simple, Efficient and Environmentally Friendly
Catalytic Oxidation of Alcohols Using Supported Catalysts." Green Chemistry, 2(1), 1-4.
15.
American Chemical Society (ACS). (2022). "Green Chemistry and Engineering." ACS
Publications.
16.
O‘G‘Li U. B. X. et al. The effectiveness of using modern information and communication
technologies (ICT) in chemistry education //Science and Education. – 2025. – Т. 6. – №.
2. – С. 350-363.
17.
Amangeldievna J. A., Xayrullo o'g P. U., Shermatovich B. J. Integrated teaching of
inorganic chemistry with modern information technologies in higher education
institutions //FAN VA TA'LIM INTEGRATSIYASI (INTEGRATION OF SCIENCE
AND EDUCATION). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 92-98.
18.
Pardayev U. et al. THE EFFECTS OF ORGANIZING CHEMISTRY LESSONS BASED
ON THE FINNISH EDUCATIONAL SYSTEM IN GENERAL SCHOOLS OF
UZBEKISTAN //Journal of universal science research.
– 2024. – Т. 2. – №. 4. – С. 70-74.
19.
Тилябов М. НАУЧНОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПОДГОТОВКИ СТУДЕНТОВ К
МЕЖДУНАРОДНОМУ
ОЦЕНОЧНОМУ
ИССЛЕДОВАНИЮ
//Предпринимательства и педагогика. – 2024. – Т. 5. – №. 2. – С. 108-120.
20.
Бобожонов Ж. Ш. и др. РАСТВОРИМОСТИ КОМПОНЕНТОВ В ВОДНЫХ
СИСТЕМАХ, ВКЛЮЧАЮЩИХ ЭТАНОЛА С КАРБАМИДОЙ И ФОСФАТ
МОЧЕВИНОЙ //Евразийский Союз Ученых. – 2020. – №. 8-5 (77). – С. 61-64.
21.
Жиемуратова
А.
А.
ОЦЕНКА
ВАЖНОСТИ
И
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
СОВРЕМЕННЫХ
ИКТ
ПРИ
ПРЕПОДАВАНИИ
НЕОРГАНИЧЕСКОЙ ХИМИИ В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ //Talqin va
tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali. – 2024. – Т. 2. – №. 58. – С. 445-449.
22.
Amangeldievna J. A. et al. THE ROLE OF MODERN INFORMATION
TECHNOLOGIES IN CHEMICAL EDUCATION //International journal of scientific
researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 5. – №. 1. – С. 711-716.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
23.
БОБОЖОНОВ Ж. Ш. и др. ИЗУЧЕНИЕ РАСТВОРИМОСТИ СИСТЕМЫ
СН3СООН-NH 3-H 2 O //Uzbek Chemical Journal/O'zbekiston Kimyo Jurnali. – 2022. –
№. 3.
24.
Xayrullo o'g P. U. et al. Using natural plant extracts as acid-base indicators and pKa
value calculation method //fan va ta'lim integratsiyasi (integration of science and
education). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 80-85.
25.
Choriqulova D. et al. THE ROLE OF THE METHOD OF TEACHING CHEMISTRY
TO STUDENTS USING THE" ASSESSMENT" METHOD //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 256-264.
26.
Narzullayev M. et al. THE METHOD OF ORGANIZING CHEMISTRY LESSONS
USING THE CASE STUDY METHOD //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 5. – С. 119-123.
27.
Бобожонов Ж. Ш. и др. Изучение растворимости системы Ca (ClO 3) 2–[90% C 2 H
5 OH+ 10% C 10 H 11 ClN 4]–H 2 O //Журнал неорганической химии. – 2021. – Т.
66. – №. 7. – С. 921-924.
28.
Xolmirzayev M. M. Muammoli ta’lim texnologiyalarining kimyo fanini o ‘qitishda qo
‘llash //Science and Education. – 2024. – Т. 5. – №. 12. – С. 246-257.
29.
Бобожонов Ж. Ш., Шукуров Ж. С., Тогашаров А. С. Растворимость системы
тетракарбамидохлората кальция-ацетат аммония-вода //Universum: технические
науки. – 2022. – №. 4-8 (97). – С. 30-33.
30.
Abdukarimova M., Xolmirzayev M. KIMYO FANINI O ‘QITISHDA NOSTANDART
TESTLARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI //Modern Science and Research.
– 2025. – Т. 4. – №. 1. – С. 12-20.
31.
Эргашев Э. Ю., Латипова Ё. Л. К., Хамрокулова Ф. Р. К. ФОРМИРОВАНИЕ
СОВМЕСТНОЙ РАБОТЫ ПО МЕТОДИКЕ «INSERT» ПРИ ПРЕПОДАВАНИИ
ТЕМЫ «ФИЗИКО-ХИМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ» //Universum: психология и
образование. – 2025. – Т. 1. – №. 1 (127). – С. 64-68.
32.
Akramovna T. M. THE ROLE OF NON-STANDARD EXPERIMENTS IN
IMPROVING THE COMPETENCE OF CHEMISTRY TEACHERS //Web of Teachers:
Inderscience Research. – 2024. – Т. 2. – №. 12. – С. 44-46.
33.
Bobozhonov Z. S. et al. Study of Solubility of Ca (ClO 3) 2–[90% C 2 H 5 OH+ 10% C
10 H 11 ClN 4]–H 2 O System //Russian Journal of Inorganic Chemistry. – 2021. – Т. 66.
– С. 1031-1035.
34.
Bobozhonov Z. S., Sidikov A. A. U., Shukurov S. Study of solubility of СН 3 СООН-CO
(NH 2) 2-H 2 O system //Journal of Chemical Technology and Metallurgy. – 2023. – Т.
58. – №. 2. – С. 310-317.
35.
Ravshanov M., Xudoyberdiyev B. TEACHING CHEMISTRY BASED ON DISTANCE
EDUCATION TECHNOLOGIES (SYNCHRONOUS AND ASYNCHRONOUS
TEACHING METHODS) //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 6.
