ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
709
QUYOSH SUV-HAVO QIZDIRISH TIZIMLARI ORQALI EKOLOGIK
ZARARLARNING KAMAYTIRILISHI
Kamilov Akmal Normurodovich
Qarshi Davlat Texnika universiteti,
“Muqobil energiya manbalari” kafedrasi 1 - bosqich magistrant.
E-mail:
Jo’rayev Bekzod Faxriddin o‘g‘li
Qarshi Davlat Texnika universiteti,
“Muqobil energiya manbalari” kafedrasi 1 - bosqich magistrant.
E-mail:
jurayevb076@gmail.com.
Aliyarova Lola Abdujabborovna
Qarshi Davlat Texnika universiteti
“Muqobil energiya manbalari” kafedrasi dotsenti, t.f.f.d.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15385743
Annotatsiya. Maqolada quyosh suv-havo qizdirish tizimlari orqali ekologik zararlarni
kamaytirish imkoniyatlari tahlil qilinadi. An’anaviy issiqlik manbalarining salbiy ekologik
ta’siri, xususan, karbonat angidrid (CO₂) chiqindilarining kamaytirilishi, muqobil energiya
tizimlarining samaradorligi bilan solishtirilib baholanadi. Quyosh kollektorlarining termik
samaradorligi va havo orqali issiqlik uzatish texnologiyasi asosida energiya tejami, issiqlik
balans tenglamalari va ekologik foyda ko‘rsatkichlari hisoblab chiqilgan. Tahlil natijalari
kombinatsiyalashgan kollektor tizimlarining ekologik xavfsiz va barqaror energiya manbai
sifatida ishlatilishini asoslaydi.
Kalit so‘zlar: quyosh energiyasi, suv-havo tizimi, ekologik zarar, CO₂ emissiyasi, issiqlik
samaradorligi.
СНИЖЕНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО ВРЕДА С ПОМОЩЬЮ СИСТЕМ
СОЛНЕЧНОГО ВОДЯНО-ВОЗДУШНОГО ОТОПЛЕНИЯ
Аннотация. В статье рассматриваются возможности снижения экологического
ущерба с помощью солнечных систем водяного и воздушного нагрева. Проведена оценка
влияния традиционных источников тепла на окружающую среду, в частности выбросов
углекислого газа (CO₂), и показана эффективность альтернативных энергетических
систем. Расчеты основаны на тепловом балансе, эффективности теплообмена и
экономии энергии в комбинированных солнечных коллекторах. Результаты
подтверждают целесообразность использования данных установок как экологически
безопасного источника энергии.
Ключевые слова: солнечная энергия, водо-воздушная система, экологический
ущерб, выбросы CO₂, тепловая эффективность.
REDUCTION OF ENVIRONMENTAL DAMAGE THROUGH SOLAR WATER-AIR
HEATING SYSTEMS
Abstract. This article analyzes the potential of reducing environmental damage using
solar water-air heating systems. The negative environmental impact of traditional heat sources,
particularly CO₂ emissions, is compared with the efficiency of alternative solar energy systems.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
710
Based on thermal efficiency, heat balance equations, and energy savings calculations, the
environmental benefits of solar collectors are evaluated. The results confirm the feasibility of
using combined water-air solar heating systems as a sustainable and environmentally safe
energy source.
Keywords: solar energy, water-air system, environmental damage, CO₂ emissions,
thermal efficiency
KIRISH
Energiya resurslarining kamayib borishi, global isish va ekologik muammolar insoniyatni
muqobil energiya manbalariga o'tishga majbur qilmoqda. An’anaviy issiqlik manbalari —
ko‘mir, gaz va mazut kabi yoqilg‘ilarning yoqilishi atmosferaga katta miqdorda karbonat
angidrid (CO₂), azot oksidlari va boshqa zararli moddalarni chiqaradi [1][2]. Bu esa nafaqat
atrof-muhitga, balki inson salomatligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [3]. Quyosh
energiyasidan foydalanish ekologik jihatdan toza, qayta tiklanuvchi va uzoq muddatda iqtisodiy
foydali bo‘lgan muqobil energiya manbai hisoblanadi [4][5]. Ayniqsa, suv-havo aralashmasi
orqali issiqlik uzatadigan quyosh kollektorlari issiqlik samaradorligi yuqori bo‘lgan ekologik
xavfsiz tizim sifatida qaralmoqda [6][7].
Suv-havo kollektorlarining afzalligi shundaki, ular havo orqali tezkor isitish, suv orqali
esa issiqlikni uzoq muddat saqlash imkonini beradi. Ushbu maqolada shunday
kombinatsiyalangan quyosh suv-havo qizdirish tizimlari yordamida ekologik zararlarni qanday
kamaytirish mumkinligi ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Tadqiqot davomida issiqlik balans tenglamalari, quyosh nurlanishi modellari, haroratning
o‘zgarishiga bog‘liq energiya ishlab chiqarish, CO₂ emissiyasining kamayishi hamda energiya
samaradorligi ko‘rsatkichlari hisoblab chiqildi.
Ushbu yondashuv O‘zbekiston iqlim sharoitlarida quyosh energiyasidan foydalanishni
kengaytirish orqali ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi [8][9].
ADABIYOTLAR TAHLILI
Quyosh energiyasidan foydalanishning ekologik foydalari bo‘yicha ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, Hossain va boshqalar (2020) quyosh kollektorlarining termik
samaradorligini baholagan va har xil ishchi jism (suv, havo) orqali uzatiladigan issiqlik
samaradorligini taqqoslagan [10]. Tadqiqot natijalari havo orqali tezroq, suv orqali esa uzoq
muddatli issiqlik saqlanishini ko‘rsatadi [11].
Qodirov va To‘xtayev (2018) O‘zbekiston iqlim sharoitida quyosh issiqlik tizimlarining
samaradorligini tahlil qilgan hamda an’anaviy isitish tizimlariga nisbatan CO₂ chiqindilarining
30–50% ga kamayishini isbotlagan [12]. Shuningdek, ularning tadqiqotlarida quyosh
kollektorlarining sirt maydoni, burchagi va joylashuviga bog‘liq samaradorlik dinamikasi
o‘rganilgan [13].
Mahmudov (2019) o‘z maqolasida suv-havo kollektorlarining kombinatsiyalashgan tizim
sifatida ishlatilganda energiya tejami ikki baravar ortishini ko‘rsatgan [14]. Bu tizimlar ayniqsa
qishloq joylarda, elektr yoki gaz ta’minoti cheklangan hududlarda muhim rol o‘ynaydi [15].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
711
Xalqaro miqyosda esa Kalogirou (2004) va Duffie va Beckman (2013) kabi olimlar
quyosh issiqlik tizimlarining nazariy modellarini ishlab chiqqan va ularni real tajriba
ma’lumotlari bilan taqqoslab tasdiqlaganlar [16][17].
Tadqiqotlarning aksariyati suv yoki havo alohida ishlatiladigan kollektorlarni o‘rganishga
qaratilgan. Ammo kombinatsiyalashgan suv-havo kollektor tizimlari kam o‘rganilgan bo‘lib, ular
ekologik xavfsizlik va energetik mustaqillikni ta’minlashda katta salohiyatga ega [18][19].
Ushbu maqolada aynan kombinatsiyalashgan tizimning O‘zbekiston sharoitida ekologik
foydasi, energiya tejami va issiqlik balansiga ta’siri hisob-kitob asosida baholanadi.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda quyosh suv-havo kollektorining (1-rasm) har kuni 8 soat davomida ishlashi
asosida ishlab chiqariladigan issiqlik miqdori va shundan kelib chiqadigan ekologik foyda
baholandi. Quyidagi parametrlar asosida hisob-kitob qilindi:
1-rasm.
Kombinatsiyalashgan quyosh suv - havo qizdirish kollektorli va aralash issiqlik
almashtirgichli gelioqizdirish qurilmasining umumiy ko‘rinishi. 1, 2 - suvning kirish va
chiqishi; 3, 4 - havo kirish va chiqishi; 5 - issiqlik akkumulyatori korpusi; 6 - havo kanali; 7 - suv
kanali.
Quyosh kollektorining yuzasi (A): 2 m²
Quyosh nurlanish zichligi (G): 700 W/m²
Foydali ish koeffitsienti (η): 0.65
Ish vaqti (t): 8 soat = 28 800 soniya
Hisoblash formulasi:
Q =A×G
×
ƞ×t
Q = 2×700×0.65 28800 = 2620800J = 7.28 kWsoat
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
712
Hisoblash natijasiga ko’ra, 2 m² kollektor yordamida har kuni o‘rtacha 7.28 kWsoat
issiqlik energiyasi olinadi.
CO₂ chiqindilarining kamayishi:
Tabiiy gazning CO₂ emissiya koeffitsienti:
0.185 kg CO₂/kWsoat
MCO2
= 7.28 × 0.185 = 1.3478 kg CO
2
Har kuni bitta 2 m² kollektor yordamida 1.35 kg CO₂ chiqindisining oldi olinadi.
NATIJALAR
Yuqoridagi hisob-kitoblar va tahlillar asosida quyosh suv-havo kollektorlarining ekologik
va energiya samaradorligi isbotlandi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2 m² maydonga ega bo‘lgan
quyosh kollektoridan bir kunda o‘rtacha 7.28 kWsoat issiqlik energiyasi olinadi. Bu esa tabiiy
gazdan foydalanish o‘rniga ushbu kollektor ishlatilganda har kuni 1.35 kg CO₂ chiqindilarining
oldini olish imkonini beradi.
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, kichik hajmdagi quyosh kollektorlarining o‘zi ham atrof-
muhitni muhofaza qilishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Agar bunday tizimlar keng miqyosda
joriy etilsa, yil davomida minglab tonna CO₂ chiqindilari kamaytirilishi mumkin.
Shuningdek, suv-havo aralash tizimi energiyani ikki bosqichda samarali taqsimlaydi:
havo orqali tez isitish va suv orqali uzoq muddatli issiqlik saqlash imkonini beradi. Bu
kombinatsiyalangan yondashuv ayniqsa O‘zbekistonning qishloq joylari va gaz ta’minoti
cheklangan hududlari uchun dolzarb ahamiyatga ega.
2-rasm.
Kunlik CO
2
chiqindilarining kamayishi (qurilma foydali ish koeffitsiyenti
bo’yicha)
Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, ekologik foyda issiqlik ishlab chiqarish bilan bevosita
bog‘liq bo‘lib, foydali ish koeffitsienti yuqori bo‘lgan kollektorlar yordamida sezilarli darajadagi
chiqindilar kamaytiriladi.
Umuman olganda, olib borilgan hisoblashlar va grafik tahlillar asosida shunday xulosa
qilish mumkin: quyosh suv-havo kollektorlarini joriy etish nafaqat issiqlik ta’minotini
barqarorlashtiradi, balki ekologik barqarorlikka ham katta hissa qo‘shadi (1-2-jadval).
1-2-jadval.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
713
Ko‘rsatkichlar
Miqdor
O‘lchov birligi
Kollektor yuzasi
2
m
2
Quyosh nurlanish zichligi (o’rt)
700
W/m
2
Ish vaqti o‘rtacha
8
soat
Foydali ish koeffitsienti
0.65
%
Kunlik issiqlik energiyasi
7.28
kWsoat
Oldini olingan CO
2
chiqindisi
1.35
kg/kun
MUHOKAMA VA TAHLIL
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, quyosh suv-havo kollektorlarining kunlik ishlab
chiqaradigan issiqlik miqdori (7.28 kWsoat) an’anaviy yoqilg‘i manbalariga nisbatan sezilarli
darajada ekologik ustunlikka ega. Har bir kollektor yordamida kuniga o‘rtacha 1.35 kg CO₂
chiqindisining oldi olinadi. Bu natija yiliga hisoblaganda 492.75 kg CO₂ ni tashkil etadi (378 kg
CO
2
– o’rtacha yillik quyoshli kunlar bo’yicha, 280 kun), bu esa kichik miqyosli isitish tizimlari
uchun muhim ekologik yengillik beradi.
Havoning yuqori haroratda tez isitilishi va suv orqali issiqlikning uzoq muddat saqlanishi
kombinatsiyasi,
kollektor
tizimining
energetik
barqarorligini
ta’minlaydi.
Ayniqsa,
O‘zbekistonning quyoshli kunlari ko‘p bo‘lgan mintaqalarida (yiliga 270–300 kun) bu kabi
tizimlar uzluksiz energiya manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Diagramma natijalari ham (3-rasm) issiqlik energiyasi ishlab chiqarish va CO₂
chiqindilarining kamayishi o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlikni ko‘rsatmoqda. Foydalanilgan
formulalar orqali amalga oshirilgan hisob-kitoblar ekologik baholashda oddiy, ammo aniq
yondashuvni ta’minlaydi. Bu yondashuvni yanada kengaytirib, real ob-havo sharoitlari,
kollektorlar soni, va qurilish izolyatsiyasiga qarab mukammallashtirish mumkin.
Ko‘rsatkichlar
kunlik
oylik
yillik
Issiqlik energiyasi
(kWsoat)
7.28
218.4
2657.2 – 365 kun uchun, (2038.4
– 280 o’rt. quyoshli kun uchun)
CO
2
chiqindilari
kamayishi (kg)
1.35
40.5
493 - 365 kun uchun, (378 – 280
o’rt. quyoshli kun uchun)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
714
3-rasm.
Kombinatsiyalashgan suv – havo qizdirish quyosh kollektorining kunlik,oylik va
yillik (365 kun hisobida) issiqlik energiysai ishlab chiqarish va CO
2
miqdorini kamaytirish
ko‘rsatkichi.
Adabiyotlarda qayd etilganidek [10][14][16], kombinatsiyalashgan kollektorlar nafaqat
energiyani tejaydi, balki issiqlik balansini barqaror saqlaydi. Ushbu maqoladagi natijalar bu
fikrlarni O‘zbekiston sharoitida tasdiqlaydi. Shuningdek, ekologik foydaning bevosita
ifodalanishi (CO₂ ni qisqartirish orqali) amaliy jihatdan bu tizimlarni joriy etish zarurligini
ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, bu tizimlar elektr yoki gaz yetkazib berish qiyin bo‘lgan qishloq
hududlarida ekologik va iqtisodiy muqobil sifatida katta ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Bu
jihatlar O‘zbekiston energetika siyosatining yashil energetikaga o‘tish strategiyasi bilan
hamohangdir [8][19].
XULOSA
Quyosh suv-havo qizdirish tizimlari an’anaviy energiya manbalariga nisbatan ekologik va
iqtisodiy jihatdan afzal tizimlar sirasiga kiradi. Tadqiqot davomida olingan natijalar shuni
ko‘rsatdiki, faqat 2 m² maydonli kollektor yordamida kuniga o‘rtacha 7.28 kWsoat issiqlik
energiyasi ishlab chiqarish mumkin va bu orqali 1.35 kg CO₂ chiqindisining oldi olinadi. Bu esa
yil davomida sezilarli darajadagi atmosferaga chiqariladigan zararli gazlar miqdorini
kamaytiradi.
Suv va havoni kombinatsiyalab ishlatadigan quyosh kollektor tizimlari nafaqat energiya
tejash, balki ekologik xavfsizlikni ta’minlashda ham samarali hisoblanadi. Ushbu tizimlar
ayniqsa O‘zbekiston kabi quyosh nuri ko‘p bo‘lgan hududlarda qo‘llanishi maqsadga
muvofiqdir.
Kelgusida bu turdagi tizimlarning mahalliy sharoitga moslashtirilgan texnologiyalar
asosida takomillashtirilishi, ularning samaradorligini yanada oshirishi mumkin. Shu sababli
quyosh suv-havo qizdirish tizimlarini keng joriy etish ekologik zararlarni kamaytirishda muhim
omil bo‘lib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
International Energy Agency.
CO₂ Emissions from Fuel Combustion 2020
. IEA, Paris,
2020.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
715
2.
IPCC.
Climate Change 2021: The Physical Science Basis
. Contribution of Working
Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate
Change. Cambridge University Press, 2021.
3.
WHO.
Air
Pollution
and
Health
.
World
Health
Organization,
2022.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-
health
4.
Kalogirou, S.A. “Solar Energy Engineering: Processes and Systems.”
Academic Press
,
2nd ed., 2014.
5.
Duffie, J.A., & Beckman, W.A.
Solar Engineering of Thermal Processes
. 4th ed., Wiley,
2013.
6.
Mahmudov, M. “Quyosh issiqlik tizimlarining samaradorligi.”
Energiya muammolari
jurnali
, 2019, №2, 45–49.
7.
Xo‘jayev, A. “Quyosh kollektorlari va ularning ishlash prinsiplari.”
Texnika va
texnologiyalar
, 2020, №4, 67–72.
8.
To‘xtayev, R. & Qodirov, I. “O‘zbekiston sharoitida quyosh energiyasidan foydalanish
istiqbollari.”
Barqaror energiya rivoji
, 2021, №3, 15–22.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi.
Quyosh energiyasi bo‘yicha strategik
rejalar
. Toshkent, 2023.
10.
Hossain, M.S., et al. “Comparative performance analysis of water, air and hybrid solar
collectors.”
Renewable Energy
, vol. 146, 2020, pp. 2474–2485.
11.
Zeng, Y. et al. “Experimental study on the performance of hybrid PV/T solar air–water
collector.”
Applied Thermal Engineering
, vol. 172, 2020, 115117.
12.
Qodirov, I. & To‘xtayev, R. “Quyosh kollektorlari orqali CO₂ emissiyasining
kamaytirilishi.”
Energiya va ekologiya
, 2018, №1, 19–24.
13.
Nasriddinov, B. “Quyosh kollektori burchagi va samaradorligi o‘rtasidagi bog‘liqlik.”
Texnika fanlari axborotnomasi
, 2021, №2, 33–38.
14.
Mahmudov, M. “Kombinatsiyalashgan suv-havo kollektorlarining afzalliklari.”
Qishloq
xo‘jaligida energiya tejash
, 2019, №3, 12–17.
15.
Xolmatov, A. “Energiya manbalarining qishloq hududlarida barqarorligi.”
Hududiy
iqtisodiy rivojlanish
, 2020, №2, 40–45.
16.
Kalogirou, S.A. “Solar thermal collectors and applications.”
Progress in Energy and
Combustion Science
, vol. 30, 2004, pp. 231–295.
17.
Duffie, J.A., & Beckman, W.A.
Solar Engineering of Thermal Processes
. Wiley, 3rd ed.,
2006.
18.
Wang, Y., et al. “Performance evaluation of hybrid solar air and water collector.”
Energy
Conversion and Management
, vol. 203, 2020, 112240.
19.
Lyu, X., et al. “Design and analysis of a hybrid solar collector system.”
Solar Energy
,
vol. 195, 2020, pp. 228–239.
