RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
212
TABIIY FAN YO‘NALISHIDA TALABALARNING BILIM, KO‘NIKMA VA
MALAKALARINI LABORATORIYA MASHG‘ULOTLARI ASOSIDA
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK MAZMUNI
Tursinboyeva Halima Otabekovna
Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya
pedagogikasi milliy instituti tayanch doktoranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tabiiy fan yo‘nalishida talabalarning bilim, ko‘nikma va
malakalarini laboratoriya mashg‘ulotlari asosida rivojlantirishning pedagogik mazmuni haqida so‘z
boradi.
Kalit so‘zlar:
laboratoriya, guruhli va frontal laboratoriyalar, bilim, ko‘nikma, malaka
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi “Raqamli O‘zbekiston -
2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-
6079-sonli farmonida mamlakatimizda ta’lim tizimini raqamlashtirish, “yoshlar orasida axborot
texnologiyalarini ommalashtirish, shuningdek, aholining barcha qatlamlari orasida raqamli
texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish”, kimyo va biologiya fanlarini
rivojlantirish, ushbu yo‘nalishlarda ta’lim sifati va ilm-fan natijadorligini oshirish sohasida keng
qamrovli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Tabiiy fanlar, insoniyatning atrof-muhitni tushunishi va ilmiy bilimlarni rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Biologiya, kimyo, fizika va geologiya kabi sohalar, o‘quvchilarga tabiatning asosiy
qonuniyatlarini o‘rganish, tajribalar o‘tkazish va ilmiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish imkonini
beradi. Amaliy mashg‘ulotlar, nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash va o‘quvchilarning o‘zaro
hamkorligini rag‘batlantirishda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’lim tizimida, tabiiy fanlarda
amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etishning yangi usullari paydo bo‘lmoqda. Ushbu usullar,
o‘quvchilarning qiziqishini oshirish, ilmiy tajribalarni o‘tkazish va amaliy ko‘nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi. Laboratoriya ishlarida o‘quvchilar nazariy bilimlarini amaliyotda
qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Zamonaviy laboratoriya uskunalari va materiallari yordamida
o‘quvchilar tajribalar o‘tkazish, natijalarni tahlil qilish va ilmiy xulosalar chiqarish imkoniyatiga
ega bo‘ladilar. Bu usul, o‘quvchilarning ilmiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.
Interaktiv o‘qitish usullari, o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi. Bu usulda, o‘quvchilar
guruhlarga bo‘linib, muammolarni hal qilish, tajribalar o‘tkazish va natijalarni taqdim etish orqali
o‘z bilimlarini mustahkamlashadi. Interaktiv o‘qitish, o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligini va fikr
almashishini rag‘batlantiradi. Tabiiy fanlar bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarni tashqi o‘quv
muassasalari, masalan, muzeylar, botanika bog‘lari yoki ilmiy markazlarda o‘tkazish, o‘quvchilarga
haqiqiy muhitda tajriba o‘tkazish imkonini beradi. Bu usul, o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va
o‘z bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkoniyatini yaratadi. Zamonaviy texnologiyalar, masalan,
virtual laboratoriyalar, simulyatorlar va onlayn resurslar, tabiiy fanlarda amaliy mashg‘ulotlarni
tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu texnologiyalar yordamida o‘quvchilar tajribalarni virtual
muhitda o‘tkazishlari mumkin, bu esa xavfsizlikni ta'minlaydi va resurslardan samarali
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
213
foydalanishga yordam beradi. Loyihalarga asoslangan o‘qitish, o‘quvchilarga muayyan bir loyiha
doirasida amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazish imkonini beradi. O‘quvchilar loyiha doirasida
tadqiqotlar olib borish, natijalarni tahlil qilish va taqdimotlar tayyorlash orqali o‘z bilimlarini
amaliyotda qo‘llashadi. Bu usul, o‘quvchilarning ijodkorligini va muammolarni hal qilish
qobiliyatini rivojlantiradi.O‘quvchilarni ilmiy tadqiqotlarga jalb qilish, ularning qiziqishini oshiradi
va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. O‘quvchilar o‘zlari qiziqqan mavzular bo‘yicha tadqiqotlar
olib borishlari, tajribalar o‘tkazishlari va natijalarni taqdim etishlari mumkin. Bu, o‘quvchilarning
mustaqil fikrlash qobiliyatini oshiradi.
Hozirgi kunda butun dunyoda axborot texnologiyalar sohasi jadallik bilan rivojlanayotgan
bir davrda yurtimizda ham bu sohada salmoqli ishlar olib borilmoqda. Prezidentimiz farmoni bilan
ta’lim tizimida aniq va tabiiy fanlarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratilyapti. Sir emaski,
respublikamiz hududida ta’lim, asosan, nazariy ta’lim texnologiyalari asosida olib boriladi. Lekin
o‘quvchi-talabalar tomonidan o‘zlashtirilgan bilimlarning amalda samarali qo‘llanishi uchun
nazariy bilimlar amaliy ko‘nikmalar bilan mustahkamlanishi maqsadga muvofiq. Ayniqsa, tabiiy
fanlarni o‘qitish sohasiga yo‘naltirilgan mutaxassisliklarni o‘qitishda amaliy va laboratoriya
mashg‘ulotlardan keng foydalanish ushbu sohaning yosh mutaxassislariga ish jarayoniga tezroq
kirishib ketish va jamoada o‘z o‘rnini topishga imkon yaratadi. Lekin amaliyot davrida, ayniqsa,
o‘quv jarayonida o‘quvchilar tomonidan o‘qish va amaliy ko‘nikmalarni egallash samaradorlinini
pasaytiradigan qator omillar mavjud:
• olingan nazariy bilimlarni amaliy mustahkamlashda qo‘llanuvchi qurilma, material va
boshqa vositalar qimmat, kamyob bo‘lganligi yoki boshqa sabablarga ko‘ra yetarli darajada emas;
• tabiiy fanlarda, ayniqsa, fizika, kimyo fanlarida o‘rganilayotgan jarayonlarning o‘tkinchilik
koeffitsienti shunchalik katta bo‘lishi mumkinki, o‘quvchi sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarni kuzatish
va tushunishga ulgurmaydi;
• real sharoitda laboratoriya ishlarini bajarish sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan, amaliyot va laboratoriya mashg‘ulotlarini, o‘quv-tajriba jarayonlarini
tashkillashda virtual laboratoriyalar imkoniyatlaridan keng foydalanish yuqorida keltirilgan
masalalarga ma’lum darajada yechim topish imkonini beradi.
Virtual laboratoriya atamasi fan
sohasiga yaqin yillarda kirib kelishiga qaramasdan, shiddat bilan rivojlanib bormoqda.
Zamonaviy jamiyat rivojining yuqori salohiyati, inson hayotida raqamli texnologiyalarning jadal o‘sib
borishi, raqamli ta’lim resurslariga bo‘lgan ehtiyojning ortishi ta’lim tizimida yosh avlodning XXI asr
ko‘nikmalarini rivojlantirish asosida biologik savodxonligini orttirishni talab etadi. Ushbu o‘zgarishlar in’kosi
sifatida raqamli texnologiyalar va kontentlardan tanqidiy foydalanish, ijodiy faoliyat tajribasini amaliyot bilan
uyg‘unlashtirish, ochiq ta’lim resurslarini yaratish, ta’lim jarayoni immersivligini oshirish orqali biologiyadan
laboratoriya mashg‘ulotlari dasturiy ta’minotini takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Laboratoriya mashg‘ulotlari - o‘qituvchining ko‘rsatmasi bo‘yicha o‘quvchilar tomonidan
asboblar va laboratoriya jihozlaridan foydalangan holda tajribalar o‘tkazish hisoblanadi.
Laboratoriya ishlarining turli tasniflari mavjud:
Frontal
bajarishda barcha o‘quvchilar bir vaqtning o‘zida bir xil ishni, bir xil vazifani, bir
xil jihozlarni va tarqatma materiallarni bajaradilar.
Guruhli
faoliyatda o‘quvchilar bir xil ishni 3 dan 5 kishidan iborat kichik guruhlarda
bajaradilar. Guruhlar ish tsiklini o‘z ichiga olgan jadvalga muvofiq ishlaydi. Bitta vazifani
bajargandan so‘ng, guruh butun tsikl tugaguniga qadar keyingi vazifaga o‘tadi. Bu usul bir vaqtning
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
214
o‘zida bir nechta ishni yetkazish imkonini beruvchi muayyan mavzular majmuasi o‘rganilganda
qo‘llanilishi mumkin.
Xulosa. Laboratoriya mashg‘ulotlarini to‘g‘ri tashkil etish biologiya yo‘nalishidagi
talabalarga nazariy materiallarni mustahkam o‘zlashtirish bilan birga, tanlagan kasbiga qiziqishni
oshirishga yordam beradi, ularni ijodiy mehnatga o‘rgatadi, ularsiz ishlab chiqarish faoliyatini
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Laboratoriya mashg‘ulotlari nazariy va amaliyotni uyg‘unlashtirib,
to‘plangan nazariy bilimlardan amaliy ko‘nikmalarga o‘tishni va ularni amaliy muammolarni hal
qilishda qo‘llashni ko‘rsatadi.
Adabiyotlar ro ‘yhati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi “Raqamli O‘zbekiston -
2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-
6079-sonli farmoni // https://lex.uz/ru/docs/-5030957
2.
Ergasheva G.S.,, U.B.Baxodirova, D.Yu. Jo‘raeva Biologiya oʻqitish metodikasi fanidan
laboratoriya mashg‘ulotlarini olib borish texnologiyalari. O‘quv qo‘llanma/ Navoiy -2024. 143 b.
3.
Toshmanov N.J. Zoologiyadan laboratoriya mashg‘ulotlari o‘quv-metodik majmuasini
yaratish va undan foydalanish metodikasi (pedagogika oliy o‘quv yurtlari bakalavriyat bosqichi
misolida) . Dis.ped.fan.nom. − Buxoro, 2011.−134 b.
