“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
7
VARIATIV SINFLARDA KIMYO FANINI O'QITISHDA KREATIV FIKRLASHNI
RIVOJLANTIRISH
Temirov Farrux
Buxoro davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada variativ sinflarda kimyo fanini o'qitish jarayonida
o'quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish masalalari ko'rib chiqilgan. Maqolada
variativ sinflarning o'ziga xos xususiyatlari, kimyo fanida kreativ fikrlashning ahamiyati,
shuningdek, kreativ fikrlashni rivojlantirish usullari va metodlari yoritilgan. Muammoli ta'lim,
loyiha metodi, STEM-yondashuv, laboratoriya ishlari va o'yin texnologiyalaridan foydalanishning
samarali yo'llari ko'rsatib berilgan. Kreativ fikrlashni baholash mezonlari va o'qituvchining bu
jarayondagi roli ham tahlil qilingan. Tavsiya etilgan usullar va metodlar variativ sinflarda kimyo
fanini o'qitish sifatini oshirishga, o'quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishga, mustaqil va
ijodiy fikrlash ko'nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so'zlar
:
variativ sinflar, kimyo fanini o'qitish, kreativ fikrlash, innovatsion metodlar,
muammoli ta'lim, loyiha metodi, STEM-yondashuv, o'yin texnologiyalari, amaliy mashg'ulotlar.
Kirish.
Zamonaviy ta'lim tizimining asosiy vazifalaridan biri o'quvchilarning ijodiy
qobiliyatlarini va kreativ fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishdan iborat. Bu ayniqsa, variativ
sinflarda kimyo kabi murakkab va ko'p qirrali fanlarni o'qitish jarayonida muhim ahamiyat kasb
etadi. Kimyo fani o'z mohiyati bilan ijodiy yondashuvni talab qiladigan fan hisoblanib, uning
o'qitilishi o'quvchilarning ijodiy salohiyatini ochishga qaratilgan bo'lishi kerak. Variativ sinflar
o'quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va kelajakdagi kasb tanlashlariga qarab tashkil etilgan
sinflarda ta'lim mazmuni va metodikasi o'quvchilarning o'ziga xos xususiyatlariga moslashtirilib,
ularda o'quv dasturining moslashuvchanligi, chuqurlashtirilgan fan yo'nalishlari, amaliy
mashg'ulotlarning ko'pligi, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan keng foydalanish va
o'quvchilarning mustaqil tadqiqot ishlari uchun imkoniyatlar yaratiladi [1]. Bunday sinflarda kimyo
fanini o'qitish jarayonida kreativ fikrlashni rivojlantirish nafaqat o'quvchilarning fan asoslarini
o'zlashtirishiga, balki ularning hayotiy muammolarni hal qilish qobiliyatlarini shakllantirishga ham
yordam beradi.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
8
1-chizma
Kreativ fikrlash (
1-chizma
) zamonaviy jamiyatda eng qimmatli ko'nikmalardan biri
hisoblanadi. U standart yondashuvlardan tashqariga chiqish, yangi g'oyalarni yaratish, turli xil
muammolarni hal qilishda nostandart yechimlarni topish qobiliyatini o'z ichiga oladi. Kimyo fanida
kreativ fikrlash ayniqsa muhim, chunki u modda tuzilishi, kimyoviy reaksiyalar mexanizmlari,
yangi birikmalar sintezi kabi masalalarni o'rganishda hal qiluvchi rol o'ynaydi [2]. Kreativ fikrlash
muammoli vaziyatlarni aniqlay olish, nostandart yechimlarni izlash, analitik va sintez qilish
qobiliyati, mavjud bilimlarni yangi vaziyatlarga qo'llay olish, bashorat qilish qobiliyati va ko'p
variantli yechimlarni ishlab chiqish kabi ko'nikmalarni o'z ichiga oladi.
Variativ sinflarda kimyo fanini o'qitishda kreativ fikrlashni rivojlantirishning samarali
usullaridan biri muammoli ta'lim texnologiyalarini qo'llashdir. Muammoli ta'lim o'quvchilarni
mustaqil fikrlashga, muammoning yechimini topishga undaydi. Kimyo darslarida kimyoviy
paradokslar va ziddiyatlarni tahlil qilish, "Agar... bo'lsa, nima bo'ladi?" tipidagi savollarni
muhokama qilish, hayotiy muammolar asosida kimyoviy vaziyatlarni yaratish va muammoli
tajribalarni o'tkazish orqali o'quvchilarning kreativ fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirish mumkin.
Masalan, o'quvchilarga "Agar Mendeleyev davriy jadvalida bo'shliqlar qoldirilmaganda, kimyo fani
rivojlanishi qanday yo'nalishda ketardi?" kabi savollar bilan murojaat qilish orqali ularning tahliliy
fikrlashini rivojlantirish mumkin.
Loyiha usuli ham o'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishning samarali
vositalaridan biridir. Kimyo fanida tadqiqot loyihalari, amaliy-yo'naltirilgan loyihalar, ijodiy
loyihalar va axborot loyihalarini taklif etish mumkin. Masalan, "Mahalliy suv havzalarining
ekologik holati", "Uy sharoitida tabiiy indikatorlar tayyorlash", "Kimyo va san'at: rang hosil
qiluvchi pigmentlar", "Zamonaviy nanomateriallar va ularning qo'llanilishi" kabi loyihalar
o'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini va kreativ fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi.
STEM-yondashuv asosida o'qitish ham variativ sinflarda kimyo fanini o'qitishda kreativ
fikrlashni rivojlantirishning samarali yo'li hisoblanadi. STEM (Science, Technology, Engineering,
Mathematics) yondashuvi kimyo fanini boshqa fanlar bilan integratsiyalashgan holda o'qitishni
nazarda tutadi. Bu yondashuv kimyo fanini fizika, biologiya, matematika va texnologiya bilan
bog'lash, amaliy masalalarni yechishda kompleks yondashuvni shakllantirish va real hayotdagi
muammolarni hal qilishda kimyoviy bilimlarni qo'llash imkoniyatini beradi. Masalan, "Kimyoviy
elementlarning davriy o'zgarishi va matematik qonuniyatlar" mavzusida matematika va kimyo
fanlarini bog'lovchi integratsiyalashgan dars o'tkazish orqali o'quvchilarning kreativ fikrlash
ko'nikmalarini rivojlantirish mumkin [4].
Tajriba va laboratoriya ishlarini kreativ tashkil etish ham kimyo fanini o'qitishda kreativ
fikrlashni rivojlantirishning eng samarali usuli hisoblanadi. "Ochiq oxirli" tajribalar o'tkazish,
tajriba natijalarini bashorat qilish va gipotezalar ilgari surish, tajriba dizaynini mustaqil ishlab
chiqish, virtual laboratoriyalardan foydalanish va "Kimyogar detektiv" o'yinlari kabi usullar
o'quvchilarning kreativ fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Masalan,
o'quvchilarga ma'lum reagentlar to'plamini berib, ulardan foydalanib ma'lum rangga ega bo'lgan
cho'kma hosil qilish vazifasini topshirish orqali ularning kreativ fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirish mumkin.
O'qituvchi kreativ fikrlashni rivojlantirishdagi asosiy shaxs hisoblanadi. Uning vazifalari
o'quvchilarning qiziqishlarini hisobga olgan holda darslarni tashkil etish, ochiq fikrlash muhitini
yaratish, o'quvchilarni o'z fikrlarini erkin bildirish va yangi g'oyalarni ilgari surishga
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
9
rag'batlantirish, xatolar ustida ishlash va ularni ijodiy jarayonning normal qismi sifatida qabul
qilishga o'rgatish, o'quvchilarning individual qobiliyatlari va fikrlash uslubini hisobga olish, kreativ
fikrlashning ahamiyati to'g'risida tushuncha berishdan iborat [5].
Variativ sinflarda kimyo fanini o'qitishda kreativ fikrlashni rivojlantirish uchun turli xil
amaliy mashg'ulotlar va misollardan foydalanish mumkin. "Kimyoviy xossalarni bashorat qilish",
"Kimyoviy detektivlar", "Yangi modda yaratish" kabi mashg'ulotlar o'quvchilarning analitik
fikrlash, bashorat qilish qobiliyatlarini va mantiqiy xulosalar chiqarish ko'nikmalarini
rivojlantirishga, shuningdek, ijodiy fikrlash va yangi g'oyalarni shakllantirish qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, variativ sinflarda kimyo fanini o'qitishda kreativ fikrlashni
rivojlantirishda zamonaviy pedagogik yondashuvlar, innovatsion metodlar va texnologiyalardan
foydalanish o'quvchilarning nafaqat kimyo fanini chuqur o'zlashtirishiga, balki hayotda duch
keladigan turli muammolarni ijodiy hal qilishga tayyor bo'lishiga zamin yaratadi. Kreativ fikrlash
ko'nikmalariga ega bo'lgan o'quvchilar kelajakda fanning turli sohalarida va amaliy faoliyatda
muvaffaqiyatli faoliyat ko'rsatishlari mumkin. Zamonaviy dunyo doimo o'zgarib boradi va yangi
muammolarni hal qilish uchun kreativ fikrlovchi mutaxassislarga ehtiyoj ortib bormoqda. Shuning
uchun variativ sinflarda kimyo fanini o'qitishda kreativ fikrlashni rivojlantirish zamonaviy ta'lim
tizimining muhim vazifasi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Veerasinghan, K., Balakrishnan, B., Damanhuri, M. I., & Gengatharan, K. (2021). Design
Thinking for Creative Teaching of Chemistry.
The International Journal of Academic Research in
Business and Social Sciences, 11
(3), 670-687.
2.
Penelitian, J., Ipa, P., Suardana, I. N., Redhana, W., & Selamet, K. (2024). Systematic
Literature Review of Chemistry Learning to Improve Students’ Creative Thinking Skills.
Jurnal
Penelitian Pendidikan IPA.
3.
Putri, S. E., Arthamena, V. D., Retiyanto, H. F., Ash Shiddiqi, M. H., & Suyanta, S.
(2024). Creative Thinking Skills in Chemistry Learning: A Systematic Literature Review.
Jurnal
Penelitian Pendidikan IPA.
4.
Gregory, E., Hardiman, M. M., Yarmolinskaya, J., Rinne, L. F., & Limb, C. (2013).
Building creative thinking in the classroom: From research to practice.
International Journal of
Educational Research, 62
, 43-50.
5.
Nasir, W. M. N. W. M., Halim, L., & Arsad, N. M. (2022). Strategies in promoting
creative thinking skills in science classroom: A systematic review.
Cypriot Journal of Educational
Sciences.
