“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
55
KIMYO O‘RGANISH UCHUN MOBIL O‘YIN ILOVASINI RIVOJLANTIRISH.
Abdusoliyev Shaxzod Sharafiddin o‘g‘li, Bobojonov Jamshid Shermatovich, Dilmurodov
Muslumbek Jonboy o‘g‘li
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti Tabiiy fanlar fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqola kimyo ta’limida mobil o‘yin ilovalarining salohiyatini o‘rganadi
va interaktiv yondashuv orqali o‘quvchilarning bilim olish jarayonini yanada samarali qilish
imkoniyatlarini ko‘rib chiqadi. Unda ta’limda mobil texnologiyalarning roli, innovatsion o‘yin
dizayni va gamifikatsiya elementlari yordamida murakkab mavzularni tushunishni osonlashtirish
usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, mobil ilovalarning foydalanuvchi uchun qulay interfeys, virtual
laboratoriyalar, davriy jadvalni o‘rganish uchun mini-o‘yinlar va shaxsiylashtirilgan ta’limni
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqot natijalari o‘quvchilarning kimyo faniga
qiziqishini oshirish, tushunchalarni mustahkamlash va o‘quv jarayonini raqobatbardosh va
qiziqarli qilishga yordam berishini ko‘rsatadi. Maqola mobil texnologiyalar va ta’limni
integratsiyalash orqali kimyo ta’limiga innovatsion yondashuvlarni targ‘ib qiladi.
Kalit so‘zlar:
mobil o‘yinlar, kimyo ta’limi, gamifikatsiya, interaktiv ta’lim, ta’lim
texnologiyalari, virtual laboratoriya, elementlar davriy jadvali, ilmiy motivatsiya, mobil ilovalar,
innovatsion yondashuvlar.
Kirish: Kimyo murakkab va shu bilan birga qiziqarli fanlardan biri bo‘lib, uni o‘zlashtirish
ko‘pincha innovatsion va interaktiv yondashuvlarni talab qiladi. An’anaviy o‘qitish usullari
o‘quvchilarni to‘liq qamrab olishda yoki tushunchalarni amalda mustahkamlashda yetarli
bo‘lmasligi mumkin. Mobil o‘yinlar esa bu muammoni hal qilishda samarali yechim bo‘lib,
interaktivlik, amaliyot va yangilikni birlashtiradi.[1, 363 b.] Ushbu maqola kimyo ta’limiga mobil
o‘yinlarni integratsiya qilishni o‘rganadi va ularning murakkab mavzularni tushunishni
osonlashtirish hamda o‘quvchilarning qiziqishini oshirishdagi salohiyatini ta’kidlaydi.
Ta’limda mobil texnologiyalardan foydalanish hozirgi kunda keng tarqalmoqda. Ammo
kimyo kabi murakkab fanlarda ularning samaradorligi hali yetarli darajada o‘rganilmagan. Ushbu
maqolaning asosiy maqsadlari:
1.
Ta’limda mobil o‘yinlardan foydalanishning nazariy va amaliy asoslarini yoritish.
2.
Kimyoga bo‘lgan qiziqishni oshiradigan va tushunishni osonlashtiradigan innovatsion
mobil o‘yinlarni yaratish.[2, 46-47 b.]
Adabiyotlar tahlili: Mobil o‘yinlar zamonaviy ta’lim texnologiyalari va an’anaviy o‘qitish
uslublarini birlashtiruvchi samarali vosita bo‘lib, o‘quvchilarni ilmiy bilimlar bilan tanishtirishda
interaktiv va qiziqarli yondashuvni taqdim etadi. Ular ta’lim jarayonidagi bo‘shliqlarni quyidagi
jihatlar orqali samarali ravishda to‘ldiradi:
1. Pedagogik tamoyillar:
Ta’lim standartlariga moslik va uyg‘unlik: Mobil o‘yinlar yordamida ta’lim dasturlarida
belgilangan bilimlarni qiziqarli usulda o‘zlashtirish imkoniyati taqdim etiladi. O‘yinlar tarkibi
nafaqat o‘quv rejalariga mos keladi, balki o‘quvchilarning bilish qiziqishini ham oshiradi.[3, 75 b.]
Bilim va ko‘nikmalarni kengaytirish: Har bir mini-o‘yin orqali o‘quvchilar nafaqat nazariy
bilimlarni o‘zlashtiradi, balki murakkab masalalarni yechish, kuzatish, tahlil qilish kabi
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
56
qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Ushbu jarayon kimyo fanining amaliy jihatlarini yaxshiroq
tushunishga imkon beradi.[4, 53 b.]
Ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish: Mobil o‘yinlardagi topshiriqlar o‘quvchilarni
ijodkorlikka undab, ularda tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantiradi.
2. Texnik xususiyatlar:
Foydalanuvchi uchun qulay interfeys va dizayn: Mobil ilovalarning interfeysi
foydalanuvchilar uchun qulaylik va soddalik tamoyillariga asoslangan holda ishlab chiqiladi.
Jozibador grafikalar, qulay navigatsiya, animatsion elementlar va o‘z-o‘zidan tushunarli menyu
orqali o‘yinlardan foydalanish yanada osonlashadi.
Real vaqt natijalari: Har bir mini-o‘yinda foydalanuvchilar o‘z bilim darajasini real vaqt
rejimida kuzatishi mumkin. Bu o‘quvchilarga o‘z muvaffaqiyatlarini baholash, kamchiliklarini
aniqlash va o‘z-o‘zini rivojlantirish bo‘yicha choralar ko‘rishga yordam beradi.
O‘qituvchi nazorati: Ilova o‘qituvchilar uchun o‘quvchilarning natijalarini kuzatish
imkoniyatini ham taqdim etadi, bu esa ularning o‘quv jarayonini samarali boshqarishga yordam
beradi.[5, 72 b.]
3. Gamifikatsiya elementlari:
Reyting tizimi: Reyting tizimi o‘quvchilar orasida sog‘lom raqobatni shakllantirib, ularda
faollikni oshiradi. Ushbu tizim orqali o‘quvchilar o‘z yutuqlarini boshqa foydalanuvchilar bilan
taqqoslab, rag‘bat oladi.
Mukofotlar va sovrinlar: O‘yin davomida o‘quvchilarga turli xil mukofotlar, masalan,
virtual medal, sertifikat yoki maxsus imkoniyatlar taqdim etiladi. Bu rag‘batlantirish usuli
motivatsiyani sezilarli darajada kuchaytiradi.
Murakkablik darajalari: O‘yin ssenariysi o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalariga mos
ravishda ishlab chiqilgan. Har bir daraja o‘quvchilarga qiyinchilik darajasini bosqichma-bosqich
oshirish imkoniyatini beradi, bu esa o‘z bilimini doimiy ravishda rivojlantirishga undaydi.
4. Kengaytirilgan o‘yin turlari:
Kimyo viktorinalari: Har xil darajadagi murakkab savollarni yechish orqali o‘quvchilar
kimyo tushunchalarini mustahkamlashadi. Viktorinalar orqali ular o‘z bilimlarini sinovdan
o‘tkazadi va nazariy bilimlarni amaliy jihatdan qo‘llashni o‘rganadi.[6, 120 b.]
Laboratoriya simulyatsiyalari: Virtual tajriba muhiti o‘quvchilarga xavfsiz sharoitda
kimyoviy reaktsiyalarni kuzatish va tajribalar o‘tkazish imkoniyatini beradi. Bu nafaqat nazariy
tushunchalarni mustahkamlaydi, balki ilmiy qiziqishni ham kuchaytiradi.
Elementlar o‘yini: O‘quvchilar davriy jadvaldagi elementlarni topish, ularning
xususiyatlarini o‘rganish va ulardan amaliyotda foydalanish usullarini bilib olishadi. Bu nafaqat
yodlashni, balki chuqurroq tushunishni ta’minlaydi.
5. Moslashuv va shaxsiylashtirish:
Yosh guruhlariga moslashtirish: Mobil ilovalar boshlang‘ich, o‘rta va yuqori sinf
o‘quvchilari uchun turli murakkablik darajalarida ishlab chiqiladi. Har bir guruh uchun individual
yondashuv orqali ta’lim samaradorligi oshiriladi.
Ilovani yangilash va boyitish: Ilova foydalanuvchilarning fikr-mulohazalariga asoslanib
muntazam yangilanadi va yangi funksiyalar bilan boyitiladi. Masalan, yangi kimyoviy reaktsiyalar,
testlar va laboratoriya tajribalari qo‘shilishi mumkin.[7, 261-262 b.]
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
57
Foydalanuvchining o‘zlashtirish darajasiga moslashish: Ilova har bir foydalanuvchining
bilim darajasiga mos ravishda o‘yin mazmunini taklif qiladi. Bu shaxsiylashtirilgan ta’limning
muhim qismi hisoblanadi.
6. Ilmiy va amaliy natijalar:
Kimyoga qiziqishni oshirish: Mobil o‘yinlarning qiziqarli va interaktiv dizayni
o‘quvchilarda kimyo faniga nisbatan ishtiyoq va qiziqishni kuchaytiradi. Ular kimyo fanini
o‘rganishni o‘yin shaklida idrok qiladi va bu jarayonga ijobiy munosabat bildiradi.
Amaliy yondashuv: Mobil ilovalar orqali o‘quvchilar nazariy bilimlarini amaliyotda
qo‘llashni o‘rganib, murakkab mavzularni yanada yaxshi tushunib olishadi. Virtual laboratoriyalar
va o‘yin elementlari ushbu jarayonni sezilarli darajada osonlashtiradi.[8, 715 b.]
7. Ijtimoiy va texnologik ta’sir:
Texnologik savodxonlik: Mobil ilovalar o‘quvchilarda zamonaviy texnologiyalar bilan
ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Ilm-fan va innovatsiyaga e’tibor qaratish: Ushbu ilovalar o‘quvchilarda ilmiy izlanishlarga va
innovatsiyaga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish jarayonida ular
ijodiy va ilmiy fikrlashga undaladi.[9, 355 b.]
Metodologiya: Mobil o‘yinlarni ishlab chiqish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Tahlil va tadqiqot:
o
O‘quvchilarning kimyoni o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklarini aniqlash.
o
Ta’lim natijalarini mobil texnologiyalar yordamida yaxshilash usullarini baholash.[10,
240-242 b.]
2.
O‘yin dizayni:
o
Quyidagi mini-o‘yinlarni ishlab chiqish:
Elementni Topish
: Kimyoviy elementlarni davriy jadvalda topish o‘yini.
Elementni Qidirish
: Interaktiv qidiruv orqali bilimni mustahkamlash.
o
Gamifikatsiya elementlarini, masalan, darajalar, mukofotlar va reytinglarni qo‘shish.
3.
Platforma tanlash va dasturlash:
o
Android va ios platformalari bilan mos keladigan ilova ishlab chiqish.
o
Ko‘p tilli qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash.
4.
Sinov va baholash:
o
O‘quvchilar bilan dastlabki sinovlar o‘tkazish.[11, 519-520 b.]
Foydalanuvchilar fikrlarini yig‘ib, samaradorlikni tahlil qilish.
Natijalar: Dastlabki tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki:
Tezkor o‘rganish: Mobil ilovalar yordamida o‘quvchilar nazariy tushunchalarni an’anaviy
usullarga qaraganda sezilarli darajada tezroq va samaraliroq o‘zlashtiradi.
Motivatsiyaning oshishi: Gamifikatsiya elementlari, masalan, reyting tizimlari va
mukofotlar, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi.
Ijodiy va tanqidiy fikrlash: O‘yin muhiti ijodkorlik va muammolarni hal qilish
qobiliyatlarini rag‘batlantiradi.
Bilimlarni mustahkamlash: Mukofot tizimlari va qayta-qayta mashq qilish imkoniyati
o‘quvchilarning bilimlarini yaxshiroq eslab qolishiga yordam beradi.
Muhokama: Kimyo ta’limida mobil o‘yinlardan foydalanish nafaqat o‘qitishni osonlashtiradi,
balki o‘quvchilarning ilm-fanga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Yuqorida keltirilgan chora-tadbirlarni
amalga oshirish orqali ushbu ta’lim vositalarini nafaqat milliy, balki xalqaro darajada
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
58
muvaffaqiyatli qo‘llash mumkin. Fikr-mulohazalar asosida tizimni rivojlantirish, yangi
texnologiyalarni joriy qilish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali mobil ta’lim o‘yinlari ta’lim
sohasida yangi bosqichga ko‘tariladi.
Xulosa: Kimyo ta’limida mobil o‘yinlardan foydalanish nafaqat o‘quv jarayonini yanada
qiziqarli va osonroq qiladi, balki o‘quvchilar uchun innovatsion ta’lim imkoniyatlarini ham taqdim
etadi. Mobil o‘yinlar orqali o‘quvchilar bilimlarni amalda qo‘llash, interaktiv o‘yinlar orqali kimyo
faniga qiziqishni oshirish va ilmiy tushunchalarni tezroq o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘lishadi. Bu
nafaqat individual o‘rganishni samarali qiladi, balki guruhli ta’limni ham yanada interaktiv va
qiziqarli shaklda olib borish imkonini beradi. Ushbu yondashuvlarni yanada rivojlantirish va
ularning ta’limdagi salohiyatini to‘liq amalga oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga
oshirish muhimdir:
1. Foydalanuvchi fikr-mulohazalariga asoslangan yaxshilashlar kiritish:
Fikrlarni tizimli ravishda yig‘ish: Ilova foydalanuvchilari bo‘lgan o‘quvchilar, o‘qituvchilar
va ota-onalarning fikr-mulohazalarini muntazam ravishda yig‘ish tizimini yaratish zarur. Bu orqali
o‘yinlarni yanada qiziqarli, qulay va samarali qilish uchun kerakli yangilanishlarni amalga oshirish
mumkin.
O‘yinlarni moslashtirish: Foydalanuvchilarning takliflari asosida murakkab o‘yin
senariylari, yangi darajalar va topshiriqlarni kiritish orqali ilovaning har bir foydalanuvchiga
moslashuvchanligini oshirish mumkin.
Uzluksiz rivojlantirish: Fikr-mulohazalarga asoslangan holda o‘yin dizayni va texnik
imkoniyatlarini muntazam takomillashtirish o‘quvchilar ishtiyoqini saqlab qoladi.
2. Murakkab o‘yin rejimlarini ishlab chiqish:
Darajalarni kengaytirish: O‘quvchilarni murakkabroq tushunchalar bilan tanishtirish uchun
yangi o‘yin darajalarini ishlab chiqish zarur. Masalan, murakkab kimyoviy reaksiyalarni yechishga
oid vazifalar qo‘shilishi mumkin.
Ko‘p foydalanuvchili rejimlar: Guruhli o‘yin variantlarini ishlab chiqish orqali o‘quvchilarni
hamkorlikda ishlash va ilmiy muammolarni jamoa bo‘lib hal qilishga rag‘batlantirish.
Virtual laboratoriya kengaytmasi: Foydalanuvchilarga kimyoviy tajribalarni murakkab
darajada modellashtirish imkonini beruvchi ilg‘or virtual laboratoriya tizimini yaratish.
3. Gamifikatsiya va mobil texnologiyalarning ta’limdagi ta’sirini chuqurroq o‘rganish:
Tadqiqot o‘tkazish: Mobil o‘yinlarning o‘quvchilarning qiziqishi va bilim olish
samaradorligiga ta’sirini baholash bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni tashkil qilish zarur. Bu o‘yinlarning
ta’limga bo‘lgan real ta’sirini aniqlashga yordam beradi.
Raqobatning ijobiy ta’siri: Mukofot tizimi, reytinglar va sovrinlar orqali o‘quvchilarda
o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqni oshirish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish va takomillashtirish kerak.
Gamifikatsiyaning ta’sirini rivojlantirish: Gamifikatsiya elementlarini chuqurroq
integratsiya qilish, masalan, ilg‘or avatar tizimlari va qahramonlarni shaxsiylashtirish
imkoniyatlarini qo‘shish.
4. Texnik va mazmuniy yangilanishlarni muntazam amalga oshirish:
Modul tizimi: Ilovaga yangi o‘quv modullarini qo‘shish va mavjudlarini takomillashtirish
orqali foydalanuvchilarning talablariga tezkor javob berish imkonini yaratish.
Ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash: Sun’iy intellekt (AI) va kengaytirilgan haqiqat (AR)
texnologiyalarini mobil o‘yinlarga integratsiya qilish orqali o‘yin tajribasini boyitish.
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
59
Texnik muvofiqlik: Ilovani doimiy ravishda yangi operatsion tizimlar va qurilmalar bilan
moslashtirishni ta’minlash.
5. Global o‘qituv platformasini yaratish uchun xalqaro ekspertlar bilan hamkorlik qilish:
Xalqaro hamkorlik: Turli davlatlardan kelgan ta’lim ekspertlari va dasturchilar bilan
hamkorlik qilib, global miqyosdagi o‘qituv platformasini yaratish. Bu butun dunyo bo‘ylab
foydalanuvchilarga mos ta’lim imkoniyatlarini taklif qilishga yordam beradi.
Ko‘p tilli qo‘llab-quvvatlash: Ilovaga ko‘plab tillarda interfeys va o‘quv materiallari
qo‘shish orqali uni xalqaro miqyosda qulay va ommabop qilish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xoliyorova S., Tilyabov M., Pardayev U. Explaining the basic concepts of chemistry to
7th grade students in general schools based on steam //Modern Science and Research. – 2024. – Т.
3. – №. 2. – С. 362-365.
2.
Xayrullo o'g P. U. B., Rajabboyovna K. X. Incorporating Real-World Applications into
Chemistry Curriculum: Enhancing Relevance and Student Engagement //Fan va ta'lim integratsiyasi
(integration of science and education). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 44-49.
3.
Xayrullo o'g P. U. B., Umurzokovich T. M. Inquiry-Based Learning in Chemistry
Education: Exploring its Effectiveness and Implementation Strategies //Fan va ta'lim integratsiyasi
(integration of science and education). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 74-79.
4.
Xayrullo o'g P. U. et al. The essence of the research of synthesis of natural indicators,
studying their composition and dividing them into classes //fan va ta'lim integratsiyasi (integration
of science and education). – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 50-55.
5.
Pardayev U. et al. The effects of organizing chemistry lessons based on the finnish
educational system in general schools of uzbekistan //Journal of universal science research. – 2024.
– Т. 2. – №. 4. – С. 70-74.
6.
Narzullayev M. et al. The method of organizing chemistry lessons using the case study
method //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 119-123.
7.
Choriqulova D. et al. The role of the method of teaching chemistry to students using the"
assessment" method //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 256-264.
8.
Amangeldievna J. A. et al. The role of modern information technologies in chemical
education //International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 5. – №.
1. – С. 711-716.
9.
O‘G‘Li U. B. X. et al. The effectiveness of using modern information and communication
technologies (ICT) in chemistry education //Science and Education. – 2025. – Т. 6. – №. 2. – С.
350-363.
10.
Abdukarimova M. A. Q. et al. Tabiiy fanlar o ‘qitishda STEAM yondashuvi //Science
and Education. – 2024. – Т. 5. – №. 11. – С. 237-244.
11.
Nurmonova E., Berdimuratova B., Pardayev U. Davriy sistemaning III a guruhi elementi
alyuminiyning davriy sistemada tutgan o ‘rni va fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq etish //Modern
Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 10. – С. 517-526.
