RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
86
PVS GELINING ARALASH ERITUVCHILI TUZLAR ERITMALARIDAN BO‘KISH
KINETIKASI
Atavullayeva Sh.Sh.-tayanch doktorant, SamDU
Djurayeva R.A.-magistr SamDU
Trobov X.T.- k.f.d., professor SamDU
Annotatsiya.
PVS geli granulalarini turli tuzlarning har xil konsentratsiyali eritmalaridan
bо‘kish kinetikasi optik mikrometriya usulidan foydalanib o‘rganilgan. Bo ‘kish jarayoni aralash
(suv-izopropil spirt) eritmalarda kuzatilgan. PVS gelining aralash erituvchili tuzlar eritmalaridan
bo‘kish jarayoni birinchi tartibli kinetik tenglama bo‘yicha borishini aniqlangan.
Kalit so‘zlar.
PVS geli, bo‘kish, elektrolit eritmalari, kinetik koeffisient.
Ko‘ndalang bog’langan polimer sorbentlar suv bug’i, suvli va aralash erituvchili eritmalar
bilan o‘zaro ta’sirlashganda bo‘kadi [1, 2]. Buning natijasida sorbentlarning hajmi va massasi
oshadi. Bu hodisa bo‘kish darajasi degan tushuncha bilan miqdoriy jihatdan aniqlanadi.
Optik mikrometriya [3] usulidan foydalanib PVS geli granulalarini turli tuzlarning har xil
konsentratsiyali eritmalaridan bо‘kish kinetikasi aralash (suv-izopropil spirt, spirtning massa ulushi
60%) erituvchili eritmalarda kuzatildi. Tajribalar davomida ionit tuzilishining geterofazaviy
modelining kinetik koeffitsiyentlari qiymatlaridan foydalanib turli konsentratsiya tuzlar eritmalari
uchun nazariy jihatdan polimer gel bo‘kish kinetikasining egri chizig‘lari hosil qilindi. Kinetik egri
chiziqlarning qiymatlari «Polymer_swelling_kinetics 5.1» dasturidan [4] foydalanib hisoblandi.
Shunday natijalardan va grafiklardan ba’zilari 1-jadval hamda 1-rasmlarda keltirilgan.
Rasm-1. Turli konsentrasiyali NaCl ning
aralash erituvchili eritmalaridan PVS geli granulalari
bo`kishining nazariy kinetik egri chiziqlari.
Rasm-1 dan ko‘rinagiki, jarayon davomida NaCl eritmasi konsentratsiyasi oshishi bilan PVS
geli bo‘kish darajasi oshadi. Tuzning barcha konsentratsiyali eritmalari uchun gelning bo‘kish
darajasi toza erituvchiga nisbatan yuqori qiymatga ega ekanligi aniqlandi. Bo‘kish jarayoni barcha
konsentratsiyalar uchun 3000-3500 sekund vaqt oralig’ida muvozanatga kelishi qayd etildi.
Jadval-1
NaCl eritmalaridan PVS geli bo‘kish jarayoni kinetik koeffitsiyentlarining dastur yordamida
hisoblangan qiymatlari
С
NaСl
, M
d, mm
k
1
·10
-5
, m/s
k
2
·10
-2
, s
-1
k
3
·10
-5
, m/s
0,1
0,61
2,7±0,1
1,14±0,2
0,45±0,03
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
87
0,2
0,61
3,05±0,2
1,14±0,1
0,59±0,03
0,3
0,61
3,41±0,2
1,14±0,2
0,71±0,03
0,4
0,61
3,76±0,1
1,14±0,2
0,84±0,03
0,6
0,61
4,46±0,1
1,14±0,1
1,08±0,02
PVS gelining aralash erituvchili turli konsentratsiyali tuzlar eritmalaridan bo‘kish
jarayonida
dastur asosida hisoblab topilgani k
1
, k
2
va k
3
kinetik koeffisentlarining muvozanatdagi eritma
konsentratsiyasiga, shuningdek, eritmadagi suvning aktivligiga bog‘liqligi o`rganildi. Olingan
bog‘liqlardan biri 2-rasmda ko‘rsatilgan.
Rasm-2. PVS gelining aralash erituvchili LiCl va NaCL tuzlari eritmalaridan bo‘kish
jarayonida k
1
koeffisientning eritmadagi suvning aktivligiga bog‘liqligi.
Tajribalarda tuzlarning aralash erituvchili turli konsentratsiyali eritmalaridan olingan
natijalar asosida bo‘kish jarayoni tezlik konstantasi hisoblandi. Hisoblash natijalari tekshirilgan
barcha tuzlar uchun olingan kinetik egri chiziqlar birinchi tartibli kinetik tenglamaga mos kelishini
va PVS gelining aralash erituvchili tuzlar eritmalaridan bo‘kish jarayoni birinchi tartibli kinetik
tenglama bo‘yicha borishini qayd etdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Wang, Z.; Zheng, H.; Chen, J.; Wang, W.; Sun, F.; Cao, Y. Effect of Crosslinking
Conditions on the Transport of Protons and Methanol in Crosslinked Polyvinyl Alcohol Membranes
Containing the Phosphoric Acid Group.
Polymers
2023,
15
(21), 4198. https://doi.org
/https://doi.org/10.3390/polym15214198.
2. Alam, M. A.; Debnath, A.; Tasnim, K. T.; Sarker, S. S.; Uddin, M. T.; Kamruzzaman, S.;
Chowdhury, I. F.; Shawon, M. T. A.; Tang, Z.; Mondal, A. K. Facile Strategy of Fe
3+
Rich
Collagen-Based Composite Hydrogel for Antibacterial, Electricity Harvesting and Sensing
Applications.
Materials Today Communications
2024,
41
. https://doi.org/ https://doi.org/10.1016/
j.mtcomm. 2024.110391
3. Токмачев М.Г., Ферапонтов Н.Б., Тробов Х.Т., Гавлина О.Т. // Ученые записки
физического факультета Московского университета. 2018. № 5. C.1850303-1-1850303-8.
4. Ferapontov, N. B.; Tokmachev, M. G.; Khudyakova, S. N.; Trobov, K. T. Influence of the
Sorbed Acids on the Swelling Degree of the Strongly Basic Ion Exchanger.
Journal of
mathematical chemistry
2019,
57
, 1140–1153. https://doi.org/https://doi.org/10.1007/s 10910-019-
01012-5.
