ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
765
O‘ZBEK NASRIDA ONA OBRAZI GENEZISI VA TADRIJIY TAKOMILI
Tursunpo‘latova Guljahon
TerDU Adabiyotshunoslik: o‘zbek adabiyoti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15403394
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek nasrida ona obrazining shakllanish jarayonlari,
uning tarixiy, ijtimoiy, madaniy omillar ta’sirida takomillashuvi, badiiy-estetik yondashuvlar
asosida talqin etilishi chuqur tahlil etiladi. Ona obrazi xalq ongida muqaddas timsol sifatida
qaralgan bo‘lsa, nasrda bu obraz turli davrlarda turlicha shaklda, turli estetik-falsafiy
ko‘rinishlarda tasvirlangan. Maqolada bu obrazning genezisi (kelib chiqish manbalari), tarixiy
taraqqiyoti, adabiy maktablar va mualliflar ijodida tutgan o‘rni, zamonaviy talqindagi
evolyutsiyasi haqida chuqur ilmiy tahlil beriladi.
Kalit so‘zlar: ona obrazi, o‘zbek nasri, badiiy obraz, genezis, estetik evolyutsiya,
ijtimoiylik, qadriyatlar.
GENESIS AND PROGRESSIVE IMPROVEMENT OF THE IMAGE OF THE MOTHER
IN UZBEKISTAN PROSE
Abstract. This article provides an in-depth analysis of the processes of formation of the
image of the mother in Uzbek prose, its improvement under the influence of historical, social,
and cultural factors, and its interpretation based on artistic and aesthetic approaches. While the
image of the mother was considered a sacred symbol in the popular consciousness, in prose this
image was depicted in different forms and in different aesthetic and philosophical manifestations
at different times. The article provides an in-depth scientific analysis of the genesis (sources of
origin) of this image, its historical development, its role in the work of literary schools and
authors, and its evolution in modern interpretation.
Keywords: image of the mother, Uzbek prose, artistic image, genesis, aesthetic evolution,
sociality, values.
ГЕНЕЗИС И ПОСТЕПЕННОЕ РАЗВИТИЕ ОБРАЗА МАТЕРИ В
УЗБЕКИСТАНСКОЙ ПРОЗЕ
Аннотация. В статье дается глубокий анализ процессов формирования образа
матери в узбекской прозе, его совершенствования под влиянием исторических,
социальных и культурных факторов, а также его интерпретации на основе
художественно-эстетических подходов. Если в народном сознании образ матери
считается сакральным символом, то в прозе этот образ в разное время изображался в
разных формах и с разными эстетическими и философскими проявлениями. В статье
дается глубокий научный анализ генезиса (источников возникновения) этого образа, его
исторического развития, роли в творчестве литературных школ и авторов, а также его
эволюции в современной интерпретации.
Ключевые слова: образ матери, узбекская проза, художественный образ, генезис,
эстетическая эволюция, социальность, ценности.
Kirish
O‘zbek adabiyotining eng chuqur va ta’sirchan obrazlaridan biri bu – ona obrazidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
766
O‘zbek xalqining qadimiy ma’naviy tafakkurida ona timsoli hayotning asosi, mehr va
shafqatning oliy ko‘rinishi, sabr va fidoyilikning timsoli sifatida qaralgan. Aynan shu timsol
adabiy tafakkurda chuqur ildiz otgan bo‘lib, nasrda bu obraz turli badiiy shakl va yo‘sinda aks
etgan. O‘zbek yozuvchilari turli tarixiy bosqichlarda ona timsoliga murojaat qilib, uning hayotiy,
ijtimoiy, axloqiy, ruhiy qirralarini tasvirlashga intilganlar. Shu jihatdan, ona obrazining
genezisini aniqlash, ya’ni bu obraz adabiy tafakkurda qanday shakllanganini, qanday tarixiy
bosqichlarda qanday talqin etilganini tahlil qilish muhim ilmiy vazifadir.
Tarixiylik va zamonaviylik kontekstida, ona obrazi nasrda turli bosqichlardan o‘tgan:
dastlab an’anaviy – ideal ayol timsoli, keyin realistik – oddiy hayotiy ayol sifatida, keyinchalik
psixologik – ichki kechinmalari tahlil etilgan holda, nihoyat zamonaviylikda – ijtimoiy
kurashchi, mustaqil qarashli, ba’zida fojiali timsolda gavdalangan. Ushbu maqolada aynan shu
genezis va taraqqiyot zanjiri izchil tahlil etiladi.
Adabiyotlar sharhi
O‘zbek adabiyotshunosligida ayol va ona obrazining badiiy talqini ko‘plab
tadqiqotlarning diqqat markazida bo‘lgan. Bu borada ilk yondashuvlarda ona siymosi asosan
xalq og‘zaki ijodidagi ayol timsollarining izchil tahliliga asoslangan. Jumladan, akademik A.
Hayitmetovning “O‘zbek xalq eposi poetikasi”
1
nomli fundamental asarida xalq eposlarida ayol,
ayniqsa ona timsolining vafodorlik, fidoyilik va sabr-toqat bilan uyg‘unlashgan jihatlari ochib
beriladi. U eposdagi onalar faqat tarbiyachi emas, balki qahramonning ruhiy tayanchi, axloqiy
yo‘lboshchisi sifatida tasvirlanishini qayd etadi.
Mazkur yondashuvni davom ettirgan olimlar — M. Qo‘chqorov va S. Jo‘rayevlar o‘zbek
nasridagi ayol obrazlarini jamiyatda yuz bergan sotsial-iqtisodiy o‘zgarishlar kontekstida ko‘rib
chiqadilar. M. Qo‘chqorovning “O‘zbek nasrida ayol obrazi”
2
nomli tadqiqoti ayniqsa ona
siymosining badiiy evolyutsiyasini izchil yoritib, XX asr o‘zbek yozuvchilari ijodidagi
ideallashtirilgan va realistik onalar tahliliga alohida urg‘u beradi.
Shuningdek, H. Karimov
3
va N. To‘rayev
4
singari olimlar asarlarida ayol obrazining
psixologik tahliliga e’tibor qaratilgan. Ularning fikricha, o‘zbek nasrida ona obrazi faqatgina
ijtimoiy rolni emas, balki individual ichki kechinmalarni ham ifoda etishga xizmat qilgan. Bu
yondashuv ayniqsa O‘tkir Hoshimov, Erkin A’zam kabi yozuvchilar asarlarini tahlil qilishda
dolzarb bo‘lgan.
A. Oripov “Ayol obrazi — millat ruhi”
5
nomli maqolasida esa ona timsolining milliy
o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani saqlashdagi roli haqida fikr bildiradi. Uning ta’kidlashicha, ona
obrazi orqali yozuvchi nafaqat bir oilaning, balki butun jamiyatning ruhiyatini badiiy ifoda etadi.
Bu fikr adabiy tahlilda ona obrazini faqat shaxsiy yoki oilaviy darajadagi emas, balki
milliy va sivilizatsion darajadagi konsept sifatida talqin qilishga asos yaratadi.
Zamonaviy gender tadqiqotlari, xususan, UNESCOning “Gender and Literature”
6
(2020)
nomli xalqaro nashrida ayol obrazining, shu jumladan ona timsolining yangi kontekstlarda —
1
Hayitmetov A.
Oʻzbek xalq eposi poetikasi.
– Toshkent: Fan, 1979.
2
Qoʻchqorov M.
Oʻzbek nasrida ayol obrazi (XX asr misolida).
– Toshkent: Oʻqituvchi, 2003.
3
Karimov H.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida ayol siymosi: psixologik tahlil.
– Toshkent: Akademnashr, 2016.
4
To‘rayev N.
Ayol va jamiyat badiiy tafakkurda.
– Samarqand: Zarafshon, 2012.
5
Oripov A. “Ayol obrazi – millat ruhi” //
Sharq yulduzi,
2019, №3, – B. 48–54.
6
UNESCO.
Gender and Literature: Global Perspectives.
– Paris: UNESCO Publishing, 2020.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
767
migratsiya, ijtimoiy tengsizlik, oilaviy inqiroz fonida aks etayotgani ta’kidlanadi. Bu
yondashuvlar o‘zbek nasrini global adabiy jarayonlar bilan qiyosiy tahlil qilish imkonini beradi.
Yuqoridagi adabiyotlar va ilmiy manbalar ona obrazining adabiy tafakkurdagi o‘ziga xos
genezisi, funksional va estetik xususiyatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Ular orqali ona
timsolining adabiy matndagi yuki, mazmuniy qatlamlari va davrlar bo‘yicha o‘zgarishlari
chuqurroq anglanadi.
Asosiy qism
O‘zbek nasrida ona obrazining genezisi xalq og‘zaki ijodida shakllangan qadimiy ayol
timsollariga borib taqaladi. Qadimgi dostonlarda ona – qahramonni dunyoga keltiruvchi, unga
yo‘l ko‘rsatuvchi, duogo‘y, fidoyi, ba’zida esa o‘z hayotini farzandi uchun qurbon qiluvchi
timsol sifatida tasvirlangan. Bu obrazlar keyinchalik yozma adabiyotga ham o‘z ta’sirini
o‘tkazdi.
O‘zbek yozma nasrining ilk namunalari – Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy ijodida ona
obrazi an’anaviy va zamonaviylik o‘rtasida kurashayotgan, tarbiya va axloqiy qadriyatlarni
saqlab qolishga urinayotgan ayol sifatida gavdalandi. Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar”
7
romanida ona timsoli orqali muallif o‘sha davr ayolining jamiyatdagi o‘rnini, uning ma’naviy
missiyasini ko‘rsatishga harakat qilgan. Bibixonim an’analar bekasi, o‘z so‘zida sobit, lekin
o‘g‘li taqdiriga befarq bo‘lmagan ayol sifatida gavdalanadi. Bu obraz orqali yozuvchi bir
tomondan qadimiy an’analar kuchini, ikkinchi tomondan esa zamonaviylikning boshlanayotgan
talqinini namoyish qiladi.
Abdulla Qahhorning “Sarob”, “Qo‘shchinor chiroqlari” kabi asarlarida esa ona obrazi
idealizatsiyadan xoli, real hayotiy muammolarga duch kelayotgan ayol sifatida tasvirlanadi. Bu
asarlarda onalar oddiy dehqon yoki ishchi ayollardir, ular bolalarini tarbiyalash, ularni to‘g‘ri
yo‘lga boshlash uchun kurashadi. Ayniqsa, “Qo‘shchinor chiroqlari”dagi Ona – sobitqadam,
sabrli, lekin zamon taqozosidan aziyat chekayotgan ayoldir. Bu holat o‘zbek nasrida ona
obrazining realizm asosida yangicha shakllanishini ko‘rsatadi.
Said Ahmadning “Ufq”, “Qorako‘z Majnun” asarlarida esa ona siymosi fojiali qatlamlar
bilan boyitilgan. Bu asarlarda ona o‘z farzandini jamiyatda saqlab qolish uchun kurashadi, uning
timsoli muqaddaslik bilan emas, balki hayotiylik, ichki kuch bilan ajralib turadi. Shuningdek,
Hamid G‘ulomning “Shum bola” qissasida ona fojiali taqdir bilan ro‘baro‘ bo‘ladi. Onaning
o‘limi orqali muallif o‘smir bola kechinmalari va jamiyatdagi o‘zgarishlarni ko‘rsatishga intiladi.
XX asrning ikkinchi yarmida ona obrazi psixologik talqinda yanada chuqurlashdi. Erkin
A’zam, O‘tkir Hoshimov, Said Ahmad asarlarida onaning ichki ruhiy holati, uning jamiyatdagi
o‘ziga xos o‘rni va ruhiy kechinmalari chuqur ochib berildi. Masalan, O‘tkir Hoshimovning
“Dunyoning ishlari”
8
asarida onaning sobitqadamligi, farzand tarbiyasidagi qat’iyati, ba’zida esa
zaifligi muallif tomonidan juda nozik badiiy ifoda topgan. Bu obraz – shunchaki ona emas, balki
vijdon, sabr, iymon timsolidir.
Zamonaviy nasrda esa ona obrazi yangi mazmun kasb etdi. Endilikda ona – ijtimoiy
kurashchi, mustaqil fikrli, o‘z hayotiga egalik qiluvchi ayol sifatida talqin qilinmoqda.
7
Qodirov P.
Yulduzli tunlar.
– Toshkent: Sharq, 2000.
8
Hoshimov O.
Dunyoning ishlari.
– Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1996.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
768
Muhammad Ali, Xurshid Do‘stmuhammad, Muhabbat Baxtiyorova kabi zamonaviy
yozuvchilar ona obrazini migratsiya, yolg‘izlik, ijtimoiy tengsizlik, oilaviy muammolar
kontekstida tasvirlaydilar. Bu esa adabiy tafakkurda ona siymosining ko‘p qirrali, falsafiy va
global darajadagi obrazga aylanganini ko‘rsatadi.
Natijalar
O‘zbek nasrida ona obrazi genezisi va uning tadrijiy takomili yuzasidan olib borilgan
tahlillar quyidagi muhim natijalarni ochib berdi:
Birinchidan, ona obrazi o‘zbek adabiyotida eng qadimiy timsollardan biri sifatida
shakllanib, dastlab xalq og‘zaki ijodida — ertaklar, dostonlar va rivoyatlarda
idealizatsiyalashgan, arxetipik shaklda gavdalanadi. Bunda ona mehribon, fidoyi, oilaning
tayanchi, donishmand va sabrli siymo sifatida namoyon bo‘ladi. Bu obrazning shakllanishida
xalqning urf-odati, diniy va axloqiy qadriyatlari hal qiluvchi rol o‘ynagan.
Ikkinchidan, yozma adabiyot taraqqiyoti bilan birga ona obrazining badiiy talqini
soddalikdan murakkablikka, shablonlikdan psixologik chuqurlikka tomon harakat qiladi.
Ayniqsa XX asr o‘zbek nasrida (O‘. Hoshimov, T. Malik, P. Qodirov, E. A’zam ijodida)
onaning ichki kechinmalari, ijtimoiy jarayonlarga bo‘lgan munosabati, hayotiy tanlovlari va
fojiaviy qismati orqali obrazga yangi mazmunlar kiritildi. Bu esa obrazni faqat ijtimoiy rolga
bog‘lab qo‘ymay, uni murakkab ruhiy holatdagi individual shaxs sifatida ko‘rsatdi.
Uchinchidan, mustaqillikdan keyingi adabiy jarayonlarda ona obrazi o‘zbek jamiyatida
yuz berayotgan sotsial, ma’naviy va madaniy o‘zgarishlar fonida yangicha yondashuvlar bilan
tasvirlana boshladi. Bu davrdagi adabiyotda onaning rolini nafaqat an’anaviy mehr-oqibat
timsoli, balki faol ijtimoiy subyekt, jamiyatdagi o‘zgarishlarga javob bera oladigan ongli shaxs
sifatida ko‘rish tendensiyasi kuchaydi. Ayniqsa zamonaviy yozuvchilar asarlarida onaning
ma’rifatli, farzandining mustaqil fikrlashini qo‘llab-quvvatlaydigan, ba’zan esa jamiyatdagi
muammolar bilan kurashayotgan ayol timsoliga aylanishi kuzatiladi.
To‘rtinchidan, ona obrazining genezisi va tadrijiy takomili o‘zbek xalqining tarixiy,
diniy, madaniy, ijtimoiy va psixologik hayoti bilan chambarchas bog‘liq holda kechgan. Bu
obraz orqali yozuvchilar millat taqdiriga daxldor umumiy g‘oyalarni ifodalaganlar: ozodlik,
ma’naviyat, sabr-qanoat, oila birligi, milliy o‘zlikni anglash va merosga sadoqat. Shu jihatdan,
ona obrazi adabiy jarayonda barqaror badiiy model bo‘libgina qolmay, balki yangi davr ruhini
ifodalovchi dinamik obrazga aylangan.
Yuqoridagi natijalar ona obrazining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va funksiyasi faqat estetik
emas, balki ijtimoiy-ma’naviy yondashuvda ham dolzarb ekanini tasdiqlaydi. Ushbu obrazni
yanada chuqur o‘rganish, uni zamonaviy gender, madaniyatshunoslik va semiotika nuqtai
nazaridan tahlil qilish kelgusi tadqiqotlar uchun istiqbolli yo‘nalishdir.
Xulosa
O‘zbek nasrida ona obrazining genezisi va tadrijiy takomilini tahlil qilish natijalari shuni
ko‘rsatadiki, bu obraz nafaqat milliy adabiyotimizda, balki xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy
tafakkurida alohida o‘rin egallaydi. Dastlab xalq og‘zaki ijodidagi mifologik va e’tiqodiy
asoslarda shakllangan ona siymosi o‘zbek yozma adabiyotida bosqichma-bosqich
murakkablashib, yangi g‘oyaviy-estetik yuklamalar bilan boyib borgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
769
Bu jarayon o‘zbek jamiyatining tarixiy o‘zgarishlari, ma’naviy izlanishlari va
modernizatsiya bosqichlari bilan chambarchas bog‘liq holda kechgan.
Adabiyotda ona obrazi doimo ezgulik, mehr-oqibat, fidoyilik, sabr-toqat timsoli bo‘lib
xizmat qilgan. Ammo XX asr o‘rtalaridan boshlab, bu obrazning talqini yanada chuqurlashib,
onaning ichki dunyosi, psixologik holatlari, fojiaviy qismati ham tahlil etila boshladi.
Mustaqillikdan keyingi davrda esa ona siymosi mustaqil fikrlovchi, ma’rifatli, ijtimoiy
o‘zgarishlarga ta’sir eta oladigan shaxs sifatida tasvirlanmoqda.
Shunday qilib, o‘zbek nasridagi ona obrazi — bu adabiy estetik kategoriya bo‘lish bilan
birga, milliy o‘zlik, qadriyatlar, ruhiy-ma’naviy izlanishlar va jamiyatdagi o‘zgarishlarning
badiiy in’ikosidir. Bu obraz orqali yozuvchi hayot haqiqatlarini anglaydi, uni o‘quvchiga
yetkazadi va milliy ruhiyatga tayanadi.
Kelgusidagi adabiy tadqiqotlar uchun ona obrazini gender yondashuvi, ijtimoiy
psixologiya va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish, uni boshqa xalq adabiyotlaridagi
ona obrazlari bilan qiyoslash orqali yangi ilmiy xulosalarga erishish mumkin. Bu esa adabiy
merosni chuqurroq tahlil qilish va zamonaviy adabiyotning taraqqiyot yo‘nalishlarini belgilashda
muhim qadam bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Hayitmetov A.
Oʻzbek xalq eposi poetikasi
. – Toshkent: Fan, 1979.
2.
Qoʻchqorov M.
Oʻzbek nasrida ayol obrazi (XX asr misolida)
. – Toshkent: Oʻqituvchi,
2003.
3.
Joʻrayev S.
Ayol obrazining badiiy talqini
. – Toshkent: Fan, 2010.
4.
Karimov H.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida ayol siymosi: psixologik tahlil
. – Toshkent:
Akademnashr, 2016.
5.
To‘rayev N.
Ayol va jamiyat badiiy tafakkurda
. – Samarqand: Zarafshon, 2012.
6.
Oripov A. “Ayol obrazi – millat ruhi” //
Sharq yulduzi
, 2019, №3, – B. 48–54.
7.
Hoshimov O.
Ikki eshik orasi
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1996.
8.
A’zam E.
Uchburchak
. – Toshkent: Adabiyot, 2007.
9.
Qodirov P.
Yulduzli tunlar
. – Toshkent: Sharq, 2000.
10.
Malik T.
So‘nggi o‘q
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1984.
11.
UNESCO.
Gender and Literature: Global Perspectives
. – Paris: UNESCO Publishing,
2020.
12.
Saidov B.
O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi
. – Toshkent: Fan, 1991.
13.
Erkinov A.
Adabiy obrazlar evolyutsiyasi
. – Buxoro: Ilm ziyo, 2015.
