ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
779
ABDULLA ORIPOV SHE’RIYATIDA TRANSPOZITSIYA HODISASINING
QOʻLLANILISHI
Xayrullayeva Saida A’zamjonovna
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti 4-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15405627
Annotatsiya. Ushbu maqolada oʻzbek tilidagi soʻz turkumlarining oʻzaro koʻchishi,
sabablari hamda turlari va uning she’riy matnda qoʻllanilish xususiyatlari Abdulla Oripov
she’riyati misolida tahlil qilingan.
Kalit soʻzlar: transpozitsiya, koʻchish, konversiya, sintaktik transpozitsiya, agglyutinativ
tillar, qolip, sinxron, olamning lisoniy manzarasi, funksional transpozitsiya.
Soʻzlarning ma’no tovlanishi, oʻzgarishi inson va tilning tadriji, til va tafakkurning
aloqasi bilan bogʻliqdir. Olamning lisoniy manzarasi oʻzgarishi va uning qabul qilinishi bilan
yangidan-yangi semalar hosil boʻladi. Soʻz ma’nolarining oʻzgarishi tilshunoslikda
transpozitsiya atamasi bilan ataladi.
Jahon tilshunosligida soʻz turkumlari orasidagi munosabatlarni birinchilardan boʻlib
Balli, uning individual tomonlari esa Yespersen, Seshe, Frey yaratgan. Nurmonov A.,
Mahmudov N., Sayfullayeva R., Mengliyev B., Mirzayev I., Hojiyev A., Qoʻngʻurov R.,
Eltazarov J.lar tomonidan oʻzbek tilshunosligida soʻz turkumlarining oʻzaro munosabati,
koʻchishi va transpozitsiya hodisasi oʻrganilgan.
Transpozitsiya- soʻz turkumining koʻchishi, ma’lum bir turkumga mansub soʻzning
oʻziga xos boʻlgan, atash, vazifa semasini kuchsizlantirib, boshqa soʻz turkumiga xos semantik
va grammatik belgiga ega boʻlishi tushuniladi. [1,183]
Demak, transpozitsiya ham til leksik sathining boyib, takomillashib borish yoʻllaridan
biridir. Boshqacha aytganda, hech qanday qoʻshimchalarsiz soʻz yasalishidir. Transpozitsiya
atamasi bilan bir qatorda koʻchish, translatsiya, konversiya, derivatsiya atamalari sinonim
qoʻllaniladi. Shulardan transpozitsiya va translatsiya xalqaro termining oʻzbekcha muqobili-
koʻchish sanaladi. Konversiya esa transpozitsiyaning bir koʻrinishi boʻlib, sintaktik
transpozitsiyaga toʻgʻri keladi.
Transpozitsiyaning uch turi mavjud:
1.Transpozitsiya (koʻchim)- soʻz turkumlarining koʻchishi. (Bunda soʻz semasi oʻzgaradi va
boshqa turkumga xos leksik, grammatik vazifalarni bajaradi. Prof. J.Eltazarovning
koʻrsatishicha, badiiy matnda oʻrtacha har uch jumladan birida koʻchkin (transpozitiv) soʻz
qoʻllash mavjud. [2, 138] Abdulla Oripovning “Yillar armoni” she’riy toʻplamidan keltirilgan
quyidagi misollarni koʻrib chiqsak:
N
Misol
Koʻchish tipi
Izoh
1.
Istaymanki, na’ra tortsin
chaqaloqlar ham,
Oʻliklar
ham tinch yotmasin
qabrlarida. (168-b)
At>N
Sifat +ot (oʻlik odam ) qolipidagi
birliklarning otlashishi natijasida
bu oʻlik soʻzi otga xos boʻlgan sema
va grammatik kategoriyalarni qabul
qilgan. Hozirda substant sifatida
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
780
qaraladi.
2.
Seni quyosh oʻzi koʻtargay
boshga,
Sen ham
oshiqmisan
yoki,
ohujon? (180-b)
At>N
Oshiq soʻzi dastlabki turkumi sifat
boʻlsa-da, birlamchi vazifasi
oʻzgargan va otga xos grammatik va
morfologik xususiyatlarni
koʻrsatgan.
3.
Bolam,
keksalarni
qadrla
koʻproq,
Bogʻlab qoʻygan emas
bizni, deydilar. (183-b)
At>N
Qariya, keksa kabi sifatlar sifat +ot
qolipidagi soʻz birikmalarining faol
qoʻllanislishi natijasida otga xos
kategorial qoʻshimchalar bilan
qoʻllanila oladi. (-lar qoʻshimchasi
otga xos grammatik kategoriya)
4.
Ayting,
hilol
buncha
ma’yus boqmagay,
Ayting, muncha suluv
boʻlmagay tonglar. (186-b)
At>N
Hilol – yangi oy ma’nosini
anglatgan arabcha soʻz boʻlib,
oʻzlashgandan soʻng substant
sifatida qoʻllanilgan: Koʻkka boqsa,
Zuhro yulduz qolar ekan lol, Hasad
qilar ekan uning qoshiga hilol.
(Turob Toʻla)
5.
Oʻzini
kir-chirdan
Pok etsa jahon. (188-b)
At>N
Yuviladigan har xil kiyim, sochiq va
shu kabi narsalarning umumiy
nomi. kir kiyim (sifat +ot) qolipidagi
qoʻllanishlardagi sifatlarning
otlashishi natijasida yuzaga kelgan
substant hisoblanadi.
6.
Oldinda
kelajak
turar
alomat,
Mayliga, yashasin butun yer
yuzi.
At>N
-ajak, -vchi kabi kelasi zamon
sifatdosh qoʻshimchasi bilan
qoʻllangan oʻquvchi, toʻquvchi,
yozuvchi kabi soʻzlar hozirgi kunda
ot soʻz trkumiga oʻtgan va
substantlar sifatida qaraladi.
Misollardan koʻrinadiki, koʻchish jarayoni turli til sathlarida (leksik, morfologik,
sintaktik sathda) kuzatish mumkin. Masalan, sifat+ot, sifatdosh+ot, ravish+ot qolipidagi soʻz
birikmalarining otlashishi natijasida yosh, keksa, qiz, er, yigit, ayol, sogʻ, kelajak,oʻquv, yozuv,
tanish, tanlov, kechuv, qari, yosh, bilish, kasal, sogʻ, kabi yuzlab soʻzlar ot soʻz turkumiga
oʻtgan va bugungi kunda ular aniqlovchi pozitsiyasida kelgandagina oʻzlari mansub boʻlgan
“eski” turkumning xususiyatlariga qaytadilar. [4,103]
E’tibor bering: Bir koʻrgan
tanish
, ikki
koʻrgan –
bilish
. Majlis davomida nuqul
tanish
chehralarni izlardim. Bunday soʻzlar
tilshunoslikda substantivlar sifatida qaraladi.
2.
Sintaktik transpozitsiya-bunda soʻz boshqa turkumga xos vazifani bajaradi, ammo
morfologik jihatdan bu turkumga oʻzlashmaydi.
[2,90-b]
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
781
Bu turdagi koʻchishda koʻchayotgn soʻz oʻz kategorial ma’nosini va sintaktik
pozitsiyasini vaqtinchalik oʻzgartiradi. Ta’kidlash kerakki, shu xususiyatlar turgʻun birikmalar,
maqollar va hikmatli soʻzlar tarkibida koʻplab uchraydi.
N
Misol
Koʻchish
tipi
Izoh
1.
Yosh burgut uchmoqda koʻkda
shiddatkor,
Kumush
bulutlarning toʻzgʻitib
parin.(68-b)
N>At
Kumush soʻzi morfologik jihatdan ot
soʻz turkumi (nima? soʻrogʻiga javob
boʻladi), lekin matn tarkibida sifatga
xos pozitziya, ya’ni aniqlovchi
vazifasini bajargan.
2.
Yorilmagan
yaraday sevgi
Unda bizni qiynamas toʻlib. (70-b)
V>At
Fe’l soʻz turkumining sifatga xos
vazifa bajargan.
3.
Yoningga sogʻ-omon qaytib
kelurman,
Otash
nigohingda yongali, faqat.
(72-b)
N>At
Ot soʻz turkumi sifatga xos vazifa
bajargan.
4.
Qahrabo
koʻzyosh toʻkib turar
faqat daraxtlar,
Ne qilsin, uchay desa ularda yoʻq
qanotlar. (75-b)
N>At
Ot soʻz turkumi sifatga xos vazifa
bajargan.
5.
Bayqaro irgʻishlab istak ortida
Jahonga boqqanda misli
bola
she’r.
(193-b)
N>At
Ot soʻz turkumi sifatga xos vazifa
bajargan.
Transpozitsiyaning bu turi sinxron holda yuz beruvchi jarayon boʻlib, koʻrinib
turganidek, yangi soʻzlar hosil boʻlmaydi. (Otga xos sintaktik vazifa – ega boʻlmasdan,
aniqlovchi vazifasida kelishi-
kumush bulut, qahrabo koʻz yosh) Masalan, Arpa ekkan arpa
oʻrar, bugʻdoy ekkan bugʻdoy. (Fe’l otga koʻchgan.V >N); Maqtanganning uyiga bor,
kerilganning toʻyiga bor. (Fe’l otga koʻchgan. V > N); Aqlli oʻzini ayblar, aqlsiz doʻstini. (Sifat
otga koʻchgan. At > N); Kambagʻal don topmaydi, don topsa idish topmaydi. (Sifat otga
koʻchgan. At > N); Birovga choh qazisang, oʻzing tusharsan. (Son otga koʻchgan. Num > N);
Koʻpdan quyon qochib qutulmas. (Ravishdan otga koʻchgan. Adv > N)[5,2]
3. Oraliq (sinkretik, gibrid) transpozitsiya – bu matn tarkibidagina ahamiyatga ega boʻlib, u bir
nutq akti doirasidagina amalda boʻlishi mumkin va ularning hosilasi tilga ham oʻtishga
ulguradilar, transformatsiologik ahamiyat kasb etadilar.[2,86]
N Misol
Koʻchish tipi
1.
Tanho
yotar edim boʻm-boʻsh qirgʻoqda,
Tepamda yulduzlar chekar edi oh.(158-b)
At>Atv
2. Yana kelding hadyaga toʻlib,
Kutmoqdaydik seni
intizor
. (162-b)
At>Atv
3. Bunday gʻamni koʻtarmak
oson,
At>Atv
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
782
Bu ehtimol, bizlar haqdadir. (165-b)
4. Koʻngil, u kunlarni eslatma menga,
Qalbimni yoqmasin bu
xazon
fasling.(174-b)
N>At
5. Nima ham der edim
goʻzalsan
faqat,
Ey sen, arman yurtin gʻamgin onasi. (169-b)[3]
At>N
Misollardan koʻrinadiki, gibrid transpozitsiyaga uchrgan soʻzlar toʻliq shakllanmagan
boʻlsa-da, nutq tez-tez foydalaniladigan semalarga ega boʻlgan. Xulosa qilib aytganda,
transpozitsiyaning bu uch turi oʻrganilganda ularni tilning leksik sathiga allaqachon oʻrnashgan,
oʻrin olayotgan va vaqtinchalik (matn tarkibida) almashib qoʻllanayotgan hodisa sifatida qarash
mumkin.
REFERENCES
1.
Sayfullayeva R. va boshqalar. Zamonaviy oʻzbek tili. Morfologiya. –Toshkent:
Oʻqituvchi, 2008. – 327 b.
2.
Eltazarov J.D. Soʻz turkumlari paradigmasidagi oʻzaro aloqa hamda koʻchish hollari. –
Toshkent, 2007. – 169 b.
3.
Oripov Abdulla. Yillar armoni. – Toshkent, 1987. – 592 b.
4.
Islamova D. Badiiy asar tilidagi transpozitiv soʻzlarning funksional-semantik
xususiyatlari. – Samarqand, 2022.
5.
Islamova, D. Expressive means of language and transposition.
International Bulletin of
Applied Science and Technology (IBAST)
,
3
(5), 1231-1234.
6.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0,5&cluster=9289754497392282419
7.
Islamova, D. (2023). Hamid Olimjonning «O‘zbekiston» she’rida qo‘llanilgan
transpozitiv so‘zlarning uslubiy va funksional-semantik xususiyatlari.
2018, No. 4
(110/1)
,
110
(77), 5-10.
8.
https://scholar.google.com/scholar?cluster=7941994830465779562&hl=ru&as_sdt=2005
