ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
909
TARMOQ ADMINISTRATORLARI FAOLIYATINI NAZORAT QILISHDA TACACS+
ASOSIDAGI MONITORING TIZIMINI LOYIHALASH VA AMALIY JORIY ETISH
TAJRIBALARI
Alimatov Bekmurod Olimjon o'g'li
University of Management and Future Technologies
Kommunikatsiya va Raqamli Texnologiyalar Kafedrasi Magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429031
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
tarmoq
administratorlari
tomonidan
amalga
oshiriladigan harakatlarni aniq qayd etish, ularni kuzatish va tahlil qilish maqsadida TACACS+
(Terminal Access Controller Access-Control System Plus) protokoli asosida monitoring tizimini
loyihalash va amaliyotga joriy etish tajribalari ko‘rib chiqiladi. TACACS+ orqali
markazlashtirilgan autentifikatsiya, avtorizatsiya va hisobga olish (AAA) xizmatlari yordamida
tarmoq xavfsizligini ta’minlashning texnik va tashkiliy jihatlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar: TACACS+, tarmoq xavfsizligi, AAA, monitoring tizimi, autentifikatsiya,
avtorizatsiya, hisobga olish, nazorat qilish, administrator faoliyati.
ОПЫТ ПРОЕКТИРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЯ СИСТЕМЫ МОНИТОРИНГА НА
БАЗЕ TACACS+ ДЛЯ КОНТРОЛЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ СЕТЕВЫХ
АДМИНИСТРАТОРОВ
Аннотация. На данной статье рассматривается опыт проектирования и
внедрения системы мониторинга на основе протокола TACACS+ (Terminal Access
Controller Access-Control System Plus) для точной регистрации, отслеживания и анализа
действий,
предпринимаемых
сетевыми
администраторами.
Рассматриваются
технические и организационные аспекты обеспечения безопасности сети с
использованием централизованных служб аутентификации, авторизации и учета (AAA)
через TACACS+.
Ключевые слова: TACACS+, сетевая безопасность, AAA, система мониторинга,
аутентификация, авторизация, учет, контроль, действия администратора.
EXPERIENCES IN DESIGNING AND IMPLEMENTING A MONITORING SYSTEM
BASED ON TACACS+ TO MONITOR THE ACTIVITIES OF NETWORK
ADMINISTRATORS
Abstract. This article reviews the experiences in designing and implementing a
monitoring system based on the TACACS+ (Terminal Access Controller Access-Control System
Plus) protocol in order to accurately record, monitor, and analyze the actions taken by network
administrators. The technical and organizational aspects of ensuring network security using
centralized authentication, authorization, and accounting (AAA) services through TACACS+ are
covered.
Keywords: TACACS+, network security, AAA, monitoring system, authentication,
authorization, accounting, control, administrator activities.
Kirish
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya infratuzilmasida tarmoq administratorlarining roli
beqiyosdir. Ular tarmoqning uzluksiz ishlashi, xavfsizligi va samaradorligini ta’minlash uchun
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
910
mas’ul bo‘lib, router, switch, server va boshqa qurilmalarga doimiy tarzda kirish huquqiga ega
bo‘ladilar. Biroq, bu imkoniyatlar tarmoq xavfsizligi nuqtai nazaridan muayyan xatarlarni
yuzaga keltiradi: noto‘g‘ri konfiguratsiyalar, tasodifiy yoki ataylab bajarilgan xavfli buyruqlar,
ruxsatsiz o‘zgartirishlar va axborotlar sizib chiqishi kabi tahdidlar mavjud.
Aksariyat hollarda, administratorlar tomonidan bajarilgan harakatlar bo‘yicha
markazlashtirilgan nazorat va auditning mavjud emasligi, xavfsizlik insidentlarini aniqlash va
tahlil qilish imkonini sezilarli darajada cheklaydi. Shu sababli, tarmoq xavfsizligini ta’minlashda
nafaqat tashqi tahdidlarga qarshi kurash, balki ichki faoliyat, ya’ni administratorlar ish
faoliyatining shaffofligini ta’minlash ham muhim omil hisoblanadi.
Ushbu muammoning yechimi sifatida
TACACS+ (Terminal Access Controller Access-
Control System Plus)
texnologiyasi asosida monitoring tizimini joriy etish mumkin. TACACS+
yordamida
autentifikatsiya,
avtorizatsiya
va
hisobga
olish
(AAA)
funksiyalarini
markazlashtirilgan holda amalga oshirish orqali administratorlarning har bir harakati aniqlik
bilan qayd etiladi va tahlil qilinadi. Ushbu maqola aynan shunday tizimni texnik jihatdan
loyihalash va amaliyotga joriy etish bo‘yicha tajribalarga bag‘ishlanadi.
TACACS+ texnologiyasi haqida qisqacha ma’lumot
TACACS+ – bu Cisco Systems tomonidan ishlab chiqilgan xavfsizlik protokoli bo‘lib,
uchta asosiy xavfsizlik komponentini birlashtiradi:
1.
Autentifikatsiya (Authentication):
Foydalanuvchining (yoki administratorning) tizimga
kirishga bo‘lgan huquqini tekshiradi. Bu bosqichda foydalanuvchi nomi va parol (yoki boshqa
autentifikatsiya usuli) orqali identifikatsiya amalga oshiriladi.
2.
Avtorizatsiya (Authorization):
Kirishga ruxsat berilgach, foydalanuvchining qanday
harakatlarni amalga oshirishi mumkinligi aniqlanadi. Bu bosqichda foydalanuvchi huquqlari –
qaysi buyruqlarni bajarishi, qaysi qurilmalarga kirishi mumkinligi belgilanadi.
3.
Hisobga olish (Accounting):
Har bir foydalanuvchining tizimdagi faoliyati batafsil qayd
etiladi. Bu loglar orqali qaysi foydalanuvchi qachon tizimga kirgani, qanday buyruqlar bajargani,
qachon chiqib ketgani haqida ma’lumotlar olinadi.
TACACS+ ning afzalliklari:
•
Har bir so‘rovni to‘liq shifrlaydi (RADIUSdan farqli ravishda).
•
Buyruq-darajadagi avtorizatsiyani qo‘llab-quvvatlaydi.
•
Mustaqil autentifikatsiya, avtorizatsiya va hisobga olish modullariga ega.
•
Raqobatchi protokollarga qaraganda ko‘proq nazorat imkonini beradi.
Ushbu protokol ayniqsa yirik korporativ tarmoqlarda, davlat muassasalari va harbiy
infratuzilmada qo‘llanilishi bilan mashhur.
Monitoring tizimini loyihalash bosqichlari
TACACS+ asosida monitoring tizimini yaratish bosqichma-bosqich yondashuvni talab
qiladi. Quyida texnik jihatdan puxta o‘ylangan loyiha amaliyotga qanday joriy etilishi
keltirilgan:
1. Tizim arxitekturasini aniqlash
Monitoring tizimi quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topadi:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
911
•
TACACS+ server (Markaziy AAA serveri):
Barcha autentifikatsiya, avtorizatsiya va
hisobga olish jarayonlarini boshqaradi. Cisco ISE, FreeRADIUS (TACACS+ moduli orqali),
yoki TACACS.net serverlari ishlatiladi.
•
NAS qurilmalar (Network Access Server):
Routerlar, switchlar va boshqa qurilmalar
bo‘lib, foydalanuvchilar ushbu qurilmalarga kirishda TACACS+ serverga murojaat qiladi.
•
Administrator ishchi stansiyalari:
Administratorlar terminal yoki SSH orqali tarmoq
qurilmalariga ulanadi.
TACACS+ asosidagi monitoring tizimi arxitekturasi
TACACS+ so‘rov
2. TACACS+ serverni o‘rnatish va sozlash
Server operatsion tizimiga (Linux, Windows) qarab quyidagilar bajariladi:
•
FreeRADIUS kabi platformalarda tac_plus konfiguratsiya fayli yaratiladi.
•
Har bir foydalanuvchi uchun autentifikatsiya ma’lumotlari belgilanadi.
•
Hisobga olish (accounting) loglari uchun fayl yoki syslog konfiguratsiyasi o‘rnatiladi.
Masalan:
user = admin1 {
default service = permit
login = cleartext "password123"
cmd = show {
permit .*
}
cmd = configure {
permit interface
}
}
4.
3. NAS qurilmalarini konfiguratsiya qilish
Router yoki switchda quyidagi buyruqlar orqali TACACS+ serverga ulaniladi:
aaa new-model
tacacs-server host 192.168.100.10 key tacacssecret
aaa authentication login default group tacacs+ local
Admin kompyuteri
NAS (Switch/Router)
TACACS+ Server
(AAA modullari)
Log tahlil tizimi
(Syslog/Graphical
View)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
912
aaa authorization exec default group tacacs+ local
aaa accounting exec default start-stop group tacacs+
Bu sozlamalar orqali:
•
Autentifikatsiya avval TACACS+ orqali, keyin lokal usulda amalga oshiriladi (agar
birinchisi muvaffaqiyatsiz bo‘lsa).
•
Buyruqlarni bajarish va sessiya boshqaruvi nazorat ostida bo‘ladi.
•
Harakatlar logga yoziladi.
5.
4. Hisobga olish tizimini joriy qilish
•
Har bir sessiya haqida loglar yaratiladi: kirish vaqti, bajarilgan buyruqlar, sessiya
davomiyligi.
•
Loglar markaziy syslog serverga uzatiladi yoki lokal fayllarda saqlanadi.
•
Web interfeys orqali real vaqtli monitoring ham amalga oshiriladi (masalan,
TACACS.net interfeysi).
6.
5. Sinov va audit
•
Test foydalanuvchilari orqali tizimga kirish va harakatlar bajariladi.
•
Audit jurnallari tekshiriladi va noto‘g‘ri konfiguratsiyalar aniqlanadi.
•
Hisobotlar shakllantiriladi va xavfsizlik bo‘yicha tavsiyalar tayyorlanadi.
Amaliy joriy etish tajribalari
TACACS+ asosidagi monitoring tizimini sinovdan o‘tkazish maqsadida o‘rta hajmdagi
oliy ta’lim muassasasining kampus tarmog‘ida tajriba loyihasi amalga oshirildi. Tarmoqda 12 ta
router va 20 ta switch mavjud bo‘lib, ularni boshqaruvchi 5 nafar administrator faoliyat yuritardi.
Loyiha quyidagi bosqichlarda amalga oshirildi:
1. Pilot hudud tanlash
Kampusning ma’muriy qismi tajriba maydonchasi sifatida belgilandi. Bu hududdagi barcha
router va switchlar TACACS+ tizimiga ulanib, audit qilish yo‘lga qo‘yildi.
2. Foydalanuvchi rollarini aniqlash
Har bir administrator uchun alohida foydalanuvchi hisobi yaratildi va quyidagi rollar
berildi:
•
Tizim boshqaruvchisi
– barcha buyruqlarni bajarish huquqiga ega.
•
Texnik mutaxassis
– faqat ko‘rish va konfiguratsiya holatini o‘qish imkoniyatiga ega.
•
Sinov foydalanuvchisi
– cheklangan funksiyalar uchun.
3. Hisobga olish va tahlil qilish
Monitoring tizimi har bir foydalanuvchining:
•
Kirish vaqtini,
•
Qaysi qurilmaga ulanganini,
•
Bajarilgan har bir buyruqni,
•
Chiqqan vaqtini to‘liq log fayllarda qayd etdi.
4. Nazorat va ogohlantirish mexanizmlari
Tizimda quyidagi ogohlantirishlar o‘rnatildi:
•
Soat 18:00 dan keyingi barcha kirishlar bo‘yicha ogohlantirishlar email orqali yuboriladi.
•
“configure terminal” yoki “interface” kabi xavfli buyruqlar bajarilganda logda alohida
flag qo‘yiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
913
Natijalar:
•
Administratorlar faoliyati shaffof bo‘ldi, javobgarlik oshdi.
•
Tarmoqdagi noto‘g‘ri sozlash holatlari aniqlandi va bartaraf qilindi.
•
Tahlil natijalariga ko‘ra, 2 ta administrator tomonidan noto‘g‘ri buyruqlar bajarilgani
aniqlanib, tegishli choralar ko‘rildi.
Xulosa
TACACS+ texnologiyasi asosida yaratilgan monitoring tizimi tarmoq xavfsizligini
oshirishda, ichki foydalanuvchi faoliyatini kuzatishda va audit jarayonlarini avtomatlashtirishda
samarali yechimdir. Bu tizim nafaqat administratorlarning harakatlarini real vaqt rejimida
nazorat qilish, balki tarmoqdagi barcha jarayonlar ustidan to‘liq shaffoflikni ta’minlash imkonini
beradi.
Maqolada keltirilgan tajriba asosida aytish mumkinki:
•
TACACS+ orqali autentifikatsiya, avtorizatsiya va hisobga olish xizmatlarini
markazlashtirish tarmoq xavfsizligiga muhim hissa qo‘shadi.
•
Buyruq-darajadagi nazorat tarmoqdagi ruxsatsiz o‘zgarishlarni aniqlash imkonini beradi.
•
Ogohlantirish va hisobot tizimlari esa xavfsizlik bo‘yicha tezkor qarorlar qabul qilishga
yordam beradi.
Kelgusida ushbu tizimga sun’iy intellekt asosidagi log-tahlil mexanizmlari qo‘shilsa,
harakatlar avtomatik tahlil qilinib, anomal xatti-harakatlar aniqlanishi mumkin bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Cisco Systems.
TACACS+ Protocol Specification
. Cisco Whitepapers.
2.
RFC 8907 –
The Terminal Access Controller Access-Control System Plus (TACACS+)
.
IETF.
3.
FreeRADIUS Documentation – https://wiki.freeradius.org
4.
Tanenbaum, A. S., Wetherall, D. J.
Computer Networks
, 5th Edition.
5.
Stallings, W.
Network Security Essentials: Applications and Standards
, 6th Edition.
6.
TACACS.net Server Documentation –
