ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
920
USMON AZIM SHE’RLARINING LISONIY XUSUSIYATLARI
Ergasheva Shaxnoza
BXU I bosqich magistranti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429100
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining taniqli vakili Usmon Azim
she’rlarining lisoniy xususiyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida shoirning leksik,
grammatik va uslubiy vositalari, she’riy asarlarida qo‘llanilgan badiiy tasvir vositalari
o‘rganilgan. Tahlillar natijasida Usmon Azim she’rlarida milliy o‘zlikni ifodalovchi so‘z va
iboralarning boy qo‘llanilganligi, ramziy ma’nolarning chuqurligi, fonetik-intonatsion
vositalarning o‘ziga xosligi aniqlangan. Tadqiqot natijalarida shoirning o‘zbek she’riyatida
innovatsion uslubiy yondashuvlari, til vositalarini qo‘llash mahorati va bu orqali milliy adabiy
merosimizni boyitishdagi o‘rni ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: Usmon Azim, lisoniy xususiyatlar, badiiy tasvir vositalari, poetik nutq,
metafora, metonimiya, ramziylik, fonetik-intonatsion vositalar.
Аннотация. В данной статье анализируются лингвистические особенности
стихотворений известного представителя узбекской литературы Усмона Азима. В ходе
исследования изучены лексические, грамматические и стилистические средства поэта,
художественные приемы, используемые в его поэтических произведениях. В результате
анализа выявлено богатое использование слов и выражений, отражающих национальную
идентичность, глубина символических значений, своеобразие фонетико-интонационных
средств в стихах Усмона Азима. В результатах исследования раскрыты инновационные
стилистические подходы поэта в узбекской поэзии, мастерство использования языковых
средств и его роль в обогащении национального литературного наследия.
Ключевые слова: Усмон Азим, лингвистические особенности, художественные
средства выразительности, поэтическая речь, метафора, метонимия, символизм,
фонетико-интонационные средства.
Abstract. This article analyzes the linguistic features of the poems by Usmon Azim, a
prominent representative of Uzbek literature. The research examines the poet's lexical,
grammatical, and stylistic devices, as well as the artistic techniques used in his poetic works. The
analysis reveals the rich use of words and expressions reflecting national identity, the depth of
symbolic meanings, and the uniqueness of phonetic-intonational means in Usmon Azim's poems.
The research results demonstrate the poet's innovative stylistic approaches in Uzbek poetry, his
mastery of using language tools, and his role in enriching the national literary heritage.
Keywords: Usmon Azim, linguistic features, artistic devices, poetic speech, metaphor,
metonymy, symbolism, phonetic-intonational means.
Kirish.
XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshlarida o‘zbek she’riyatida o‘ziga xos
uslub va ovoz bilan tanilgan shoirlardan biri Usmon Azimdir. Uning she’riy ijodi nafaqat
mazmun jihatidan, balki lisoniy xususiyatlari bilan ham o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi.
Shoirning she’rlarida qo‘llanilgan til vositalari, badiiy tasvir usullari, poetik nutq
shakllari va uslubiy yondashuvlar o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
921
Ushbu maqolada Usmon Azim she’rlarining lisoniy xususiyatlari kompleks tahlil etiladi.
Tadqiqot shoirning she’riy nutqida qo‘llanilgan leksik, fonetik, grammatik va uslubiy
vositalarni aniqlash, ularning badiiy-estetik vazifalarini ochib berish, shuningdek, shoirning
poetik nutqida namoyon bo‘lgan milliy va individual jihatlarni yoritishni maqsad qiladi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review)
. Usmon Azim ijodi bir qator
adabiyotshunos va tilshunos olimlar tomonidan turli jihatlardan o‘rganilgan. Jumladan, N.
Karimov, B. Qosimov, O. Sharafiddinov kabi adabiyotshunoslar shoirning ijodiy merosi, uning
o‘zbek she’riyatidagi o‘rni haqida qimmatli fikrlarni bildirganlar. Tilshunos olimlardan S.
Karimov, A. Rustamov, B. O‘rinboyev Usmon Azim she’rlarining ayrim lisoniy jihatlarini tadqiq
etganlar. A. Rustamov o‘zining “Zamonaviy o‘zbek she’riyatida poetik uslub muammolari”
(2010) monografiyasida Usmon Azim she’rlarida qo‘llanilgan metafora va metonimiyalarning
o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilgan. S. Karimov “XX asr oxiri o‘zbek she’riyatida lisoniy
novatorlik” (2015) nomli tadqiqotida shoir ijodining innovatsion jihatlarini yoritgan.
B. O‘rinboyev “Zamonaviy o‘zbek she’riyatida fonetik-intonatsion vositalar” nomli
maqolasida Usmon Azim she’rlarining ohangdorligi va fonetik xususiyatlarini tadqiq etgan.
Shuningdek, D. Quronov, Z. Mamajonov kabi olimlar ham o‘z tadqiqotlarida shoirning
ayrim asarlarini tahlil qilganlar.
Ammo, mavjud tadqiqotlarda Usmon Azim she’rlarining lisoniy xususiyatlari kompleks
tarzda, yaxlit sistema sifatida o‘rganilmagan. Ushbu maqolada shoirning she’riy matnlarida
qo‘llanilgan til vositalarini kompleks tahlil etish, ularning badiiy-estetik funksiyalarini aniqlash
orqali mavjud bo‘shliqni to‘ldirish maqsad qilingan.
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology).
Ushbu tadqiqotda asosan tavsiflash,
qiyosiy tahlil, komponentli tahlil, uslubiy tahlil metodlaridan foydalanildi. Usmon Azim
she’rlarining lisoniy xususiyatlarini tahlil qilish uchun shoirning “Saylanma” (2000), “Ko‘ngil”
(2010), “Hikmat sadolari” (2015) kabi to‘plamlaridagi she’riy asarlar tadqiqot materiallari
sifatida tanlandi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
1. Shoirning she’riy matnlaridagi leksik birliklarni tasniflash va tahlil qilish;
2. Grammatik xususiyatlarni aniqlash va ularning poetik vazifalarini ochib berish;
3. Fonetik-intonatsion vositalarni tahlil qilish;
4. Badiiy tasvir vositalarini o‘rganish;
5. Shoirning individual uslubiy xususiyatlarini aniqlash;
Natijalar va muhokama.
Usmon Azim she’rlarining leksik qatlamini tahlil qilish
natijasida shoir ijodida quyidagi leksik guruhlarning faol qo‘llanilganligi aniqlandi:
1.Milliy-madaniy tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar:
Shoir she’rlarida o‘zbek
xalqining milliy o‘zligini, tarixini, madaniyatini aks ettiruvchi so‘zlar keng qo‘llanilgan.
Masalan:
Bobo degan so‘z bor –
Yer-u ko‘kni tutgan.
Avlodlar yuragiga
Mehrini jo qilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
922
2. Ramziy ma’noli so‘zlar:
Usmon Azim she’rlaridagi leksik birliklarning ko‘pchiligi
ramziy ma’nolarda qo‘llanilgan. Masalan, “yo‘l”, “osmon”, “quyosh”, “nur” kabi so‘zlar shoir
ijodida chuqur falsafiy-ramziy ma’nolar kasb etadi:
Yo‘l – hayot,
Yo‘l – qismat,
Yo‘l – insonning o‘zi.
Yo‘l – abadiy harakat,
Yo‘l – o‘lmaslik so‘zi.
3.Arxaizmlar va tarixiy so‘zlar:
Shoir she’rlarida o‘zbek tilining tarixiy qatlamiga oid
so‘zlardan ham unumli foydalangan. Bu so‘zlar she’riy nutqning ta’sirchanligini oshirish bilan
birga, tarixiy davr ruhini ham ifodalashga xizmat qilgan:
Ey, ko‘nglimning mahrami,
Bitik ichra aks etgan.
Avlodlarga yetolmay,
Mangu sukut saqlagan.
4. Antonimlar va sinonimlarning uslubiy qo‘llanilishi:
Usmon Azim she’rlarida
antonim va sinonimlarning o‘ziga xos qo‘llanilishi kuzatiladi. Ular kontrastlik hosil qilish,
mazmunni kuchaytirish kabi vazifalarni bajaradi:
Men
sevinch
da ham
yig‘ladim
,
Qayg‘u
da ham
kulib
qo‘ydim.
Jonim olib, jon bag‘ishlab,
Sirli dunyo ichra cho‘mdim.
Usmon Azim she’rlarining fonetik-intonatsion xususiyatlari
Usmon Azim she’rlarida fonetik-intonatsion vositalarning qo‘llanilishi alohida e’tiborga
loyiq. Shoir she’rlarida quyidagi fonetik xususiyatlar aniqlandi:
1. Alliteratsiya va assonans:
She’rlarda undosh va unli tovushlarning ohangdosh takrori
orqali musiqiylik, ta’sirchanlik yaratilgan:
Sh
amollar
sh
amshiri
sh
itirlar
sh
oxlarda,
S
ukunat
s
irini
s
o‘zlaydi
s
oy
s
asi.
2. Ritmik xilma-xillik:
Usmon Azim she’rlarida turli ritmik strukturalar qo‘llanilgan, bu
esa she’r mazmunini yanada ta’sirchan ifodalashga xizmat qilgan:
Quyosh / botib / boradi...
Ufqlar / qizaradi...
Ko‘ngilga / cho‘kadi g‘am...
3. Intonatsion vositalar:
Shoir she’rlarida gap intonatsiyasi, turoq va pauza kabi
vositalar mazmunni ta’kidlash, emotsional bo‘yoqdorlikni kuchaytirish uchun xizmat qilgan:
Stop!..
Tinglang...
Eshityapsizmi?
Bu – hayot.
Bu – qalb urishi.
Usmon Azim she’rlarining grammatik xususiyatlari
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
923
Shoir she’rlarida grammatik vositalarning qo‘llanilishi ham o‘ziga xos. Tadqiqot
natijasida quyidagi grammatik xususiyatlar aniqlandi:
1. So‘z tartibining o‘zgartirilishi (inversiya):
Usmon Azim she’rlarida ma’lum
so‘zlarni ta’kidlash, she’rning emotsional-ekspressiv bo‘yoqdorligini oshirish maqsadida so‘z
tartibining o‘zgartirilishi keng qo‘llanilgan:
Baxtli edim men u bilan,
Baxtiyor edi u men bilan.
2. Takrorlar:
Shoir she’rlarida so‘z, ibora va sintaktik qurilmalarning takrori keng
qo‘llanilgan. Bu usul fikrni ta’kidlash, emotsional ta’sirchanlikni oshirish vazifasini bajargan:
Yo‘l yo‘l bo‘lib o‘tdi umr,
Yo‘l yo‘l bo‘lib qoldi xotira.
Yo‘l yo‘l bo‘lib kechdi kunlar,
Yo‘l yo‘l bo‘lib yozildi tarix.
3. Elliptik konstruksiyalar:
Usmon Azim she’rlarida elliptik konstruksiyalarning
qo‘llanilishi lakonizm, ixchamlik va ta’sirchanlikni oshirishga xizmat qilgan:
Men – ko‘nglimda.
Sen – ko‘nglingda.
Biz – xayolda.
Usmon Azim she’rlarida badiiy tasvir vositalarining qo‘llanilishi
Usmon Azim she’rlarida badiiy tasvir vositalarining qo‘llanilishi alohida e’tiborga molik.
Shoirning she’riy nutqida quyidagi tasvir vositalarining o‘ziga xos qo‘llanilishi
aniqlangan:
1. Metafora:
Usmon Azim metaforalarni individual tarzda qo‘llaydi, ular shoirning
dunyoqarashi, voqelikni badiiy idrok etish tarzini namoyon etadi:
Ko‘ngilning sahrosida
Umid gullarini ekdim.
Hayot daryosida suzib,
Ma’no durlarini terdim.
2. Metonimiya:
Shoir she’rlarida metonimiya ham o‘ziga xos tarzda qo‘llanilgan:
Yillar yodimni yondirdi,
Asrlar qalbimni ezdi.
3. Ramziylik:
Usmon Azim she’rlarida ramzlarning qo‘llanilishi alohida o‘rin tutadi.
Shoir “yo‘l”, “osmon”, “qush”, “nur” kabi ramzlar orqali falsafiy fikrlarni ifodalaydi:
Men – qushman,
Qanotimda taqdir yozuvi.
Osmon – mening makonim,
Ufq – mening manzilim.
4.
Individual-muallif
o‘xshatishlari:
Usmon
Azim
she’rlarida
an'anaviy
o‘xshatishlardan farqli o‘laroq, o‘ziga xos, kutilmagan o‘xshatishlar qo‘llanilgan:
Umid – qo‘ng‘iroq singari
Yurak tubida jaranglaydi.
Qayg‘u – tosh singari
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
924
Qalb tubiga cho‘kadi.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations).
Usmon Azim she’rlarining lisoniy
xususiyatlarini tadqiq etish natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. Shoir she’rlarida leksik birliklarning qo‘llanilishi o‘ziga xos bo‘lib, milliy-madaniy
tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar, ramziy ma’noli
leksika, arxaizmlar va tarixiy so‘zlar,
antonim va sinonimlarning
uslubiy qo‘llanilishi keng o‘rin tutadi.
2. Usmon Azim she’rlarida fonetik-intonatsion vositalar –
alliteratsiya, assonans, ritmik
xilma-xillik, intonatsion vositalar
shoirning individual uslubini namoyon etadi.
3. Shoir she’rlarida grammatik vositalarning qo‘llanilishi –
inversiya, takrorlar, elliptik
konstruksiyalar
she’riy nutqning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qilgan.
4. Usmon Azim she’rlarida badiiy tasvir vositalarining qo‘llanilishi –
metafora,
metonimiya, ramziylik, individual-muallif o‘xshatishlari
shoirning o‘ziga xos poetik
dunyosini yaratishga xizmat qilgan.
5. Shoirning poetik nutqida namoyon bo‘lgan lisoniy xususiyatlar uning individual
uslubini belgilashda muhim rol o‘ynaydi va o‘zbek she’riyatining lisoniy imkoniyatlarini
kengaytirishga xizmat qilgan.
Usmon Azim she’rlarining lisoniy xususiyatlari o‘zbek she’riyatida novator shoirning
o‘ziga xos uslubini namoyon etadi. Uning she’rlarida qo‘llanilgan
til vositalari, badiiy tasvir
usullari, poetik nutq shakllari va uslubiy yondashuvlar
o‘zbek she’riyatining lisoniy
imkoniyatlarini boyitishga xizmat qilgan.
REFERENCES
1.
Azim, U. (2000). Saylanma. Toshkent: Sharq.
2.
Azim, U. (2010). Ko‘ngil. Toshkent: O‘zbekiston.
3.
Azim, U. (2015). Hikmat sadolari. Toshkent: Ma’naviyat.
4.
Karimov, N. (2010). Istiqlol davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent: O‘qituvchi.
5.
Karimov, S. (2015). XX asr oxiri o‘zbek she’riyatida lisoniy novatorlik. Toshkent: Fan.
6.
Qosimov, B. (2012). Adabiy jarayon va uning tahlili. Toshkent: G‘afur G‘ulom.
7.
Quronov, D. (2018). Adabiyotshunoslik lug‘ati. Toshkent: Akademnashr.
8.
Mamajonov, Z. (2016). Zamonaviy she’rshunoslik masalalari. Toshkent: Mumtoz so‘z.
9.
O‘rinboyev, B. (2018). Zamonaviy o‘zbek she’riyatida fonetik-intonatsion vositalar.
Filologiya masalalari, 3(4), 45-52.
10.
Rustamov, A. (2010). Zamonaviy o‘zbek she’riyatida poetik uslub muammolari. Toshkent:
Fan.
11.
Sharafiddinov, O. (2004). Ijodni anglash baxti. Toshkent: Sharq.
12.
Yo‘ldoshev, Q. (2017). Adabiy tanqid: mezonlar va tamoyillar. Toshkent: Turon-Iqbol.
