RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
162
C
2
H
5
OH
- CS(NH
2
)
2
- H
2
O
SISTEMADA KOMPONENTLARINING POLITERMIK
ERUVCHANLIGINI O‘RGANISH
To‘ychiyev Sanjar Abdusodiqovich, Togasharov Ahat Salimovich
O‘zR FA Umumiy va noorganik kimyo instituti, t.f.f.d. (PhD) +998971876669
Е-mail:
tuychiyev.sanjar@mail.ru
Annotatsiya:
Kompleks ta’sirga ega bo‘lgan yangi turdagi defoliantlar olishni fizik –
kimyoviy asoslash maqsadida, tarkibida etanol – tiokarbamid – suv sistemasining o‘zaro ta’sirini –
94.6 °С dan –0.6 °С gacha harorat oralig‘ida vizual-politermik usulda o‘rganildi. Olingan
ma’lumotlar asosida sistemadagi ikkilamchi va uchlamchi nuqtalar topildi hamda qattiq fazalar
tarkibi aniqlandi. O‘rganilgan sistema oddiy evtonik tipga masubligi va yangi birikma hosil
bo‘lmaganligi vizual-politermik usulda asoslandi, bu esa tarkibida fiziologik faol, oziqlantiruvchi
va etilen hosil qiluvchi komponentlarni saqlagan kompleks ta’sirga ega yangi preparatni olish
texnologiyasini ishlab chiqish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
eruvchanlik
diagrammasi, etanol, tiokarbomid, kristallanish xarorati.
Kirish:
Hozirgi kunda turli xossalarga ega boʻlgan moddalarni oʻzida jamlagan preparatlarni
yaratish [1], kimyo sanoatining asosiy vazifalaridan biri boʻlib, bir vaqtning oʻzida
defoliasiyalovchi, oziqlantiruvchi va zararkunandalarni yoʻqotuvchi preparatlarni ishlab chiqish
dolzarb hisoblanadi [2].
Tiokarbamid (tiokarbamid, tioagonal kislota diamidi) karbamidning oltingugurtli analogi
hisoblanib u kuchli biologik faollikka ega. Qishloq xo‘jaligida tiomochevina qimmatbaho
noorganik o‘g‘it va fungitsid sifatida faol ishlatiladi, bu esa uning foydalanish doirasini sezilarli
darajada kengaytiradi. Tiokarbamid asosan bakteriya va zamburug‘larga, nisbatan kamroq darajada
mog‘or qo‘ziqorinlariga qarshi fungidsid sifatida ishlatiladi [3-4].
Ma’lumki, etanol bir qator qimmatli fiziologik va kimyoviy xususiyatlarga ega [5]. U o‘sish
jarayonlarini faollashtiradi, urug‘larning unib chiqishini oshiradi va paxta po‘stlog‘ining ochilishini
tezlashtiradi. Etanol suvsizlantiruvchi reagentlar ta'sirida osongina etilenga aylanadi va shu bilan
o‘simlik organizmida etilen darajasini oshirishga yordam beradi [6].
Yuqorida keltirilgan fikrlarni inobatga olgan holda, bir vaqtning o‘zida oziqlantiruvchi va
pestitsid xossalarga ega bo‘lgan preparatlarni o‘rganish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Ilk bor tarkibi etanol, tiokarbomid va suv ishtirokidagi sistemaning eruvchanligini keng
harorat va kontsentratsiya oralig‘ida vizual-politermik usul bilan o‘rganildi hamda olingan natijalar
asosida sistemaning politermik eruvchanlik jadvali qurildi. Sistemada ikkilamchi va uchlamchi
nuqtalarning kristallanish harorati, hamda qattiq fazalarining tarkibi aniqlandi.
C
2
H
5
OH
- CS(NH
2
)
2
- H
2
O sistemasini politermik eruvchanlik jadvalini tuzishda binar sistemalar va ichki kesmalar
asosida -94.6 °С haroratdan -0.6 °С harorat oralig‘ida sistemaning politermik eruvchanlik
diagrammasi qurildi. Ushbu sistemaning fazoviy holati muzning, etanolning hamda
tiokarbamidning kristallanish maydonlari chegaralandi. Ushbu kristallanish maydonlari ikkita
uchlamchi nuqtada tutashadi. Ular 58.6% etanol, 1.2% tiokarbamid
va
40.2
% suvga
mos kelib, -
45.0 °С haroratni, ikkinchisi 78.6% etanol, 1.0% tiokarbamid
va
20.4
% suvga
mos kelib, -65.0 °С
haroratni tashkil etadi (1-jadval).
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
163
Jadval 1.
C
2
H
5
OH
- CS(NH
2
)
2
- H
2
O sistemasining ikkilamchi va uchlamchi nuqtalar tasnifi
Suyuq faza tarkibi, %
Temp-ra
krist.,
°С
Qattiq faza
CS(NH
2
)
2
C
2
H
5
OH
H
2
O
5.6
-
94.4
-0.6
Muz + CS(NH
2
)
2
4.4
11.2
84.4
-3.6
Muz + CS(NH
2
)
2
3.8
18.4
77.8
-6.0
Muz + CS(NH
2
)
2
2.2
38.2
40.4
-14.6
Muz + CS(NH
2
)
2
-
47.5
52.5
-39.0
Muz + C
2
H
5
OH• 2H
2
O
1.2
58.6
40.2
-45.0
Muz + C
2
H
5
OH • 2H
2
O + CS(NH
2
)
2
-
67.0
33.0
-56.0
C
2
H
5
OH• H
2
O + C
2
H
5
OH • 2H
2
O
1.0
78.6
20.4
-65.0
C
2
H
5
OH• H
2
O + C
2
H
5
OH • 2H
2
O +
CS(NH
2
)
2
1.0
81.6
17.4
-85.0
C
2
H
5
OH• H
2
O + CS(NH
2
)
2
1.3
87.4
11.3
-89.4
-//-
1.6
89.6
8.8
-92.4
-//-
1.8
90.8
7.4
-94.6
-//-
Tuzilgan jadvalda ko‘rinadiki muz CS(NH
2
)
2
bilan -0.6 °С dan -14.6 °С harorat oralig‘ida,
C
2
H
5
OH
•2H
2
O bilan -39.0 °С haroratda,
C
2
H
5
OH
•2H
2
O bilan
C
2
H
5
OH
• H
2
O -56.0 °С harorat
oralig‘ida,
C
2
H
5
OH
•H
2
O hamda CS(NH
2
)
2
-85.0 °С dan -94.6 °С haroratda birgalikda
kristallanadi. Ushbu sistema oddiy evtonik tipga mansub bo‘lib, komponentlar o‘zining
individualligini saqlab qoladi.
Xulosa:
Ikki komponentli sistemalar va proeksiyalar asosida qurulgan politermik eruvchanlik
diagrammasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, muzning, etanolning va tiokarbamidning kristallanish
maydonlari chegaralandi. Ushbu o‘rganilgan sistema oddiy evtonik tipga mansub bo‘lib, dastlabki
komponentlar o‘zining individualligini saqlab qoladi, bu esa kompleks ta’sirga ega bo‘lgan yangi
turdagi preparatlar olish texnologiyasini ishlab chiqish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Тогашаров А.С., Шукуров Ж.С., Тўхтаев C. и др.// Новые дефолианты на основе
хлоратов и техногенных отходов хлопкоочистительных заводов.// Т.: Навруз, 2019.
2. Шукуров Ж.С., Тогашаров А.С., Аскарова М.К. и др.// Комплекснодействующие
дефолианты, обладающие физиологически активными и инсектицидными свойствами / Т.:
Навруз, 2019.
3. С.А.Tўйчиев, А.С.Тогашаров, Б.С.Закиров // Растворимость компонентов систем
NaClO
3
- CS(NH
2
)
2
- H
2
O.
Узбекский химический журнал, 2022, №6
4. https://fialka.tomsk.ru/forum/viewtopic.php?t=35612
5. Шарипов С.Я. «Получение дефолиантов на основе хлоратов, 2-бутин-1,4-диола,
моноэтаноламина и этилового спирта»: Дисс....канд. тех. наук. –Ташкент, 2007. -124 с.
6. Craig C. W075-Cotton defoliation timing // The University of Tennessee Agricultural
Extension Service. - 2012. Электронный ресурс: http://tennessee.edu/utk_agexcrop/88. (verified
27 Nov. 2012).
