801
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
SHAYBONIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA DAVLAT BOSHQARUV
TIZIMI
Abdulloyev Mirali Murodilloyevich
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15449129
Annotatsiya. Ushbu maqolada Shayboniylar davlatining XV asr oxiri – XVI asr
boshlarida Markaziy Osiyoda vujudga kelish jarayoni, uning asosiy siyosiy negizlari, harbiy-
ma’muriy boshqaruv tizimi va meros huquqiy mexanizmlari tarixiy manbalar asosida tahlil
etiladi. Ayniqsa, davlatni barpo etgan Muhammad Shayboniyxon faoliyatiga, uning yuritgan
islohotlariga va boshqaruvning markazlashganlik darajasiga alohida e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar: Shayboniylar davlati, Muhammad Shayboniyxon, davlat boshqaruvi, meros
qonuniyati, harbiy-ma’muriy tuzilma, Movarounnahr, markazlashuv.
ORGANIZATION OF THE SHAYBANI STATE AND THE SYSTEM OF STATE
ADMINISTRATION
Abstract. This article analyzes the process of the formation of the Shaybani state in
Central Asia in the late 15th - early 16th centuries, its main political foundations, military-
administrative management system and legal mechanisms of inheritance based on historical
sources. In particular, special attention is paid to the activities of Muhammad Shaybani Khan,
who founded the state, his reforms and the degree of centralization of administration.
Keywords: Shaybani state, Muhammad Shaybani Khan, state administration, legal
system of inheritance, military-administrative structure, Transoxiana, centralization.
ОРГАНИЗАЦИЯ ШЕЙБАНИДСКОГО ГОСУДАРСТВА И СИСТЕМА
ПРАВЛЕНИЯ
Аннотация. В статье на основе исторических источников анализируется процесс
возникновения государства Шейбанидов в Средней Азии в конце XV — начале XVI вв., его
основные политические основы, военно-административная система управления,
наследственно-правовые механизмы. Особое внимание уделено деятельности основателя
государства Мухаммада Шейбани-хана, проведенным им реформам, степени
централизации управления.
Ключевые
слова:
государство
Шейбанидов,
Мухаммад
Шейбани-хан,
государственное
управление,
наследственное
право,
военно-административная
структура, Мавераннахр, централизация.
KIRISH
Markaziy Osiyo tarixida XV asrning oxiri va XVI asrning boshlarida yuz bergan siyosiy
o‘zgarishlar mintaqaning keyingi taraqqiyoti uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. Ayniqsa,
Temuriylar davlati zaiflashib, ichki siyosiy beqarorlik kuchaygan bir davrda, tarixiy sahnaga
Shayboniylar sulolasining chiqishi va Movarounnahrda mustaqil davlatni tiklashi Markaziy
Osiyo siyosiy xaritasining tubdan yangilanishiga sabab bo‘ldi. Bu davr nafaqat yangi sulolaning
hukmronligi bilan, balki o‘ziga xos davlat boshqaruv tizimining shakllanishi, harbiy-
administrativ islohotlar va diniy-ideologik yondashuvlar bilan ham ajralib turadi.
Shayboniylar davlatining shakllanishi, uning siyosiy asoslari, boshqaruv tuzilmasi va xon
hokimiyatining markaziylashuvi turkiy-mongol an’analar hamda islomiy tamoyillar sinteziga
asoslangan edi.
802
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Muhammad Shayboniyxonning harbiy yurishlari, siyosiy tafakkuri va davlat
boshqaruvidagi o‘ziga xos yondashuvi tufayli bu sulola qisqa vaqt ichida yirik hududlarni o‘z
tasarrufiga kiritdi va kuchli markazlashgan boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘ydi.
Mazkur maqolada Shayboniylar davlatining vujudga kelish sabablari, tarixiy sharoiti va
bu sulola tomonidan joriy etilgan davlat boshqaruv tizimining asosiy tamoyillari ilmiy tahlil
qilinadi. Shu orqali Shayboniylar davlati taraqqiyotining siyosiy-huquqiy asoslarini ochib berish
va ularning o‘rta asr turkiy-islamiy davlatchilik tajribasiga qo‘shgan hissasini yoritish maqsad
qilinadi.
Shayboniylar sulolasi tomonidan XV asr oxiri va XVI asr boshlarida Movarounnahr
hududida barpo etilgan davlat Markaziy Osiyo tarixida muhim siyosiy burilishlardan biri
hisoblanadi. Bu davlat shakllanishi jarayonida Temuriylar davrida yuzaga kelgan markazlashuv
zaiflashib, ichki nizolar kuchaygan bir paytda siyosiy sahnaga chiqqan shayboniylar sulolasining
asoschisi bo‘lgan Muhammad Shayboniyxon tashabbusi va harbiy-siyosiy salohiyati alohida
ahamiyat kasb etadi. U dasht o‘zbeklarining turkiy-mongol an’analarini o‘zida mujassam etgan
holda, Movarounnahrda yangi davlat tuzishga erishgan va bu orqali nafaqat siyosiy hokimiyatni,
balki diniy-ideologik asoslarni ham o‘z qo‘liga olgan edi.
ASOSIY QISM
Shayboniylar sulolasining ildizlari XIII asrga borib taqaladi. Ular Chingizxonning o‘g‘li
Jochining nabirasi Shaybon avlodlaridan bo‘lib, Dashti Qipchoq hududlarida uzoq yillar siyosiy
va harbiy faollik bilan shug‘ullanib kelganlar. Muhammad Shayboniy esa o‘z bobosi Abu’l-
Xayrxon asos solgan siyosiy an’analarni davom ettirib, Movarounnahrni egallash orqali
Chingiziy merosga da’vogarlik qildi. U Temuriylar saltanati ichki kurashlar girdobiga tushgan
bir paytda 1500–1501 yillarda Samarqand va Buxoro kabi markaziy shaharlarni bosib olib, o‘z
hukmronligini o‘rnatdi va shu tariqa Shayboniylar davlati barpo etildi.
Yangi tashkil topgan davlat boshqaruv tizimi turkiy-mongol an’analariga tayangan bo‘lib,
u o‘z davrining ehtiyojlariga mos tarzda moslashtirilgan edi. Markaziy hokimiyat xon qo‘lida
jamlangan bo‘lib, xon – oliy siyosiy va harbiy hokim sifatida barcha masalalarda so‘nggi so‘zni
aytar darajada kuchli vakolatga ega edi. Muhammad Shayboniyxon o‘z hokimiyatini diniy
jihatdan ham asoslashga katta e’tibor qaratgan. U fiqhiy masalalarda ulamolarga tayangan holda
o‘zini islom dinining himoyachisi sifatida ko‘rsatdi va bu orqali xalq orasida siyosiy va diniy
legitimlikka erishdi. Uning yonida mashhur ruhoniylar va olimlar – jumladan, Xoja Ahror valiy
va boshqa naqshbandiy tariqati vakillari faoliyat yuritgan.
Davlat hududi ma’muriy jihatdan uluslarga bo‘lingan bo‘lib, har bir ulus xon tomonidan
tayinlangan yaqin qarindoshlarga yoki ishonchli amirlarga topshirilgan. Bu tizim, o‘z mohiyatiga
ko‘ra, Temuriylardagi
suyurg‘ol
tizimiga o‘xshash bo‘lsa-da, Shayboniylar davrida undan ko‘ra
markazlashganroq ko‘rinishga ega edi. Har bir ulus boshlig‘i – sulton yoki noib – o‘z hududida
tartibni saqlash, soliqlarni yig‘ish, harbiy xizmatni tashkil etish va qonunlarga rioya qilish uchun
javobgar bo‘lgan. Bu orqali markaziy hokimiyat bevosita har bir viloyatda o‘zining qudratini
saqlab turishga harakat qilgan.
Shayboniylar boshqaruvida harbiy-administrativ tizim alohida ahamiyatga ega edi. Davlat
xavfsizligi, ichki tartib va chegara mudofaasi uchun mustahkam harbiy tuzilmalar yaratilgan. Har
bir beklikda harbiy noiblar mavjud bo‘lib, ular markazga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunar edilar.
Muhammad Shayboniyxon harbiy sohaga katta ahamiyat bergan.
803
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
U o‘zining yozgan “Risola”sida ham harbiy ishlarning ahamiyatini, sarkardalarning
bilimdon va tajribali bo‘lishi lozimligini alohida ta’kidlagan. Bu esa davlatning barqarorligini
ta’minlashda muhim omil bo‘lgan.
Davlat boshqaruvining muhim institutlaridan biri – devon tizimi bo‘lib, u siyosiy-ijroiya
hokimiyatni amaliy jihatdan yuritgan. Devonga bosh vazir rahbarlik qilgan bo‘lib, moliya ishlari,
soliq tizimi, tashqi aloqalar, yozishmalar va boshqa masalalarni muvofiqlashtirgan. Devonda
muhrdor, xazinachi, yozuvchi va boshqa mas’ul amaldorlar faoliyat yuritgan. Bu tizim markaziy
boshqaruvning samarali ishlashini ta’minlashda asosiy rol o‘ynagan.
Davlatda vorislik masalasi esa Chingiziy an’analarga asoslanib, taxt merosxo‘rligi
Shayboniylar sulolasining yirik erkak a’zolari o‘rtasida taqsimlangan. Bu esa ko‘p hollarda ichki
ziddiyatlarga sabab bo‘lib, davlat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Muhammad
Shayboniyxonning 1510 yilda Mardakand jangida halok bo‘lishidan so‘ng, Shayboniylar
davlatida siyosiy bo‘linishlar yuzaga keladi. Shunga qaramay, ularning boshqaruv tizimi
keyinchalik Ashtarxoniylar va Mang‘itlar hukmronligi davrida ham muayyan darajada davom
ettirildi.
Shayboniylar hukmronligi davrida islom dini va musulmon ulamolari ijtimoiy hayotda
muhim rol o‘ynagan. Ular nafaqat diniy, balki siyosiy masalalarda ham xonlarga maslahat berib,
hokimiyatning diniy asosini mustahkamlab turgan. Xonlar o‘z siyosiy qonunlarini shar’iy
normalarga muvofiqlashtirishga harakat qilganlar. Shu bilan birga, Shayboniylar madaniyat va
ilm-fan rivojiga ham e’tibor berishgan bo‘lib, Muhammad Shayboniyxonning o‘zi ham shoir
sifatida ijod qilgan. U
“Shayboniynoma”
nomli asarida o‘z yurishlari va davlat siyosatini bayon
etgan bo‘lib, bu asar bugungi kunda muhim tarixiy manba sifatida qadrlanadi.
Shayboniylar davlatining tashkil topishi Markaziy Osiyo tarixida strategik ahamiyatga
ega bo‘lgan voqealikdir. Bu davlat Temuriylardan keyingi siyosiy bo‘shliqni to‘ldirib, nisbatan
markazlashgan boshqaruv tizimiga asoslangan kuchli davlat shaklida paydo bo‘ldi. Muhammad
Shayboniyxonning siyosiy irodasi, diniy-ideologik asoslar bilan uyg‘unlashtirilgan hokimiyati,
harbiy islohotlari va ma’muriy boshqaruvda qo‘llagan yondashuvlari o‘z davrida muhim
ijtimoiy-siyosiy natijalarga olib keldi. Shayboniylar boshqaruvi davomida yaratilgan siyosiy-
institutsional tajriba keyinchalik boshqa sulolalar tomonidan ham davom ettirildi va umumiy
turkiy islomiy davlatchilik an’analarining ajralmas qismiga aylandi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Shayboniylar davlatining tashkil topishi Movarounnahr va butun
Markaziy Osiyo tarixida tub burilish yasagan muhim siyosiy hodisa bo‘ldi. Temuriylar davridan
so‘nggi beqarorlik va ichki parokandalik sharoitida Muhammad Shayboniyxonning harbiy-
siyosiy salohiyati natijasida vujudga kelgan bu davlat o‘z davrining nisbatan markazlashgan,
qudratli va barqaror siyosiy tuzilmasi bilan ajralib turadi. Shayboniylar boshqaruvi asosan
turkiy-mongol an’analariga tayangan holda, islomiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan davlat
boshqaruv tizimini shakllantirdi.
Davlat tuzilmasining markaziylashtirilgan xususiyati, viloyatlar bo‘yicha harbiy-
administrativ boshqaruvning samarali tashkil etilishi, devon va soliq tizimining izchil ishlashi bu
davlatning siyosiy barqarorligini ta’minladi. Muhammad Shayboniyxonning diniy-ideologik
siyosati esa davlat hokimiyatini nafaqat siyosiy, balki diniy asoslarda ham mustahkamladi. Bu
yondashuvlar Shayboniylar davlatining qisqa muddatli hukmronligiga qaramasdan, uning tarixiy
ahamiyatini oshiradi.
804
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Shuningdek, Shayboniylar tomonidan asos solingan davlat boshqaruvi tamoyillari keyingi
asrlarda Ashtarxoniylar, Mang‘itlar va boshqa sulolalar davrida ham davom ettirilib, umumiy
turkiy-islamiy davlatchilik madaniyatining shakllanishiga katta hissa qo‘shdi. Shu boisdan
Shayboniylar davlati nafaqat tarixiy-geosiyosiy voqelik sifatida, balki davlat qurilishi tajribasi
nuqtayi nazaridan ham chuqur ilmiy o‘rganilishi lozim bo‘lgan muhim tarixiy merosdir.
REFERENCES
1.
Bartold V.V.
Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya.
– M.: Nauka, 1963.
2.
Ashraf Ahmad.
Shaybanids: A Dynastic History of Central Asia.
– Leiden: Brill, 1984.
3.
Sultonov U.
Shayboniylar tarixi va ularning davlat boshqaruvi.
– Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2015.
4.
Mirza Muhammad Haydar.
Tarixi Rashidiy.
– Tarjimasi va izohlar bilan. – Toshkent:
Fan, 2006.
5.
Qodirov B.
O‘zbekiston davlatchilik tarixi.
– Toshkent: Akademnashr, 2020.
