2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
417
MEROS SHARTNOMASINING HUQUQIY MOHIYATI VA SHAKLI
Abdiyeva Shaxrizoda
Toshkent davlat yuridik universiteti, Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti, Xalqaro tijorat
huquqi yo’nalishi, magistratura talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15479552
Annotatsiya. Mazkur tezisda meros shartnomasining amaliyotda qo‘llanilishi, uning
fuqarolik muomalasidagi o‘rni, ijtimoiy va huquqiy ahamiyati keng yoritilgan. Shartnomaning
real hayotdagi qo‘llanish holatlari, xususan, qarov evaziga mol-mulk berish, oilaviy
nizolarning oldini olish, biznesda uzviylikni saqlash hamda ko‘chmas mulkni tartibli o‘tkazish
vositasi sifatida ishlatilishi tahlil qilingan. Sud amaliyoti asosida meros shartnomasining
ishonchliligi va huquqiy kuchi baholangan. Maqola fuqarolarning huquqiy ongini oshirish va
meros huquqini samarali amalga oshirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: meros shartnomasi, mulk huquqi, fuqarolik huquqi, merosxo‘r, sud
amaliyoti, notarius, shartnoma tartibi.
Kirish
Fuqarolik huquqi tizimi kishilar o‘rtasidagi mol-mulk munosabatlarini tartibga solishda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, shaxsning o‘limidan keyin uning mol-mulki qanday
taqsimlanishi va bu jarayonni qanday huquqiy vositalar orqali amalga oshirish mumkinligi —
dolzarb masalalardan biridir. Meros huquqi ana shu ehtiyojlarni tartibga soluvchi institut bo‘lib,
uning amaliyotda qo‘llanilishi turli shakllarda yuzaga chiqadi. O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodeksiga kiritilgan meros shartnomasi instituti ana shunday zamonaviy huquqiy
vositalardan biridir. Mazkur shartnoma orqali meros qoldiruvchi o‘z mol-mulkini kelgusida
meros oluvchiga o‘tkazishga rozilik bildiradi, bu esa meros huquqining yangi bosqichga
o‘tganini anglatadi. Ushbu maqolada meros shartnomasining huquqiy mohiyati, mazmuni va
shakli haqida keng tushuncha beriladi.
Meros shartnomasining huquqiy mohiyati
Meros shartnomasi — bu ikki tomonlama huquqiy bitim bo‘lib, unga ko‘ra, meros
qoldiruvchi o‘z mol-mulkini vafotidan so‘ng meros oluvchiga o‘tishini ta’minlash uchun
ma’lum shartlarda kelishuvga erishadi. Bu shartnoma faqat shaxslar tirikligida tuziladi va ular
o‘zaro rozilik asosida shartnoma shartlarini belgilaydilar.
Fuqarolik kodeksining 1139-moddasida bu shartnoma alohida tartibda belgilab
qo‘yilgan bo‘lib, unga ko‘ra, mulk egasi mol-mulkini boshqa shaxsga vafotidan so‘ng o‘tkazish
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
418
majburiyatini oladi, meros oluvchi esa, agar shartnomada ko‘rsatilgan bo‘lsa, ma’lum
majburiyatlarni bajarishga rozilik bildiradi. Bunday majburiyatlar, odatda, meros qoldiruvchiga
qarash, unga moddiy yordam ko‘rsatish, turar joy bilan ta’minlash kabi ijtimoiy va axloqiy
mas’uliyatlarni qamrab oladi.
Bu jihatdan meros shartnomasi vasiyatnomadan farq qiladi. Vasiyatnoma — bu bir
tomonlama irodaviy harakat bo‘lib, faqat vasiyat qoldiruvchining istagiga asoslanadi. Meros
shartnomasi esa — ikki tomonning kelishuvini talab qiladigan huquqiy bitim bo‘lib, u kuchga
kirgandan so‘ng taraflar roziligisiz bekor qilinmaydi.
Meros shartnomasi shartlarining yuridik kuchga ega bo‘lishi, kelgusida nizolarning
oldini olish, taraflar o‘rtasida huquqiy ishonchni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Meros shartnomasining shakli
Har qanday huquqiy hujjat kabi, meros shartnomasining ham qonuniy kuchga ega
bo‘lishi uchun muayyan shaklga rioya qilinishi talab etiladi. O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodeksiga muvofiq, meros shartnomasi faqat notarial tartibda yozma shaklda
tuziladi. Ya’ni, bu hujjat notarius tomonidan tasdiqlanishi kerak. Agar ushbu talab buzilsa,
shartnoma haqiqiy emas deb topilishi mumkin.
Shuningdek, meros shartnomasida quyidagi asosiy elementlar ko‘rsatilishi zarur:
•
meros qoldiruvchining va meros oluvchining shaxsiy ma’lumotlari;
•
mulkning tavsifi (masalan: uy, yer maydoni, avtomobil va boshqalar);
•
shartnomaning kuchga kirish sharti (odatda, meros qoldiruvchining vafoti);
•
taraflarning huquq va majburiyatlari;
•
shartnoma muddati, bekor qilish yoki o‘zgartirish tartibi.
Meros shartnomasining yana bir muhim jihati — uning taraflar roziligi bilan har doim
bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishi mumkinligidir, biroq bu o‘zgarishlar ham notarial
tasdiqlovdan o‘tishi lozim.
Amaliyotda qo‘llanishi
Meros shartnomasi hozirgi kunda amaliyotda tobora keng qo‘llanilmoqda. Bu
institutning qo‘llanilishiga fuqarolar o‘rtasida ishonchli huquqiy munosabatlar o‘rnatish,
keksalik chog‘ida ta’minlanganlikni kafolatlash, mulkning kelajakdagi taqdirini oldindan hal
etish istagi sabab bo‘lmoqda. Meros shartnomalari amaliyotda ko‘pincha yolg‘iz yashovchi,
nogironligi bor yoki qarovga muhtoj keksalar tomonidan tuziladi. Ular o‘zlariga doimiy
g‘amxo‘rlik ko‘rsatadigan yoki yordam beradigan shaxslar foydasiga, mulklarini vafotidan
keyin o‘tkazishni nazarda tutuvchi shartnomani tuzadilar. Bunday holatlarda shartnoma nafaqat
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
419
mulk masalasini hal qiladi, balki keksalar uchun ijtimoiy kafolat, ruhiy xotirjamlik manbai
bo‘lib xizmat qiladi.
Masalan, bir ayol yolg‘iz yashab, unga qarindosh bo‘lmagan qo‘shnisi yordam
ko‘rsatgan bo‘lsa, ayol ushbu qo‘shnisining xizmatlarini qadrlab, unga o‘z uyi meros qilib
qolishi sharti bilan meros shartnomasi tuzadi. Bu orqali ayol qarovchiga huquqiy kafolat beradi,
u esa o‘z navbatida ayolga doimiy yordam ko‘rsatadi. Meros shartnomasining yana bir amaliy
jihati — kelgusida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan mulk bo‘yicha da’volar va nizolarning oldini
olishdir. Ko‘plab oilalarda meros masalasi nizoga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, bir nechta farzandlar
yoki qarindoshlar mavjud bo‘lsa, ularning har biri mulkka nisbatan da’vo qilishi mumkin.
Shunday holatlarda ota-ona yoki mol-mulk egasi avvaldan meros shartnomasi tuzib, aynan
kimga qanday mol-mulk o‘tishini aniqlab qo‘yadi. Bu esa boshqa merosxo‘rlarning noqonuniy
da’volarini inkor etadi. Misol uchun, ota o‘zining yagona uyini uni boqayotgan farzandiga
meros shartnomasi orqali o‘tkazadi. Bu shartnoma boshqa farzandlarning da’vo qilish
imkoniyatini cheklaydi va mulk ustidan tortishuvlarga barham beradi.
So‘nggi yillarda meros shartnomasining tadbirkorlik subyektlari o‘rtasida ham
qo‘llanilishi kuzatilmoqda. Ba’zi holatlarda yirik xususiy korxonalar, oilaviy bizneslar yoki
fermer xo‘jaliklari rahbarlari o‘z faoliyatlarini davom ettirishni xohlagan shaxs bilan meros
shartnomasi tuzadilar. Bu orqali biznesning uzluksizligi ta’minlanadi. Meros shartnomasida
korxonaning, aksiyalarning yoki ishlab chiqarish vositalarining vafotdan keyin aynan kimga
o‘tishi belgilab qo‘yiladi. Bu yondashuv — kompaniya barqarorligini saqlash, kelajakda
nizolarni oldini olish va merosxo‘rlarni aniq belgilash vositasi sifatida katta ahamiyat kasb
etadi.
Amaliyotda meros shartnomasi, ayniqsa, ko‘chmas mulk (uy-joy, yer maydoni, dala
hovli) bo‘yicha ko‘p qo‘llaniladi. Bu holatlarda taraflar shartnomani notarius orqali
rasmiylashtirib, mulkning kelajakdagi egasi oldindan belgilanadi. Bu huquqiy tartib jarayonni
ancha soddalashtiradi va davlat organlarida rasmiylashtirishda ortiqcha hujjatlar talab
qilinmaydi. Shuningdek, bunday yondashuv yordamida mulkni vasiyatdan farqli ravishda
himoya qilish mumkin, chunki vasiyat har doim da’volar ostida qolishi mumkin, meros
shartnomasi esa ikki tomonlama kelishuv bo‘lgani uchun sudda ko‘proq ishonchli hujjat sifatida
qabul qilinadi. Amaliyotda sudlar meros shartnomasini huquqiy kuchga ega hujjat sifatida tan
oladi. Biroq, ayrim hollarda meros shartnomasiga nisbatan da’volar keltiriladi, masalan,
taraflardan biri o‘z majburiyatini bajarmagan bo‘lsa, shartnoma haqiqiy emas deb topilishi
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
420
mumkin. Shu bois, shartnoma shartlari aniq, tushunarli va notarius tomonidan tasdiqlangan
bo‘lishi lozim.
Xulosa
Meros shartnomasi fuqarolik huquqida yangi va istiqbolli institut hisoblanadi. U mol-
mulkning tartibli ravishda o‘tishini, taraflar o‘rtasida oldindan kelishilgan shartlarda amalga
oshirilishini ta’minlaydi. Uning huquqiy mohiyati shundaki, u ikki tomonning roziligiga
asoslangan holda tuziladi va meros qoldiruvchining vafotidan keyin mol-mulkning meros
oluvchiga o‘tishini kafolatlaydi. Meros shartnomasining notarial tasdiqlangan yozma shaklda
tuzilishi talab etilishi esa huquqiy xavfsizlik va adolatni ta’minlaydi. Shu bilan birga, ushbu
institut amaliyotda fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirish, meros ustidan bo‘ladigan
nizolarni kamaytirish va oilaviy barqarorlikni saqlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. (1996-yil 29-avgust), 1139-moddasi.
2.
Jo‘rayev M., Toshqulov A. Fuqarolik huquqi. 1-kitob. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”,
2021.
3.
Karimov B., Ortiqova G. Fuqarolik huquqi amaliyoti: savol va javoblar. – Toshkent:
“Adolat”, 2019.
4.
Gulyamov S. Meros huquqi asoslari. – Toshkent: “Sharq”, 2020.
