2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
486
FRANS BOAS TOMONIDAN AMERIKA ANTROPOLOGIYA MAKTABIGA
KIRITILGAN YANGI METODIK TAMOYILLAR
Bexruz Neʼmatullayev
Magistrant, Termiz davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477111
Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqola Frans Boasning Amerika antropologiyasiga kiritgan
fundamental metodologik tamoyillarini chuqur tahlil qiladi. Boas XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida antropologiya fanini transformatsiya qilib, etnotsentrik yondashuvlar va bir chiziqli
evolyutsion nazariyalardan voz kechishga asos solgan madaniy relyativizm va tarixiy
partikulyarizm konsepsiyalarini ilgari surdi. Bu tamoyillar zamonaviy antropologik tadqiqotlar
uchun mustahkam nazariy va amaliy poydevor yaratganligini ko‘rsatib beradi.
Kalit so‘zlar: Frans Boas, Amerika antropologiyasi, madaniy relyativizm, tarixiy
partikulyarizm, antropologik metodologiya, etnografik dala tadqiqotlari, empirik yondashuv,
fan tarixi.
KIRISH
Frans Boas (1858-1942) Amerika Qo‘shma Shtatlarida antropologiya fanining
shakllanishi va rivojlanishida markaziy shaxs hisoblanadi. Uning faoliyati XIX asr oxiri va XX
asr boshlaridagi antropologik tafakkurda tub burilish yasadi. Boasgacha bo‘lgan davrda
antropologiya asosan Lyuis Genri Morgan va Edvard Burnett Taylor kabi olimlarning bir
chiziqli evolyutsion nazariyalari ta’sirida edi. Bu nazariyalar insoniyat madaniyatlarini yagona,
universal rivojlanish bosqichlaridan o‘tadi deb hisoblar va G‘arb sivilizatsiyasini ushbu
taraqqiyotning eng yuqori nuqtasi sifatida ko‘rsatardi. Bunday yondashuvlar ko‘pincha
etnotsentrizm, ya’ni o‘z madaniyatini boshqa madaniyatlarni baholash uchun me’yor sifatida
qabul qilish bilan tavsiflanardi.
Boas ushbu dominant qarashlarga qarshi chiqib, yangi metodologik tamoyillarni taklif
qildi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi – Frans Boas tomonidan Amerika antropologiya
maktabiga kiritilgan asosiy metodologik yangiliklarni, xususan madaniy relyativizm va tarixiy
partikulyarizmga alohida e’tibor qaratgan holda, ilmiy jihatdan tahlil qilishdir. Siz Boasning
g‘oyalari qanday qilib antropologiyaning tadqiqot usullari, nazariy asoslari va axloqiy
yo‘nalishlarini o‘zgartirganini ko‘rib chiqasiz. Uning merosi bugungi kunda ham antropologik
tadqiqotlar uchun dolzarbligini yo‘qotmagan.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
487
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot Frans Boasning birlamchi asarlari va uning ilmiy merosiga
bag‘ishlangan ikkilamchi manbalarni tahlil qilishga asoslangan sifatli tadqiqotdir.
•
Birlamchi manbalar:
o
Frans Boasning fundamental asari bo‘lgan “Ibtidoiy odam ongi” (1911) chuqur
o‘rganildi. Bu asarda Boas irq, til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni tanqidiy tahlil qiladi va
irqiy determinizmga qarshi kuchli dalillar keltiradi .
o
Boasning ‘Etnologiya usullari’ (1920) kabi metodologik maqolalari uning
etnografik tadqiqotlarga yondashuvini ochib beradi .
o
Uning Shimoliy Amerikaning Tinch okeani sohillaridagi Kvakvaka (ilgari
Kvakiyutl deb atalgan) kabi mahalliy xalqlar orasida olib borgan keng qamrovli etnografik dala
tadqiqotlariga oid materiallar va nashrlar (masalan, “Kvakiyutl hindularining ijtimoiy tuzilishi
va maxfiy jamiyatlari“, 1897) tahlil qilindi.
•
Ikkilamchi manbalar:
o
Jorj V. Stoking Jr., Aleksandr Lesser, Marvin Harris kabi Boas merosini
o‘rgangan taniqli antropologlar va fan tarixchilarining ilmiy ishlari ko‘rib chiqildi. Ular
Boasning g‘oyalarining tarixiy konteksti va ta’sirini baholashda muhim ahamiyatga ega.
o
Boasning shogirdlari (Alfred Krober, Edvard Sapir, Rut Benedikt, Margaret
Mid) tomonidan yozilgan va uning metodologik tamoyillarini rivojlantirgan asarlar ham
o‘rganildi.
•
Tadqiqot metodologiyasi:
o
Matn tahlili:
Boasning asarlaridagi asosiy metodologik argumentlar,
konsepsiyalar va tamoyillar aniqlandi va tizimlashtirildi.
o
Tarixiy-qiyosiy tahlil:
Boasning yondashuvlari undan oldingi antropologik
nazariyalar (masalan, evolyutsionizm) bilan taqqoslandi. Uning g‘oyalari zamonaviy
antropologiyaga qanday ta’sir ko‘rsatgani baholandi.
o
Asosiy e’tibor madaniy relyativizm va tarixiy partikulyarizmning Boas
tomonidan qanday shakllantirilgani va ularning antropologik amaliyotga tatbiq etilishiga
qaratildi. Siz bu tahlillar orqali Boasning ilmiy qarashlari qanchalik chuqur ekanligini
anglaysiz.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
488
NATIJALAR
Frans Boasning Amerika antropologiyasiga kiritgan metodologik yangiliklari fanning
keyingi rivojlanish yo‘nalishini belgilab berdi. Tahlillar natijasida quyidagi asosiy tamoyillar
va ularning mohiyati aniqlandi:
•
Madaniy
@
relyativizm:
Boasning eng fundamental metodologik hissalaridan biri madaniy relyativizm
konsepsiyasini ilgari surishidir. Bu tamoyilga ko‘ra, har qanday madaniyatni faqat o‘zining
ichki me’yorlari, qadriyatlari va tarixiy konteksti nuqtai nazaridan tushunish va baholash
mumkin
Boas madaniyatlarni bir-biridan ustun yoki past deb hisoblaydigan etnotsentrik
yondashuvlarni qat’iyan rad etdi. U “Ibtidoiy odam ongi” asarida turli madaniyatlardagi axloqiy
me’yorlar, e’tiqodlar va amaliyotlar o‘sha madaniyat a’zolari uchun mantiqiy va asosli
ekanligini ko‘rsatdi
Masalan, Kvakvaka xalqining “potlach” marosimi G‘arb nuqtai nazaridan
isrofgarchilikdek tuyulishi mumkin. Biroq Boas bu marosimning ijtimoiy mavqe, boylikni
qayta taqsimlash va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash kabi murakkab funksiyalarini ochib
berdi. Madaniy relyativizm sizga boshqa madaniyatlarga nisbatan ochiq fikrli bo‘lish va ularni
yuzaki baholashdan tiyilish muhimligini o‘rgatadi. Bu tamoyil antropologik tadqiqotlarda
obyektivlikka intilish va madaniy xilma-xillikni hurmat qilish uchun asos bo‘ldi.
•
Tarixiy partikulyarizm:
Bu yondashuv madaniy relyativizm bilan uzviy bog‘liqdir. Tarixiy partikulyarizm har
bir madaniyat o‘zining noyob tarixiy rivojlanish yo‘liga ega ekanligini va bu yo‘l universal
qonuniyatlarga emas, balki o‘ziga xos tarixiy sharoitlar, ekologik omillar va boshqa
madaniyatlar bilan o‘zaro ta’sirlar (diffuziya) natijasi ekanligini ta’kidlaydi [2, 4].
Boas XIX asr evolyutsionistlarining madaniyatlarni yagona rivojlanish shkalasiga
joylashtirishga
urinishlarini
(nomotetik
yondashuv)
tanqid
qildi.
Uning o‘rniga, har bir madaniyatni alohida, chuqur o‘rganishni (idiografik yondashuv) taklif
qildi. Buning uchun uzoq muddatli, sinchkov etnografik dala tadqiqotlari zarurligini ko‘rsatdi.
Tadqiqotchi o‘rganilayotgan madaniyatning tilini, urf-odatlarini, ijtimoiy tuzilishini va tarixini
batafsil hujjatlashtirishi kerak edi. Masalan, Boas Eskimoslar (Inuitlar) va Shimoliy
Amerikaning shimoli-g‘arbiy sohilidagi mahalliy xalqlar madaniyatlarini o‘rganar ekan,
ularning har biri o‘ziga xos tarzda atrof-muhitga moslashganini va murakkab ijtimoiy-madaniy
tizimlarni
yaratganini
aniqladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
489
Siz tarixiy partikulyarizm orqali madaniyatlarni umumiy qoliplarga solishdan ko‘ra, ularning
o‘ziga xosligini qadrlashni o‘rganasiz.
•
Empirik dala tadqiqotlariga urg‘u:
Boas antropologiyani "kreslodagi faylasuflik"dan amaliy, dala tadqiqotlariga
asoslangan fanga aylantirdi. U nazariy xulosalar chiqarishdan oldin keng qamrovli, birinchi
qo‘l
ma’lumotlarni
to‘plash
zarurligini
ta’kidladi.
Bu o‘rganilayotgan jamiyatda uzoq vaqt yashash, ularning tilini o‘rganish, kundalik hayotida
ishtirok etish (keyinchalik Bronislav Malinovskiy tomonidan "ishtirokchi kuzatuvi" deb
nomlangan metodning asoslari) va madaniyatning barcha jihatlari – moddiy madaniyat, ijtimoiy
tashkilot, din, folklor, san’at – haqida batafsil ma’lumotlar yig‘ishni o‘z ichiga olardi. Boasning
o‘zi Baffin orolida Inuitlar orasida (1883-1884) va keyinchalik Britaniya Kolumbiyasida
Kvakvaka va boshqa guruhlar orasida ko‘p yillar davomida dala tadqiqotlari olib bordi. Bu
tajribalar uning metodologik qarashlarini shakllantirdi.
•
Tilshunoslik tahlilining ahamiyati:
Boas
tilni
madaniyatni
tushunishning
kaliti
deb
hisobladi.
U har bir til o‘ziga xos tarzda dunyoni aks ettirishini va ma’lum bir madaniyat a’zolarining
tafakkur tarzini shakllantirishini ta’kidladi (bu g‘oyalar keyinchalik uning shogirdlari Edvard
Sapir va Benjamin Li Uorf tomonidan Sapir-Uorf gipotezasi sifatida rivojlantirildi).
U mahalliy tillarni Yevropa tillarining grammatik qoliplariga solmasdan, ularning o‘z ichki
tuzilishidan
kelib
chiqib
o‘rganish
zarurligini
ko‘rsatdi.
Boas ko‘plab mahalliy Amerika tillari bo‘yicha qimmatli materiallar to‘pladi va ularni
hujjatlashtirdi, bu esa yo‘qolib borayotgan tillarni saqlab qolishga xizmat qildi.
•
Qutqaruv etnografiyasi:
Boas va uning shogirdlari Shimoliy Amerikadagi mahalliy madaniyatlar G‘arb
ekspansiyasi va assimilyatsiya siyosati natijasida tezda yo‘qolib borayotganini anglab
yetishdi.Shu sababli, ular ushbu madaniyatlarning urf-odatlarini, folklorini, tillarini va
bilimlarini kelajak avlodlar uchun "qutqarib qolish" maqsadida shoshilinch ravishda
hujjatlashtirishga kirishdilar. Bu yondashuv ilmiy va axloqiy motivatsiyalarga ega edi. U sizga
madaniy merosni saqlashning dolzarbligini ko‘rsatadi.
MUHOKAMA
Frans Boasning metodologik tamoyillari Amerika antropologiyasida inqilobiy
o‘zgarishlarga olib keldi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
490
•
Fanning transformatsiyasi:
Madaniy relyativizm va tarixiy partikulyarizm
fanni spekulyativ evolyutsionizmdan empirik asoslangan, madaniy jihatdan sezgir ilm sohasiga
aylantirdi. Antropologlar endi madaniyatlarni universal bosqichlar orqali emas, balki o‘ziga xos
tarixiy mahsulotlar sifatida ko‘ra boshladilar.
•
Ilmiy irqchilikka qarshi kurash:
Boasning tadqiqotlari, ayniqsa uning
immigrantlar va ularning farzandlarining bosh suyagi shakllari o‘zgarishi haqidagi ishlari
(‘Immigrantlar avlodlarining tana shaklidagi o‘zgarishlar’, 1912), irqning biologik jihatdan
o‘zgarmas kategoriya emasligini va madaniy yutuqlar irqqa bog‘liq emasligini isbotladi. Bu
o‘sha davrda keng tarqalgan ilmiy irqchilikka kuchli zarba berdi.
•
Merosi va ta’siri:
Boas Kolumbiya universitetida ko‘plab taniqli
antropologlarni (Alfred Krober, Robert Loui, Edvard Sapir, Rut Benedikt, Margaret Mid, Zora
Nil Xyorston va boshqalar) tarbiyaladi. Ular Boasning g‘oyalarini yanada rivojlantirdilar va
Amerika antropologiyasining keyingi avlodlariga yetkazdilar.
•
Tanqidlar va cheklovlar:
o
Madaniy relyativizm:
Ba’zi tanqidchilar ekstremal madaniy relyativizm
axloqiy relyativizmga olib kelishi, ya’ni har qanday madaniy amaliyotni, hatto u inson
huquqlariga zid bo‘lsa ham, oqlashga moyillik tug‘dirishi mumkinligini ta’kidlaydilar.
Masalan, universal inson huquqlari konsepsiyasi bilan madaniy relyativizm o‘rtasida
ziddiyatlar yuzaga kelishi mumkin. Sizningcha, bu ziddiyatlarni qanday hal qilish mumkin?
o
Tarixiy partikulyarizm:
Bu yondashuv ba’zan haddan tashqari tavsifiy bo‘lib,
kengroq nazariy umumlashtirishlar va madaniyatlararo taqqoslashlarni cheklashi mumkinligi
uchun tanqid qilingan.
o
Qutqaruv etnografiyasi:
Keyinchalik bu yondashuv madaniyatlarni statik,
o‘zgarishsiz va "yo‘qolib borayotgan" sifatida tasvirlashda, shuningdek, mahalliy
hamjamiyatlarning o‘z madaniy meroslari ustidan nazoratini cheklashda ayblangan.
Biroq, ushbu tanqidlarga qaramay, Boasning metodologik tamoyillari antropologik
axloq va amaliyotning poydevori bo‘lib qolmoqda. Ular antropologlarni o‘z tadqiqotlarida
tanqidiy o‘z-o‘zini refleksiya qilishga, hokimiyat munosabatlarini hisobga olishga va
o‘rganilayotgan hamjamiyatlarga hurmat bilan yondashishga undaydi.
XULOSA
Frans Boas tomonidan Amerika antropologiya maktabiga kiritilgan metodologik
tamoyillar – madaniy relyativizm, tarixiy partikulyarizm, empirik dala tadqiqotlariga urg‘u
berish va tilshunoslik tahlilining muhimligi – fanning nazariy asoslari va amaliy
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
491
yondashuvlarini tubdan o‘zgartirdi. Uning ishlari antropologiyani etnotsentrik va spekulyativ
qarashlardan xalos qilib, uni madaniy xilma-xillikni chuqur hurmat qiladigan, empirik
ma’lumotlarga asoslangan va kontekstual tushunishga intiladigan fanga aylantirdi.
Boasning irqiy determinizmga qarshi ilmiy kurashi va madaniyatlarni o‘z shartlariga ko‘ra
tushunishga chaqirig‘i nafaqat antropologiya, balki kengroq ijtimoiy fanlar va jamoatchilik
ongiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Siz Boasning merosi bugungi kunda ham antropologik
tadqiqotlar uchun dolzarb bo‘lgan axloqiy va metodologik yo‘l-yo‘riqlar taqdim etishini
ko‘rishingiz mumkin. Uning tamoyillari antropologlarga insoniyatning murakkab va rang-
barang dunyosini yanada mas’uliyat va tushunish bilan o‘rganishga yordam beradi.
ADABIYOTLAR RoʻYXATI
1.
Boas F. The Mind of Primitive Man. New York: Macmillan, 1911.
URL:
https://archive.org/details/mindofprimitivem00boasuoft
2.
Boas F. The Methods of Ethnology // American Anthropologist. 1920. 22(4). Pp. 311-
321.
URL:
https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/aa.1920.22.4.02a00020
10.1525/aa.1920.22.4.02a00020
3.
Herskovits M. J. Man and His Works: The Science of Cultural Anthropology. New
York: Alfred A. Knopf, 1948.
4.
Stocking G. W. Jr. Race, Culture, and Evolution: Essays in the History of Anthropology.
Chicago: University of Chicago Press, 1982.
5.
Darnell R. And Along Came Boas: Continuity
