ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1223
KABEL TONNELLARIDA YONG‘IN XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHNING
SAMARALI USULLARI
Yuldoshov Shahzod Laziz o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi Akademiyasi
5-batalyon kursanti.
Yuldashev Jaloliddin Ulug‘bek o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi Akademiyasi
5-batalyon kursanti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15490884
Annotatsiya. Ushbu maqolada kabel tonnellarida yong‘in xavfsizligini ta’minlash
masalalari yoritilgan. Yong‘in xavfini kamaytirish, yong‘inni erta aniqlash, yong‘indan
himoyalanish tizimlari va zamonaviy profilaktika usullari haqida so‘z yuritiladi. Maqolada
yong‘inga qarshi kurashning texnik va tashkiliy choralariga e’tibor qaratilgan hamda ilg‘or
xalqaro tajribalar misol tariqasida keltirilgan.
Kalit so‘zlar: kabel tonnel, yong‘in xavfsizligi, yong‘inga qarshi tizim, yong‘in detektori,
yong‘in profilaktikasi, issiqlik sensori, kabellarni izolyatsiyalash.
Kirish
Zamonaviy energetika va sanoat infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lgan kabel
tonnellari elektr energiyasining uzluksiz uzatilishida muhim rol o‘ynaydi. Biroq ushbu
infratuzilmalar yong‘in xavfi nuqtai nazaridan yuqori xavf ostidadir. Kabel izolyatsiyasi, chang,
havo almashinuvi cheklangan muhit va boshqa omillar bu joylarda yong‘in xavfini kuchaytiradi.
Shu sababli kabel tonnellarida yong‘in xavfsizligini ta’minlash – muhim va dolzarb
masalalardan biridir.
Asosiy qism
1. Yong‘in xavfining asosiy sabablari
Kabel tonnellarida yong‘in chiqishiga quyidagi omillar sabab bo‘ladi:
•
Elektr simlarining qisqa tutashuvi;
•
Kabel izolyatsiyasining eskirishi yoki shikastlanishi;
•
Haddan tashqari qizish;
•
Mexanik shikastlar;
•
Tashqi omillar – kemiruvchilar, suv yoki kimyoviy moddalar ta’siri.
2. Yong‘in xavfsizligini ta’minlashning texnik choralari
a) Yong‘inni erta aniqlash tizimlari:
Kabel tonnellarida yong‘in erta aniqlanganda uning zararli oqibatlarini kamaytirish
mumkin. Buning uchun:
•
Issiqlik detektorlari
;
•
Tutun detektorlari
;
•
Gaz analizatorlari
;
•
Optik tolali signal tizimlari
kabi texnologiyalardan foydalaniladi.
b) Yong‘inga chidamli materiallardan foydalanish:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1224
Kabel izolyatsiyasi va himoya qoplamalari yong‘inga chidamli, past tutunli va toksik
bo‘lmagan materiallardan tayyorlanishi lozim.
c) Avtomatik yong‘inni o‘chirish tizimlari:
Suv tumanli tizimlar, inert gazlar asosidagi tizimlar (masalan, argon, azot) kabel
tunellarida keng qo‘llaniladi, chunki ular elektr tokiga ta’sir qilmaydi va jihozlarga zarar
yetkazmaydi.
3. Tashkiliy va profilaktik chora-tadbirlar
•
Doimiy texnik nazorat
va profilaktik tekshiruvlar o‘tkazish;
•
Kabel
yotqizish
vaqtida
katta yuklanish bo‘lgan kabellarni guruhlab
joylashtirmaslik
;
•
Yong‘in xavfsizligi bo‘yicha
xodimlarga doimiy o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkazish
;
•
Evakuatsiya yo‘llarini belgilash
va ularni to‘siqsiz saqlash.
4. Xalqaro tajriba va standartlar
Yevropa Ittifoqi va AQShda kabel tonnellarining yong‘in xavfsizligini belgilovchi qat’iy
standartlar mavjud:
•
NFPA 130 – yong‘in xavfsizligi talablari (AQSh);
•
IEC 60332 – kabellarni yong‘inga chidamliligi bo‘yicha xalqaro standart;
•
EN 50575 – yong‘inga chidamli qurilish materiallari standartlari (Yevropa).
Kabel tonnellari ko‘pincha yer ostida yoki yopiq joylarda joylashgan bo‘ladi. Bu joylarda
havo aylanishi sust bo‘lganligi sababli tutun tez to‘planadi. Yong‘in chiqsa, tutun odamlar uchun
xavfli bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tutunni aniqlovchi moslamalar o‘rnatilishi kerak.
Issiqlikni o‘lchaydigan maxsus sensorlar yong‘inni erta aniqlaydi. Yong‘inni erta aniqlash
uning katta zarar keltirishining oldini oladi
Agar o‘z vaqtida chora ko‘rilmasa, yong‘in tez tarqaladi. Kabellar yonadigan material
bilan qoplangan bo‘lsa, bu yanada xavfliroq. Yong‘inga chidamli kabellardan foydalanish juda
muhim hisoblanadi. Kabellar orasida masofa bo‘lishi ularning isib ketishini kamaytiradi. Har bir
tonnelda yong‘in o‘chirish moslamalari tayyor holatda turishi kerak. Bu moslamalar suv, ko‘pik
yoki gaz bilan ishlashi mumkin. Elektr toki bilan ishlaydigan joylarda suvdan ko‘ra gazli tizimlar
xavfsizroq bo‘ladi. Yong‘indan himoya qilish faqat texnika bilan emas, insonlar bilan ham
bog‘liq.
Har bir ishchi yong‘in paytida qanday harakat qilishni bilishi lozim.
Maxsus mashg‘ulotlar orqali ular bu bilimni o‘zlashtiradi. Tonnellar har doim toza,
tartibli va yong‘in yo‘lakchalari ochiq bo‘lishi kerak. Elektr qurilmalari va kabellar muntazam
ravishda tekshiruvdan o‘tkazilishi kerak. Agar kamchilik topilsa, darhol tuzatish zarur. Bu ishlar
beparvolik bilan qoldirilsa, katta falokatga olib kelishi mumkin. Yong‘in xavfsizligi qoidalariga
qat’iy amal qilish orqali ko‘plab muammolar oldini olish mumkin.
Kabel tonnellari yong‘in xavfi yuqori bo‘lgan muhitlardan biridir.
Bu joylarda xavfsizlikni ta’minlash har doim ustuvor vazifa bo‘lishi kerak
Yong‘in chiqishi nafaqat elektr ta’minotining uzilishiga olib keladi, balki inson hayotiga
ham xavf tug‘diradi. Shuning uchun bu muammoga befarq qarash mutlaqo noto‘g‘ri bo‘ladi.
Yong‘inga olib keluvchi sabablarga e’tibor berish va ularni oldindan aniqlash muhimdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1225
Kabelning holati, issiqlik darajasi, tutun va gaz belgilarini erta aniqlash vositalari katta
foyda keltiradi. Zamonaviy texnologiyalar yong‘in chiqishining oldini olishga yordam beradi.
Yong‘inga chidamli materiallardan foydalanish xavfni kamaytiradi. Avtomatik yong‘in o‘chirish
tizimlari tezkor va samarali himoya chorasi hisoblanadi. Lekin faqat texnik vositalar bilan
chegaralanib qolmaslik kerak. Eng muhim omillardan biri bu inson omilidir
Har bir xodim yong‘in xavfsizligi bo‘yicha kerakli bilimga ega bo‘lishi shart.
O‘quv mashg‘ulotlari, amaliy sinovlar va favqulodda holatlar bo‘yicha tayyorgarlik
ishlari. doimiy bo‘lishi zarur. Tonnellarni doimiy ravishda ko‘zdan kechirish, keraksiz
buyumlarni olib tashlash, kabellarni tartib bilan joylashtirish — bularning barchasi xavfni
kamaytiradi. Har bir tashkilot yong‘in xavfsizligi bo‘yicha ichki tartib-qoidalarga qat’iy amal
qilishi kerak. Yong‘in sodir bo‘lishi mumkinligini inkor etmay, unga har doim tayyor bo‘lish
lozim. Chunki xavfsizlik — bu eng avvalo, oldini olishga qaratilgan harakatdir. Kabel
tonnellarida yong‘in xavfsizligini ta’minlash orqali katta zararlarning, inson hayoti va mol-
mulkning nobud bo‘lishining oldini olish mumkin. Bu borada barcha mutasaddi tashkilotlar va
xodimlar birgalikda harakat qilsa, xavfsiz va barqaror ish muhitini yaratish mumkin bo‘ladi.
Kabellardan yong‘in chiqishining oldini olish uchun zarur tavsiyalar:
-Kabellarni muntazam tekshirib boring, ularning izolyatsiyasi butunligiga ishonch hosil
qiling;
-Eskirgan, yoriq yoki shikastlangan kabellarni zudlik bilan almashtiring;
-Kabellarni haddan ortiq yuklamang, ya’ni tok sig‘imidan ko‘proq kuchlanish berilmasin;
-Kabellarni bir-biriga o‘rab, joy tanqis bo‘lgan holda joylashtirmang;
-Har bir kabelni o‘z yo‘nalishi bo‘yicha alohida va tartibli joylashtiring;
-Yong‘inga chidamli kabellarni tanlashga harakat qiling, ayniqsa yopiq joylarda;
-Kabellar yaqinida yonuvchan materiallarni saqlamang;
-Kabel yotqizilgan joylarda havo aylanishi bo‘lishi muhim, haddan tashqari qizishdan
saqlaning;
-Kabel tunnelida doim tozalikka rioya qiling, chang va iflosliklar yong‘in xavfini
kuchaytiradi;
-Kabellarni joylashtirish yoki almashtirishda malakali mutaxassislar xizmatidan
foydalaning;
-Har bir kabelga yorliq qo‘ying va ularning nimaga ulanganini aniq biling;
-Elektr qalqonlari va taqsimlagichlarning holatini ham doim tekshirib boring;
-Yong‘inni erta sezadigan sensorlar va signalizatsiyalarni o‘rnatish foydalidir;
-Xodimlarga kabellar bilan ishlashda xavfsizlik qoidalarini o‘rgating;
-Har qanday nosozlik yoki isish belgilari sezilsa, darhol ustalarga murojaat qiling.
Xulosa
Kabel tonnellarida yong‘in xavfsizligini ta’minlash kompleks yondashuvni talab qiladi.
Texnik vositalar, yong‘inni erta aniqlovchi tizimlar, yong‘inga chidamli materiallar va
samarali profilaktik choralarning uyg‘unlashuvi orqali yong‘in xavfini keskin kamaytirish
mumkin. Bu esa nafaqat moliyaviy yo‘qotishlarning oldini oladi, balki inson hayotini himoya
qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
