“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
169
MIS IONINI UV/VIS SPEKTROFOTOMETRIYADA MIQDORIY ANIQLASH
METODIKASI
Kuchkorov O.A., Erdanov F.F., Ahmadova M.A.
Abduraximova Sh.
O’zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
o-kuchkarov2018@mail.ru
Annotatsiya: Mis (Cu²
⁺
) ionini UV/VIS spektral usulda miqdoriy aniqlash bo‘yicha metodika
yoritilgan. Mis ionining rang hosil qiluvchi kompleks birikmalar hosil qilishi asosida uning
konsentratsiyasini aniqlash imkoniyati ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda yoritilgan usul yuqori
sezuvchanlik, qayta takrorlanish va analitik aniqlik bilan ajralib turadi. Shuningdek, namunalarni
tayyorlash, reagentlar bilan o‘zaro ta’siri, to‘lqin uzunligi tanlash va kalibrlash grafigini tuzish
bosqichlari ham keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar: UV/VIS spektrofotometriya, mis ionlari, kompleks birikma, konsentratsiya
aniqlash, kalibrlash grafigi.
Kirish. Mis ionlari (Cu²
⁺
) ko‘plab sanoat, qishloq xo‘jaligi va ekologik tizimlarda keng
tarqalgan bo‘lib, ularning ortiqcha miqdori inson sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu
sababli, turli tabiiy va sun’iy muhitlarda mis ionlarining miqdorini aniqlash ekologik monitoring va
sanitariya nazorati uchun dolzarb hisoblanadi. UV/VIS (ultrabinafsha va ko‘rinadigan nur
diapazonida) spektrofotometriya oddiy, tezkor va aniq metodlardan biri bo‘lib, mis ionini
aniqlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur maqolada mis ionining rangli kompleks
hosil qiluvchi reagentlar bilan reaksiyasiga asoslangan UV/VIS spektrofotometrik metodika
tavsiflanadi.
Tadqiqotning nazariy asoslari :
UV/VIS spektrofotometriya moddalar tomonidan nur
yutilishini o‘lchashga asoslangan usul bo‘lib, modda konsentratsiyasini Lambert-Beer qonuniga
binoan aniqlash imkonini beradi. Mis ionlari ba’zi organik reagentlar bilan kompleks birikmalar
hosil qilib, o‘ziga xos spektral xususiyatlarga ega bo‘ladi. Mis ionini aniqlashda eng ko‘p
qo‘llaniladigan reagentlardan biri — neokuproin
yoki PAR (4-(2-piridilazo)rezorsinol) hisoblanadi.
Tajriba o‘tkazish tartibi: Asbob-uskunalar: UV/VIS spektrofotometr (300–800 nm oralig‘ida
ishlovchi), analitik tarozi, pH-metr.
Reagentlar: Mis(II) sulfat (CuSO
₄
·5H
₂
O), neokuproin yoki PAR, asetat bufer eritmasi.
Namuna tayyorlash: Mis ioni standart eritmasi 1000 mg/l konsentratsiyada tayyorlanadi va kerakli
miqdorlarda suyultirilib, 1–10 mg/l oralig‘idagi ishchi eritmalar olinadi. Kompleks hosil qilish: Har
bir ishchi eritmaga reagent qo‘shiladi va 10 daqiqa davomida xona haroratida saqlanadi.
O‘lchovlar: Absorbtsiya 510 nm (neokuproin) yoki 490 nm (PAR) to‘lqin uzunligida
o‘lchanadi.
Kalibrlash grafigi tuzish UV-5100 UV/VIS spektrofotometrining A (optic zichlikga
bog’liqlik) REJIMI
1-qadam, Kirish oynasidagi (Interface) A rejimiga o'ting
Asosiy interfeysda kursorni "A" ga o'tkazish uchun MODE tugmasini bosing, joriy
namunaning Absorbsiya qiymatini ko'rasiz. Uzluksiz o'lchash interfeysiga o'tish uchun ENTER
tugmasini bosing. (4-5.-rasm.);
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
170
1.- rasm
2-5-bosqichlar T-rejimi bilan bir xil, iltimos, 4.1-banddagi tegishli operatsiyaga qarang.
4.3 C-Rejim (Standart egri chiziq-Standard Curve)
1) C-rejim kirish oynasiga o'tish
Asosiy interfeysda kursorni "C" ga siljitish uchun strelka tugmachasini bosing, keyin ekranda
2- rasmdagi oyna ko’rinadi. Bu yerda siz yangi egri chiziq yaratishingiz yoki saqlangan egri
chiziqni yuklashingiz mumkin. Agar saqlangan egri chiziqni o'chirmoqchi bo'lsangiz, shunchaki
“Delete Curve” ni tanlang.
2) Create Curve (Egri chiziq hosil qilish)
Agar siz bir nechta standart namunalar bo'yicha yangi standart egri chiziq yaratmoqchi
bo'lsangiz, kursorni "Create Curve" ga siljitish uchun strelka tugmasidan foydalaning, so'ngra
tasdiqlash uchun ENTER tugmasini bosing. Tizim sizdan standart namunalar miqdorini
kiritishingizni so'raydi. (4-7-rasm)
(3-rasm)
1-qadam, to'lqin uzunligini o'rnatish
To'lqin uzunligini sozlash interfeysiga o'tish uchun GOTO tugmasini bosing va WL ni
kiriting. Strelka tugmasi bo'yicha qiymatni kiriting va tasdiqlash uchun ENTER tugmasini bosing.
(4-rasm);
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
171
(4-rasm)
2-qadam, standart namunalar miqdorini kiritish
Standart namunalar miqdorini kiritish uchun strelka tugmasidan foydalaning, so’ngra
tasdiqlash uchun ENTER tugmasini bosing. Tizim quyidagi interfeysga o'tadi. (5-rasm)
(5-rasm)
3-qadam, 100%T/0Abs kalibrofkalash
Taqqoslash (etalon) eritmani yorug'lik yo'liga qo'ying, so'ngra 100%T/0Abs kalibrofkalash
uchun ENTER tugmasini bosing;
4-qadam, Standart namunalar konsentratsiyasini kiritish
Yorug'lik yo'ligaa 1# standart namunani qo’ying va strelka tugmachasi bilan uning
kontsentratsiya qiymatini kiriting, so'ngra tasdiqlash uchun ENTER tugmasini bosing. Tizim
keyingi ekran menyusiga o'tadi. (6- rasm)
(6- rasm)
Yorug'lik yo'liga 2 # standart namunani qo’ying va uning konsentratsiyasini kiriting, so'ngra
tasdiqlash uchun ENTER tugmasini bosing.
Oxirgi namunaning konsentratsiyasi tugaguncha yuqoridagi amalni takrorlang.
5-qadam, darajalash grafigini ko'rish
Oxirgi standart namuna tugagach, tasdiqlash uchun ENTER tugmasini ikki marta bosing,
so'ngra standart darajalash egri chizig’i va uning tenglamasi avtomatik ravishda ekranda ko'rinadi.
(7-rasm) Shu bilan birga, darajalash egri chizig’i tenglamasi avtomatik ravishda operativ xotirada
saqlanadi.
Eslatma: Agar analiz davomida xatolik yuz bersa, tizim 3 marta signal beradi va dastlabki
interfeysni avtomatik ravishda qaytaradi. Albatta, egri chiziqni ekranda ko'rsatib bo'lmaydi.
6-qadam, Namunalarni o'lchash
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
172
Yorug'lik yo’liga etalon eritmasini qo’ying va uzluksiz o'lchash interfeysiga o'tish uchun
ENTER tugmasini bosing. (8-rasm)
8-rasm
Noma'lum konsentratsiyali namunani yorug'lik yo'liga qo’ying, so'ngra o'lchash uchun
START tugmasini bosing. Natijalar ekranda birma-bir ko'rinadi. Shu bilan birga, ma'lumotlar
avtomatik ravishda operativ xotirada (RAM) saqlanadi. Hammasi bo'lib 200 ta guruh
ma'lumotlarini saqlash mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Christian, G. D. (2004).
Analytical Chemistry
. John Wiley & Sons.
2.
Skoog, D. A., West, D. M., Holler, F. J., & Crouch, S. R. (2013).
Fundamentals of
Analytical Chemistry
. Cengage Learning.
3.
Marczenko, Z. (1986).
Separation and Spectrophotometric Determination of Elements
.
Ellis Horwood.
4.
Воронков, М. Г. и др. (1980).
Физико-химические методы анализа
. Москва: Химия.
5.
http://www.sigmaaldrich.com — Texnik ma’lumotlar (reagentlar haqida).
